GSEB Class 9 Sanskrit अभ्यास 1 पुनरावर्तनम् Solutions

Step-by-Step Textbook Solutions for Class 9 Sanskrit अभ्यास 01 पुनरावर्तनम्

Explore reliable textbook solutions for अभ्यास 01 पुनरावर्तनम् tailored for Class 9 learners. Utilizing these Sanskrit answers ensures thorough preparation and strengthens foundational knowledge before final GSEB evaluations.

Download अभ्यास 01 पुनरावर्तनम् Textbook Solutions PDF

View or download the dedicated अभ्यास 01 पुनरावर्तनम् solution resource below. Engaging with these textbook answers under focused study conditions ensures continuous academic progress and mastery of the 2026-27 curriculum for Sanskrit.

Question 1. समुचितेन क्रियापदेन रिक्तस्थानानि पूरयत।
1. देवगणाः मेघाम् .................। (यच्छति, यच्छतः, यच्छन्ति)
2. वयम् अग्निम् .................। (पूजयामि, पूजयामः, पूजयति।
3. अधीशः पाठशालाम् .................। (गच्छति, गच्छामि, गच्छसि)
4. हे छात्राः, यूयम् मन्त्रान् .................। (लिखति, लिखथ, लिखथः)
5. सामगाः .................। (गायति, गायसि, गायन्ति।
Answer:
1. देवगणाः मेघां यच्छन्ति।
2. वयम् अग्निम् पूजयामः।
3. अधीशः पाठशालां गच्छति।
4. हे छात्राः, यूयम् मन्त्रान् लिखथ।
5. सामगाः गायन्ति।
In simple words: आपको सही क्रियापद चुनकर रिक्त स्थानों को भरना था. इन वाक्यों में क्रिया के उचित रूप का प्रयोग किया गया है.

Exam Tip: संस्कृत में क्रियापदों का प्रयोग कर्ता के पुरुष (प्रथम, मध्यम, उत्तम) और वचन (एकवचन, द्विवचन, बहुवचन) के अनुसार होता है। वाक्य में कर्ता को पहचानकर सही क्रियापद का चयन करें।

 

Question 2. सूचनानुसारं शब्दरूपं चिनुत।
1. हस्, अन्य पुरुष-द्विवचनम्। (हसति, हसामः, हसतः)
2. चल, मध्यम पुरुष-बहुवचनम्। (चलामि, चलथ, चलथः)
3. खेल्, उत्तम पुरुष-बहुवचनम्। (खेलति, खेलामः, खेलथ)
4. खाद्, अन्य पुरुष-बहुवचनम्। (खादसि, खादथ, खादन्ति)
5. पा-पिब्, उत्तम पुरुष-एकवचनम्। (पिबामि, पिबसि, पिबति)
6. गम्-गच्छ्, मध्यम पुरुष-द्विवचनम्। (गच्छन्ति, गच्छतः, गच्छथः)
Answer:
1. हसतः
2. चलथ
3. खेलामः
4. खादन्ति
5. पिबामि
6. गच्छथः
In simple words: यहाँ आपको दिए गए धातु और निर्देशों के अनुसार सही क्रिया रूप चुनना था. हर क्रिया का रूप पुरुष और वचन के हिसाब से बदलता है.

Exam Tip: धातु रूप याद करते समय, प्रत्येक लकार (tense) और पुरुष (person) तथा वचन (number) के अनुसार तीनों रूपों को ध्यान से पढ़ें और समझें।

 

Question 3. योग्यं शब्दरूपं चिनुत।
1. ................. पश्यामि। (अहम्, वयम्, त्वम्)
2. ................. तिष्ठावः। (तौ, आवाम्, वयम्)
3. अहं गृहम् (गच्छति, गच्छतः, गच्छामि)
4. ................. नश्यति। (सः, त्वम्, अहम्)
5. वयम् .................। (कथयन्ति, कथयामः, कथयामि)
Answer:
1. अहम् पश्यामि।
2. आवाम् तिष्ठावः।
3. अहं गृहम् गच्छामि।
4. सः नश्यति।
5. वयम् कथयामः।
In simple words: यहाँ आपको क्रिया के अनुरूप सही सर्वनाम (मैं, हम दोनों, वह) या क्रियापद का चयन करना था. क्रिया का रूप हमेशा कर्ता के अनुसार होता है.

Exam Tip: संस्कृत में क्रिया का पुरुष और वचन हमेशा कर्ता के पुरुष और वचन के अनुसार होता है। 'पश्यामि' उत्तम पुरुष एकवचन है, इसलिए कर्ता 'अहम्' (मैं) होगा।

 

Question 4. मातृभाषायाम् अनुवदत।
1. भक्ताः स्तोत्रं पठन्ति।
2. छात्रा पत्रं लिखति।
3. अहं गृहं गच्छामि।
4. वयम् ईश्वरं नमामः।
5. सिंह: वने वसति ।
Answer:
1. भक्त स्तोत्र पढ़ते हैं।
2. विद्यार्थिनी पत्र लिखती है।
3. मैं घर जाता हूँ।
4. हम ईश्वर को प्रणाम करते हैं।
5. सिंह वन में रहता है।
In simple words: इन संस्कृत वाक्यों का हिंदी में अनुवाद करना था. प्रत्येक वाक्य का सही अर्थ हिंदी में बताया गया है.

Exam Tip: अनुवाद करते समय, संस्कृत शब्दों के सही अर्थ और वाक्य की संरचना (कर्ता, कर्म, क्रिया) को समझना बहुत ज़रूरी है, ताकि अर्थ सही रहे।

 

Question 5. संस्कृतभाषायाम् अनुवदत।
1. Adhish studies.
2. A deer eats grass.
3. Trisha looks at animal.
4. What do you eat?
5. We go to school.
Answer:
1. अधीशः पठति।
2. मृगः तृणं खादति।
3. त्रिशा पशुं पश्यति।
4. त्वं किं खादसि?
5. वयं विद्यालयं गच्छामः।
In simple words: इन अंग्रेजी वाक्यों को संस्कृत में बदलना था. हर वाक्य का सही संस्कृत रूप दिया गया है.

Exam Tip: अंग्रेजी से संस्कृत में अनुवाद करते समय, कर्ता, क्रिया और कर्म के सही क्रम और विभक्ति को ध्यान में रखना महत्वपूर्ण है। क्रिया का रूप कर्ता के पुरुष और वचन से मेल खाना चाहिए।

Gseb Class 9 Sanskrit पुनरावर्तनम् Additional Important Questions And Answers

 

Question 1. अधोलिखितेषु पदेषु उचितं पदं चित्वा रिक्तस्थानानि पूरयता
1. ................. पाठम् पठन्ति।
(क) बालकः
(ख) बालकाय
(ग) बालिकाः
(घ) बालिकेन
Answer: (ग) बालिकाः
In simple words: क्योंकि 'पठन्ति' बहुवचन क्रिया है, तो कर्ता भी बहुवचन 'बालिकाः' होगा. यह क्रिया और कर्ता के बीच सही मेल दिखाता है.

Exam Tip: क्रिया के अंत में 'न्ति' बहुवचन रूप को दिखाता है, इसलिए कर्ता भी बहुवचन होना चाहिए। 'बालिकाः' शब्द स्त्रीलिंग बहुवचन में है।

 

Question 2. ................. पतति।
(क) पत्राणि
(ख) पत्रम्
(ग) पत्राणाम्
(घ) पत्रेण
Answer: (ख) पत्रम्
In simple words: 'पतति' एकवचन क्रिया है, इसलिए 'पत्रम्' सही विकल्प है, क्योंकि यह एकवचन संज्ञा है जो क्रिया से मेल खाती है.

Exam Tip: क्रिया 'पतति' एकवचन में है, अतः कर्ता भी एकवचन में होना चाहिए। 'पत्रम्' नपुंसक लिंग एकवचन का रूप है।

 

Question 3. ................. मञ्चे नृत्यतः।
(क) बालिकया
(ख) बालिकाः
(ग) बालिके
(घ) बालिकया
Answer: (ग) बालिके
In simple words: 'नृत्यतः' द्विवचन क्रिया है, इसलिए 'बालिके' सही है, क्योंकि यह स्त्रीलिंग द्विवचन का रूप है जो क्रिया से मेल खाता है.

Exam Tip: 'नृत्यतः' क्रियापद द्विवचन में है, इसलिए कर्ता भी द्विवचन में होना चाहिए। 'बालिके' स्त्रीलिंग द्विवचन का रूप है।

 

Question 4. ................. विद्यालये संस्कृतम् पठथः।
(क) अहम्
(ख) युवाम्
(ग) वयम्
(घ) त्वम्
Answer: (ख) युवाम्
In simple words: 'पठथः' मध्यम पुरुष द्विवचन क्रिया है, इसलिए 'युवाम्' (तुम दोनों) सही विकल्प है, जो क्रिया के पुरुष और वचन से मेल खाता है.

Exam Tip: 'पठथः' मध्यम पुरुष द्विवचन की क्रिया है। इसके साथ मध्यम पुरुष द्विवचन का सर्वनाम 'युवाम्' (तुम दोनों) आएगा।

 

Question 5. ................. नेत्रभ्याम् पश्यन्ति।
(क) नराः
(ख) नराम्
(ग) नराणाम्
(घ) नरेण
Answer: (क) नराः
In simple words: 'पश्यन्ति' बहुवचन क्रिया है, इसलिए 'नराः' (पुरुष) सही है, क्योंकि यह पुल्लिंग बहुवचन का रूप है जो क्रिया के साथ उपयुक्त है.

Exam Tip: क्रिया 'पश्यन्ति' प्रथम पुरुष बहुवचन में है, अतः कर्ता भी प्रथम पुरुष बहुवचन में ही होना चाहिए। 'नराः' पुल्लिंग बहुवचन का रूप है।

 

Question 2. कोष्ठके प्रवत्तधातो लट्लकारे समुचित प्रयोगेणं वाक्यानि पूरयत।
1. बालकाः पुस्तकानि .................। (पटू)
2. साधवाः तपः .................। (तप्)
3. गायिकाः गीतानि .................। (गै)
4. बालक: मातु .................। (भी)
5. त्वम् का .................। (अस्)
6. छात्राः पुस्तकानि .................। (पठू)
7. ताः बालिका: .................। (नृत्)
8. माता पुत्र सेवाम् .................। (कृ)
9. सेवकः स्वामिनम् .................। (सेव्)
10. तौ सायंकाले भ्रमितम् .................। (गम्)
11. सा धनम् .................। (लम्)
12. बालिकाः .................। (नृत)
13. सेवकः .................। (सेव)
14. अध्यापका:पाठान् .................। (पठू)
15. अशोकः सदा प्रातः पञ्चवादनकाले .................। (उत्तिष्ठ)
16. वयम् विद्यालयं गत्वा गुरुन् .................। (नम्)
17. भारतं शक्तिसम्पन्नः देशः .................। (अस्)
Answer:
1. बालकाः पुस्तकानि पठन्ति।
2. साधवाः तपः तपन्ति।
3. गायिकाः गीतानि गायन्ति।
4. बालकः मातु बिभेति।
5. त्वम् का स्थ।
6. छात्राः पुस्तकानि पठन्ति।
7. ताः बालिकाः नृत्यन्ति।
8. माता पुत्र सेवाम् करोति।
9. सेवकः स्वामिनम् सेवते।
10. तौ सायंकाले भ्रमितुम् गच्छतः।
11. सा धनम् लभते।
12. बालिकाः नृत्यन्ति।
13. सेवकाः सेवन्ते।
14. अध्यापकाः पाठान् पाठयन्ति।
15. अशोकः सदा प्रातः पञ्चवादनकाले उत्तिष्ठति।
16. वयम् विद्यालयं गत्वा गुरुन् नमामः।
17. भारतं शक्तिसम्पन्नः देशः अस्ति।
In simple words: आपको दिए गए धातु रूपों का प्रयोग करके वर्तमान काल (लट्लकार) में सही क्रियापद से रिक्त स्थान भरने थे. प्रत्येक वाक्य में कर्ता के अनुसार क्रिया का उचित रूप प्रयोग किया गया है.

Exam Tip: वर्तमान काल (लट्लकार) के रूपों को याद रखें और कर्ता के पुरुष व वचन के अनुसार क्रियापद का चयन करें। प्रत्येक धातु का रूप भिन्न होता है।

पुनरावर्तनम् Revision Of कर्तृकारक And Verb Forms Of Present Tense:

निम्नलिखित वाक्यों को पढ़ें:

1. सः छात्रः वेदं पठति।।
2. हे बालक त्वं वेदं पठसि।
3. अहम् प्रात: वेदं पठामि।

हम कक्षा 8 में इस प्रकार की वाक्य-रचना सीख चुके हैं। आगे बढ़ने से पहले, आइए हम उन्हें फिर से दोहरा लें।

उपरोक्त वाक्यों में, पठू धातु का उपयोग किया गया है। लेकिन पठ् धातु के रूप अलग-अलग हैं। उदाहरण के तौर पर - पहले वाक्य में यह पठति है, दूसरे वाक्य में यह पठसि है और तीसरे वाक्य में यह पठामि है। इस परिवर्तन का कारण जानना सावधानीपूर्वक आवश्यक है। यदि हम इन वाक्यों को ध्यान से पढ़ते हैं, तो ऐसा प्रतीत होता है कि –

1. सः के साथ, पठति का प्रयोग किया जाता है।
2. त्वम् के साथ पठसि का प्रयोग किया जाता है, जबकि
3. अहम् के साथ, पठामि का प्रयोग किया जाता है।

यहां प्रयोग किए गए शब्द-रूप सः, त्वम् और अहम्, सर्वनाम तद् के प्रथमा एकवचन के रूप हैं। इसे निम्नलिखित से समझा जा सकता है:

पुनरावर्तनम् Present Tense (लट्लकार):

SingularDualPlural
Uttam Purusha (First Person)अहम् पठामिआवाम् पठावःवयम् पठाम्
Madhyam Purusha (Second Person)त्वम् पठसियुवाम् पठथःयूयूम् पठथ
Anya Purusha (Third Person)सः पठतितौ पठतःते पठन्ति

तो, हमें याद रखना चाहिए कि जब किसी वाक्य में त्वम्, युवाम् या यूयम् (युष्मद् – प्रथमा) का प्रयोग होता है, तो क्रमशः पठसि, पठथः या पठथ क्रिया-रूप का प्रयोग होता है और जब अहम्, आवाम्, वयम् का प्रयोग होता है, तो क्रमशः पठामि, पठावः, पठामः जैसे रूप प्रयोग होते हैं। जब किसी वाक्य में पठति, पठतः, पठन्ति जैसे क्रिया-रूपों का प्रयोग होता है, तो वह संख्या के अनुसार होता है। संस्कृत वाक्यों में अधिकतर सः, अहम् जैसे पदों का प्रयोग होता है। उदाहरण के लिए रामायणं पठामि। यहां अहम् (अस्मद् का) शब्द का वाक्य में प्रयोग नहीं होता है (अहं रामायणं पठामि)। यह पठामि के आधार पर समझा जाता है। (इसी प्रकार इसे अन्य मामलों में भी समझा जाना चाहिए।) इस वर्ष, वर्तमान काल के अलावा हम भूतकाल और भविष्य काल (परस्मैपद और आत्मनेपद दोनों के) क्रियापदों को भी सीखने जा रहे हैं। सभी क्रियापदों के रूपों में भी इसी तरह का बदलाव देखा जाता है। इसलिए, एक वाक्य बनाते समय, इस बात का ध्यान रखना चाहिए। (क्रिया के भूतकाल और भविष्य काल के रूप अगले पाठ में दिए गए हैं।)

Free study material for Sanskrit

Sanskrit Class 9 Curriculum Solutions: अभ्यास 01 पुनरावर्तनम्

Accessing अभ्यास 01 पुनरावर्तनम् Solutions

Explore reliable textbook solutions for अभ्यास 01 पुनरावर्तनम् tailored for Class 9 learners. Utilizing these complete exercise answers ensures your preparation aligns exactly with official GSEB standards for Sanskrit.

Concept-Driven Answers for Class 9 Sanskrit

Each solution includes detailed reasoning to foster genuine comprehension of अभ्यास 01 पुनरावर्तनम् concepts. Reviewing these step-by-step breakdowns allows learners to master both analytical and descriptive questions expected in school evaluations.

Maximizing Study Efficiency

Consistent practice with these solution guides cultivates faster problem-solving habits and clearer logical structuring. For a complete preparation experience, pair these textbook answers with our dedicated revision notes and sample papers for Class 9 Sanskrit.

FAQs

Where can I find the latest GSEB Class 9 Sanskrit अभ्यास 1 पुनरावर्तनम् Solutions for the 2026-27 session?

The complete and updated GSEB Class 9 Sanskrit अभ्यास 1 पुनरावर्तनम् Solutions is available for free on StudiesToday.com. These solutions for Class 9 Sanskrit are as per latest GSEB curriculum.

Are the Sanskrit GSEB solutions for Class 9 updated for the new 50% competency-based exam pattern?

Yes, our experts have revised the GSEB Class 9 Sanskrit अभ्यास 1 पुनरावर्तनम् Solutions as per 2026 exam pattern. All textbook exercises have been solved and have added explanation about how the Sanskrit concepts are applied in case-study and assertion-reasoning questions.

How do these Class 9 GSEB solutions help in scoring 90% plus marks?

Toppers recommend using GSEB language because GSEB marking schemes are strictly based on textbook definitions. Our GSEB Class 9 Sanskrit अभ्यास 1 पुनरावर्तनम् Solutions will help students to get full marks in the theory paper.

Do you offer GSEB Class 9 Sanskrit अभ्यास 1 पुनरावर्तनम् Solutions in multiple languages like Hindi and English?

Yes, we provide bilingual support for Class 9 Sanskrit. You can access GSEB Class 9 Sanskrit अभ्यास 1 पुनरावर्तनम् Solutions in both English and Hindi medium.

Is it possible to download the Sanskrit GSEB solutions for Class 9 as a PDF?

Yes, you can download the entire GSEB Class 9 Sanskrit अभ्यास 1 पुनरावर्तनम् Solutions in printable PDF format for offline study on any device.