GSEB Class 9 Gujarati Vyakaran અલંકાર Solutions

Question 1. અલંકાર ઓળખાવોઃ
(1) જાણે એને મટ્યું હોય તેમ અમરતકાકી મંગુનાં લગ્નની યોજના પણ વિચારવા મંડી જતાં.
(a) ઉપમા
(b) રૂપક
(c) ઉન્મેલા
Answer: (c) ઉન્મેલા
In simple words: અહીં અમરતકાકી મંગુના લગ્નની યોજના વિશે વિચારવા લાગ્યાં, જાણે કે તેમને કોઈ રોગ મટી ગયો હોય. આ વાક્ય ઉન્મેલા અલંકારનું એક ઉદાહરણ છે.

Exam Tip: ઉન્મેલા અલંકાર ત્યારે થાય છે જ્યારે 'જાણે', 'શકે', 'રખે' જેવા શબ્દોનો ઉપયોગ કરીને કોઈ સંભાવના કે કલ્પના વ્યક્ત કરવામાં આવે છે.

Question 1. અલંકાર ઓળખાવોઃ
(2) દીકરાનાં બાળકો એમને દીઠાં ગમતાં નથી અને ગાંડા હીરાને છાતીએથી અળગો કરાતો નથી.
(a) પ્રાસસાંકળી
(b) અતિશયોક્તિ
(c) વ્યતિરેક
Answer: (b) અતિશયોક્તિ
In simple words: આ વાક્યમાં દીકરાના બાળકો પ્રત્યેની નાપસંદગી અને ગાંડા હીરા પ્રત્યેનો અતિશય લગાવ દર્શાવવામાં આવ્યો છે. અહીં હીરાને છાતીથી દૂર ન કરવા એ વાતને ખૂબ જ મોટા પ્રમાણમાં રજૂ કરાઈ છે, જે અતિશયોક્તિ અલંકારનો એક ભાગ છે.

Exam Tip: અતિશયોક્તિ અલંકારમાં કોઈ વાતને એટલી વધારીને રજૂ કરવામાં આવે છે કે તે અવાસ્તવિક લાગે, છતાં કાવ્યાત્મક અસર ઊભી કરે.

Question 1. અલંકાર ઓળખાવોઃ
(3) મહારાજ, આ તમારી પડખેના દીપડા ન રંજાડે તોયે ઘણું છે.
(a) ઉપમા
(b) ઉન્મેક્ષા
(c) અતિશયોક્તિ
Answer: (c) અતિશયોક્તિ
In simple words: અહીં દીપડાઓ દ્વારા પરેશાન ન કરવા જેવી સામાન્ય બાબતને પણ 'ઘણું છે' કહીને ખૂબ જ ભારપૂર્વક રજૂ કરવામાં આવી છે, જે એક અતિશયોક્તિનું ઉદાહરણ છે.

Exam Tip: અતિશયોક્તિ અલંકારનો ઉપયોગ ઘણીવાર નમ્રતા અથવા કૃતજ્ઞતા દર્શાવવા માટે પણ થાય છે, જ્યાં નાની બાબતને મોટી કરીને રજૂ કરાય છે.

Question 1. અલંકાર ઓળખાવોઃ
(4) આશ્ચર્યથી સયાજીરાવ મહારાજ ગોપાળદાસે ધરેલાં મીઠાં લીંબુ જેવાં બોરને જોઈ રહ્યા.
(a) ઉપમા
(b) રૂપક
(c) ઉક્ષા
Answer: (a) ઉપમા
In simple words: આ વાક્યમાં સયાજીરાવ મહારાજ ગોપાળદાસે આપેલા બોરને મીઠાં લીંબુ જેવાં કહીને સરખામણી કરવામાં આવી છે. 'જેવાં' શબ્દ સરખામણી સૂચવે છે, જે ઉપમા અલંકારનો સંકેત આપે છે.

Exam Tip: ઉપમા અલંકારમાં બે જુદી વસ્તુઓ વચ્ચેના સમાન ગુણને આધારે સરખામણી કરવામાં આવે છે, અને 'જેવું', 'જેમ', 'સમાન' જેવા ઉપમાવાચક શબ્દો વપરાય છે.

Question 1. અલંકાર ઓળખાવોઃ
(5) ભગતનો અવાજ જોયો હોય તો વાંસળી જેવો.
(a) ઉપમા
(b) રૂપક
(c) ઉન્મેલા
Answer: (a) ઉપમા
In simple words: અહીં ભગતના અવાજની સરખામણી વાંસળી સાથે કરવામાં આવી છે. 'જેવો' શબ્દ ઉપયોગમાં લેવાયો છે, જે સ્પષ્ટપણે ઉપમા અલંકાર દર્શાવે છે.

Exam Tip: જ્યારે બે જુદી વસ્તુઓ વચ્ચે 'જેવો', 'સમાન', 'પેઠે' જેવા શબ્દો દ્વારા સરખામણી કરવામાં આવે, ત્યારે તે ઉપમા અલંકાર બને છે.

Question 1. અલંકાર ઓળખાવોઃ
(6) કમળ થકીયે કોમળું રે, બહેની અંગ છે એનું !
(a) પ્રાસસાંકળી
(b) વર્ણાનુપ્રાસ
(c) વ્યતિરેક
Answer: (c) વ્યતિરેક
In simple words: અહીં શરીરના અંગોને કમળ કરતાં પણ વધુ કોમળ દર્શાવવામાં આવ્યા છે. જ્યારે ઉપમેય (અંગ) ને ઉપમાન (કમળ) કરતાં ચડિયાતું બતાવવામાં આવે, ત્યારે વ્યતિરેક અલંકાર બને છે.

Exam Tip: વ્યતિરેક અલંકારમાં ઉપમેયની શ્રેષ્ઠતા ઉપમાન કરતાં વધુ દર્શાવવામાં આવે છે, જે તેને અન્યો કરતાં અલગ પાડે છે.

Question 1. અલંકાર ઓળખાવોઃ
(7) મારે મન લાયબ્રેરી લોકશાહીનું મંદિર છે.
(a) ઉપમા
(b) રૂપક
(c) ઉમ્બેલા
Answer: (b) રૂપક
In simple words: આ વાક્યમાં લાયબ્રેરીને સીધી રીતે લોકશાહીનું મંદિર જ કહી દેવામાં આવી છે. અહીં ઉપમેય (લાયબ્રેરી) અને ઉપમાન (મંદિર) ને એક જ ગણવામાં આવ્યા છે, કોઈ સરખામણીના શબ્દો નથી, તેથી તે રૂપક અલંકાર છે.

Exam Tip: રૂપક અલંકારમાં ઉપમેય અને ઉપમાનને અભિન્ન એટલે કે એક જ દર્શાવવામાં આવે છે, જેમાં સરખામણીના શબ્દોનો ઉપયોગ થતો નથી.

Question 1. અલંકાર ઓળખાવોઃ
(8) અમારા એ દાદા વિપુલ વડના ઝુંડ સરખા.
(a) ઉપમા
(b) રૂપક
(c) ઉન્મેલા
Answer: (a) ઉપમા
In simple words: અહીં દાદાને વિપુલ વડના ઝુંડની સમાન દર્શાવ્યા છે. 'સરખા' શબ્દનો ઉપયોગ સરખામણી સૂચવે છે, તેથી આ ઉપમા અલંકાર છે.

Exam Tip: ઉપમા અલંકારમાં ઉપમેય અને ઉપમાન વચ્ચેના સમાન ગુણધર્મોના આધારે તુલના થાય છે, અને 'જેવા', 'સરખા', 'સમાન' જેવા શબ્દોનો પ્રયોગ થાય છે.

Question 1. અલંકાર ઓળખાવોઃ
(9) વિદ્યા ભણ્યો જેહ, તેહ ઘેર વૈભવ રૂડો.
(a) પ્રાસસાંકળી
(b) વર્ણાનુપ્રાસ
(c) વ્યતિરેક
Answer: (a) પ્રાસસાંકળી
In simple words: આ વાક્યમાં 'જેહ' અને 'તેહ' શબ્દો વચ્ચે પ્રાસ જોડાયેલો છે. પહેલા ચરણનો અંતિમ શબ્દ અને બીજા ચરણનો પ્રથમ શબ્દ જ્યારે સમાન ધ્વનિ ધરાવે છે, ત્યારે પ્રાસસાંકળી અલંકાર બને છે.

Exam Tip: પ્રાસસાંકળી અલંકારમાં કાવ્યપંક્તિના પ્રથમ ચરણનો છેલ્લો શબ્દ અને બીજા ચરણનો પહેલો શબ્દ પ્રાસયુક્ત હોય છે, જે કાવ્યને લયબદ્ધ બનાવે છે.

Question 1. અલંકાર ઓળખાવોઃ
(10) કાકાએ કાકીને કાચી કેરીનું કચુંબર કરવા કહ્યું.
(a) પ્રાસસાંકળી
(b) વર્ણાનુપ્રાસ
(c) વ્યતિરેક
Answer: (b) વર્ણાનુપ્રાસ
In simple words: આ વાક્યમાં 'ક' વર્ણનું પુનરાવર્તન થયું છે: કાકાએ કાકીને કાચી કેરીનું કચુંબર કરવા કહ્યું. એક જ વર્ણ વારંવાર આવવાથી અહીં વર્ણાનુપ્રાસ અલંકાર રચાય છે.

Exam Tip: વર્ણાનુપ્રાસ અલંકારમાં એક જ અક્ષરનું વારંવાર પુનરાવર્તન થાય છે, જે વાક્યમાં સંગીતમયતા અને પ્રવાહિતા ઉમેરે છે.

Question 2. નીચેના અલંકારોનું ઉદાહરણ આપો?
(1) નીચેનામાંથી કયું ઉદાહરણ પ્રાસસાંકળી અલંકારનું છે?
(a) દુઃખનાં ઊગ્યાં છે ઝીણાં ઝાડ જો.
(b) વાપરીએ વિચારીને વાણી, પાણી પણ એમ જ વેંત વેંતે..
(c) કાકાએ કાકીને કહ્યું કે કાચી કેરીનું કચુંબર કર.
Answer: (b) વાપરીએ વિચારીને વાણી, પાણી પણ એમ જ વેંત વેંતે..
In simple words: આ ઉદાહરણમાં 'વાણી' અને 'પાણી' શબ્દો વચ્ચે પ્રાસ બંધાય છે. પ્રથમ પંક્તિનો અંતિમ શબ્દ 'વાણી' અને બીજી પંક્તિનો પ્રથમ શબ્દ 'પાણી' સમાન ધ્વનિ ધરાવે છે, તેથી તે પ્રાસસાંકળી અલંકાર બને છે.

Exam Tip: પ્રાસસાંકળી અલંકારને ઓળખવા માટે બે ચરણના જોડાણ પર ધ્યાન આપો, જ્યાં અંતિમ અને પ્રારંભિક શબ્દો વચ્ચે લયબદ્ધ જોડાણ હોય.

Question 2. નીચેના અલંકારોનું ઉદાહરણ આપો?
(2) નીચેનામાંથી કયું ઉદાહરણ ઉપમા અલંકારનું છે?
(a) પિતાજીનું હૈયું ફૂલ જેવું કોમળ છે.
(b) તું ચંદ્રથી ચારુ સુહાસિની હે!
(c) દેવોના ધામના જેવું હૈયું જાણે હિમાલય!
Answer: (a) પિતાજીનું હૈયું ફૂલ જેવું કોમળ છે.
In simple words: આ ઉદાહરણમાં પિતાજીના હૃદયની સરખામણી ફૂલ સાથે કરવામાં આવી છે, જે તેની કોમળતા દર્શાવે છે. 'જેવું' શબ્દ સરખામણી માટે ઉપયોગમાં લેવાયો છે, તેથી આ ઉપમા અલંકાર છે.

Exam Tip: ઉપમા અલંકારમાં 'જેવું', 'સરખું', 'સમાન' જેવા સ્પષ્ટ સરખામણીવાચક શબ્દો હાજર હોય છે, જે ઉપમેય અને ઉપમાન વચ્ચેનો ભેદ જાળવી રાખે છે.

Question 2. નીચેના અલંકારોનું ઉદાહરણ આપો?
(3) નીચેનામાંથી કયું ઉદાહરણ રૂપક અલંકારનું છે?
(a) બે પાંપણ પરે, પરોઢે પોઢીને પલભર.
(b) વદન સુધાકરને રહુ નિહાળી.
(c) કાચે રે તાંતણે હરિજીએ બાંધી.
Answer: (b) વદન સુધાકરને રહુ નિહાળી.
In simple words: આ ઉદાહરણમાં 'વદન' (ચહેરો) ને સીધું 'સુધાકર' (ચંદ્ર) જ કહી દેવામાં આવ્યું છે. અહીં ચહેરા અને ચંદ્ર વચ્ચે કોઈ ભેદ રાખવામાં આવ્યો નથી, તેમને એકરૂપ દર્શાવવામાં આવ્યા છે, જે રૂપક અલંકારની વિશેષતા છે.

Exam Tip: રૂપક અલંકારમાં ઉપમેય અને ઉપમાનને સંપૂર્ણપણે એક ગણી લેવામાં આવે છે, જાણે કે બંને એકબીજાના જ સ્વરૂપ હોય.

Question 2. નીચેના અલંકારોનું ઉદાહરણ આપો?
(4) નીચેનામાંથી કયું ઉદાહરણ ઉન્મેલા અલંકારનું છે?
(a) દેવોના ધામના જેવું હૈયું જાણે હિમાલય !
(b) ભમરા સમો આ ભમતો પવન.
(c) ધોળા ધાવણ કેરી ધારાએ ધારાએ; પામ્યો કસુંબીનો રંગ
Answer: (a) દેવોના ધામના જેવું હૈયું જાણે હિમાલય !
In simple words: આ ઉદાહરણમાં 'જાણે' શબ્દનો ઉપયોગ કરીને હૃદયની દેવોના ધામના હિમાલય જેવી સંભાવના વ્યક્ત કરવામાં આવી છે. 'જાણે' એ ઉન્મેલા અલંકારની મુખ્ય નિશાની છે, જે કલ્પનાને સૂચવે છે.

Exam Tip: ઉન્મેલા અલંકારને ઓળખવા માટે 'જાણે', 'શકે', 'રખે' જેવા શબ્દો શોધો જે ઉપમેયને ઉપમાન તરીકે સંભવિતપણે રજૂ કરે છે.

Question 2. નીચેના અલંકારોનું ઉદાહરણ આપો?
(5) નીચેનામાંથી કયું ઉદાહરણ વ્યતિરેક અલંકારનું છે?
(a) મુને લાગી કટારી પ્રેમની રે, પ્રેમની પ્રેમની પ્રેમની રે.
(b) સુદામાના વૈભવ આગળ તો કુબેર કોણ માત્ર?
(c) પદમણી માફક દોડતી હતી.
Answer: (b) સુદામાના વૈભવ આગળ તો કુબેર કોણ માત્ર?
In simple words: આ ઉદાહરણમાં સુદામાના વૈભવને કુબેરના વૈભવ કરતાં પણ વધુ મહાન દર્શાવવામાં આવ્યો છે. જ્યારે ઉપમેય (સુદામાનો વૈભવ) ને ઉપમાન (કુબેરનો વૈભવ) કરતાં ચડિયાતું બતાવવામાં આવે, ત્યારે તે વ્યતિરેક અલંકાર બને છે.

Exam Tip: વ્યતિરેક અલંકારમાં ઉપમેયને ઉપમાનથી શ્રેષ્ઠ દર્શાવીને તેની વિશિષ્ટતા પર ભાર મૂકવામાં આવે છે.

Question 2. નીચેના અલંકારોનું ઉદાહરણ આપો?
(6) નીચેનામાંથી કયું ઉદાહરણ વર્ણાનુપ્રાસ અલંકારનું છે?
(a) પ્રેમ પદારથ અમો પામીએ, વામીએ જન્મમરણ જંજાળ.
(b) મારો હંસલો નાનો ને દેવળ જૂનું રે થયું.
(c) કામિની કોકિલા કેલિ કૂજન કરે.
Answer: (c) કામિની કોકિલા કેલિ કૂજન કરે.
In simple words: આ ઉદાહરણમાં 'ક' વર્ણનું પુનરાવર્તન વારંવાર જોવા મળે છે. એક જ અક્ષર વારંવાર આવવાથી અહીં વર્ણાનુપ્રાસ અલંકાર રચાય છે, જે ભાષામાં ધ્વનિ સૌંદર્ય ઉમેરે છે.

Exam Tip: વર્ણાનુપ્રાસ અલંકારમાં કોઈ એક ચોક્કસ અક્ષરનું પુનરાવર્તન કાવ્યપંક્તિમાં સંગીતમય અસર પેદા કરે છે.

Std 9 Gujarati Vyakaran Alankar Notes

અલંકાર: રજૂઆતને ચોક્કસ અને અસરકારક બનાવવા માટે ભાષાની જે અભિવ્યક્તિ આપણે ઉપયોગમાં લઈએ છીએ તે અભિવ્યક્તિ એટલે “અલંકાર”.

અલંકાર બે પ્રકારના હોય છે:
(અ) શબ્દાલંકાર અને
(બ) અર્થાલંકાર.

જેમાં ધ્વનિ કે ધ્વનિશ્રેણીનું સૌંદર્ય કે ચમત્કાર અભિવ્યક્તિને આકર્ષક બનાવે તે શબ્દાલંકાર.

અર્થને ઉપયોગમાં લઈને ચોકસાઈ સધાય તે અર્થાલંકાર.

(અ) શબ્દાલંકારના કેટલાક પ્રકાર:
(1) વર્ણાનુપ્રાસ: જ્યારે કોઈ એક વર્ણના પુનરાવર્તનથી કાવ્યપદાવલિમાં સૌંદર્યનો વધારો કરે ત્યારે તે અલંકારને “વર્ણાનુપ્રાસ અલંકાર કહે છે.
દા. ત.,
કામિની કોકિલા કેલિ કૂજન કરે. આ પંક્તિમાં “ક” વર્ણનું પુનરાવર્તન છે.

વર્ણાનુપ્રાસ અલંકારનાં અન્ય ઉદાહરણ:

• પીગળે પીગળે પડછાયાના પહાડ.
• કાળું એનું કામ, કાળાં કરમનો કાળો મોહન.
• ગોતી, ભૂલી ભૂલી હું તને ભાળી હો વાલમાં, ગોતીને થાંઉ ગૂમ.
• સુયોગ અણમોલ સુંદર સુહાગી માંગલ્યનો.
• બે પાંપણ પરે, પરોઢે પોઢીને પલભર.
• ધોળા ધાવણ કેરી ધારાએ ધારાએ; પામ્યો કસુંબીનો રંગ.
• ભયની કાયાને ભૂજા નથી, નથી વળી સંશયને પાંખ.

(2) પ્રાસસાંકળી: કોઈ પણ પંક્તિના બે ચરણમાં પહેલા ચરણનો અંતિમ શબ્દ અને બીજા ચરણનો પ્રથમ શબ્દ જ્યારે પ્રાસ ધરાવતા હોય ત્યારે તે અલંકારને 'પ્રાસસાંકળી' અલંકાર કહે છે.
દા. ત.,
મહેતાજી નિશાએ આવ્યા, લાવ્યા પ્રસાદને કર્યો ઓચ્છવ.

પ્રાસસાંકળીનાં કેટલાંક અન્ય ઉદાહરણ:

• વિદ્યા ભણ્યો જેહ, તેહ ઘેર વૈભવ રૂડો.
• પ્રેમ પદારથ અમો પામીએ, વામીએ જન્મમરણ જંજાળ.
• વાપરીએ વિચારીને વાણી, પાણી પણ એમ જ તે વેતે.

(બ) અર્થાલંકારના કેટલાક પ્રકાર:
(1) ઉપમા: જ્યારે બે જુદી જુદી વસ્તુઓ વચ્ચે કોઈ સમાન ગુણધર્મોને ધ્યાનમાં રાખીને સરખામણી – તુલના કરવામાં આવે ત્યારે તે અલંકારને “ઉપમા અલંકાર કહે છે. તેમાં જેવો-જેવી-જેવું, સરખો-સરખી-સરખું, સમો-સમી-સમું, શો-શી-શું, પેઠે, માફક જેવા ઉપમાવાચક શબ્દોનો ઉપયોગ થાય છે.

અહીં મહત્ત્વના પારિભાષિક શબ્દો સમજી લઈએ:

• ઉપમેય: જે વસ્તુની સરખામણી કરવાની હોય તે “ઉપમેય” કહેવાય.
• ઉપમાન: જે વસ્તુ સાથે સરખામણી કરવામાં આવી હોય તે ઉપમાન કહેવાય.
• સાધારણ ધર્મ: ઉપમેય અને ઉપમાન વચ્ચે રહેલા સમાન ગુણ, ક્રિયા, સ્વભાવ, પ્રકૃતિ વગેરે બાબતને સાધારણ ધર્મ કહે છે.

અહીં “પિતાજીનું હૈયું ઉપમેય છે, “ફૂલ” ઉપમાન છે અને કોમળ સાધારણ ધર્મ છે.

ઉપમા અલંકારનાં અન્ય ઉદાહરણ:

• ભમરા સમો આ ભમતો પવન.
• તેણે ખીંટીએથી કાળી નાગણ જેવી તલવાર લીધી.
• પદમણી ચોમાસાના રેલાની માફક દોડતી હતી.
• ઊડે ધવલ ફેન શી વિખર કેશવાળી છટા.
• કાળ સમોવડ તરંગ ઉપર ઉછળે આતમનાવ.
• અમારા એ દાદા વિપુલ વડના ઝુંડ સરખા.

(2) રૂપક: જ્યારે ઉપમેય અને ઉપમાન બંને એક જ છે એમ દર્શાવાય ત્યારે તેને “રૂપક અલંકાર કહે છે.
દા. ત.,
વદન સુધાકરને રહું નિહાળી.

અહીં ‘વદન’ ઉપમેય છે અને “સુધાકર” ઉપમાન છે. બંને વચ્ચે સરખામણી કરવામાં આવી નથી, પરંતુ બંને એક જ છે એમ દર્શાવાયું છે; તેથી તે રૂપક અલંકાર છે.

રૂપક અલંકારનાં અન્ય ઉદાહરણ:

• દમયંતીનો મુખચંદ્ર શોભી રહ્યો છે.
• દુઃખનાં ઊગ્યાં છે ઝીણાં ઝાડ જો.
• ન્હોતી ખબર કે માત્ર તું તો છે ગણિત, જિંદગી!
• મુને લાગી કટારી પ્રેમની રે, પ્રેમની પ્રેમની પ્રેમની રે.
• રજપૂતના મોં ઉપર આશાનાં કિરણ ફૂટવા લાગ્યાં.
• મારે મન લાઇબ્રેરી લોકશાહીનું મંદિર છે.
• નાના મારા જીવનસરમાં દૃષ્ટિનું પદ્મ ઊગ્યું.
• છકડો પાણીપંથો ધોડો થઈ ગ્યો.

(3) ઉન્મેલા: જ્યારે ઉપમેયની ઉપમાન તરીકે હોવાની સંભાવના, શંકા કે કલ્પના કરવામાં આવી હોય ત્યારે તેને “ઉન્મેલા” અલંકાર કહેવાય. તેમાં જાણે, શકે, રખે જેવા ઉન્મેલાવાચક શબ્દો પ્રયોજાય છે.
દા. ત.,
દેવોના ધામના જેવું હૈયું જાણે હિમાલય!

અહીં હૈયું હિમાલય હોય તેવી સંભાવના વ્યક્ત કરવામાં આવી છે અને એ માટે “જાણે” શબ્દનો ઉપયોગ કર્યો છે.

ઉન્મેલા અલંકારનાં અન્ય ઉદાહરણ:

• ઝાંખાં ભૂરાં ગિરિ ઉપરનાં એકથી એક શૃંગ; વર્ષાકાલે જલધિજલનાં હોય જાણે તરંગ.
• એની પાતળી દેહલતા નાગણની જેમ જાણે ફૂંફાડા મારતી ઊભી થઈ ગઈ.
• એની મૂછોના આંકડા જાણે અત્યંત ઝેરી વીંછીના વાળેલા બે લાલચટ્ટક ડંખ.
• કારતક મહિનાની ટાઢને પણ, અરે, આજની સંધ્યાએ ‘જાણે ફૂલગુલાબી બનાવી દીધી.
• એ અંધારી રાતે ડોસાનું રોવું એવું લાગતું કે જાણે સામા કાંઠાનો પેલો વગડો જ વલપતો ન હોય!

(4) વ્યતિરેક: જ્યારે ઉપમેયને ઉપમાન કરતાં ચડિયાતું દર્શાવવામાં આવે ત્યારે તેને “વ્યતિરેક અલંકાર કહે છે.
દા. ત.,
દમયંતીના મુખ આગળ તો ચંદ્ર પણ ઝાંખો લાગે.

અહીં દમયંતીના મુખ(ઉપમેય)ને ચંદ્ર (ઉપમાન) કરતાં ચડિયાતું દર્શાવવામાં આવ્યું છે.

વ્યતિરેક અલંકારનાં અન્ય ઉદાહરણ:

• વરસે ઘડીક વ્યોમ વાદળી રે લોલ, માડીનો મેઘ બારે માસ રે જનનીની જોડ સખી નહીં જડે રે લોલ.
• સુદામાના વૈભવ આગળ તો કુબેર કોણ માત્ર?
• કમળ થકીયે કોમળું રે, બહેની અંગ છે એનું!
• એ કામિનીનો કંઠ સાંભળી, કોકિલા થઈ કાળીય.
• ગણિતમાં આંકડા ભૂંસી શકાય, જિંદગીમાં એ ક્યહીં.
• તું ચંદ્રથી ચારુ સુહાસિની હે!

(5) અતિશયોક્તિ: જ્યારે ઉપમાન ઉપમેયને ગળી જાય, ઉપમેયનો લોપ થાય અને માત્ર ઉપમાનનો જ નિર્દેશ થાય ત્યારે તે અલંકારને “અતિશયોક્તિ અલંકાર કહે છે.
દા. ત.,
મહારાજ ચંદ્રને નીરખતાં પોતાના ચંદ્રની પ્રતીક્ષા કરી 5 રહ્યા હતા.

અહીં મહારાજની પત્ની ઉપમેય છે. એટલે કે અહીં ઉપમાન ચંદ્રનો જ નિર્દેશ થયો છે અને ઉપમેય પત્નીનો લોપ થયો છે.

અતિશયોક્તિ અલંકારનાં અન્ય ઉદાહરણ:

• કાચે તે તાંતણે હરિજીએ બાંધી. (પ્રેમ – ઉપમેય, તાંતણો – ઉપમાન)
• આ કમૂરતાં ઉતરશે ને આણું વાળવા આવશે એટલે મારી 3 કોયલ ઊડી જશે. (દીકરી – ઉપમેય, કોયલ – ઉપમાન)
• બીજી સાંજે તલાશમાં નીકળેલા સિપાઈની નજર એ બે 3 બોકડાઓ ઉપર પડી. (બે વ્યક્તિ – ઉપમેય, બોકડાં – ઉપમાન)
• મારો હંસલો નાનો ને દેવળ જૂનું રે થયું. (આત્મા- ઉપમેય, રહંસલો – ઉપમાન) (દહ – ઉપમેય, દેવળ – ઉપમાન)