GSEB Class 9 Gujarati Vyakaran રૂઢિપ્રયોગ Solutions

મૂળ અર્થથી જુદો એટલે કે લાક્ષણિક અર્થ આપતો જે શબ્દપ્રયોગ ભાષામાં રૂઢ થઈ ગયો હોય તેને રૂઢિપ્રયોગ કહે છે. દા. ત., ગરમ ગરમ જલેબીની સુગંધથી મોંમાં પાણી આવી ગયું. અહીં, “મોંમાં પાણી આવી જવું” એ રૂઢિપ્રયોગનો સામાન્ય અર્થ ‘મોંમાં પાણી છૂટવું' થાય છે, પરંતુ અહીં તેનો ખાસ અર્થ ‘કોઈ વસ્તુ મેળવવાની તીવ્ર ઇચ્છા થવી’ થાય છે. આમ, મૂળ અર્થથી અલગ અર્થ આપનાર શબ્દસમૂહને ‘રૂઢિપ્રયોગ’ કહેવાય.

પાઠ્યપુસ્તકમાં આવેલા રૂઢિપ્રયોગોના અર્થ સંબંધિત પાઠ-કાવ્યના “શબ્દાર્થ” વિભાગમાં આપેલા છે.

નીચે કેટલાક રૂઢિપ્રયોગો અને તેમના અર્થ આપ્યા છે, તેમનો અભ્યાસ કરો:

• અંતરમાં ઓછું લાવવું - હૃદયથી દુઃખી થવું
• ડોળ કરવો - બનાવટ કરવી
• વાત વણસી જવી - વાત બગડી જવી
• પેંગડામાં પગ ધાલવો - બરોબરી કરવી
• આકાશ-પાતાળ એક કરવાં - કોઈ પ્રયાસ બાકી ન રાખવો
• આગ લાગે ત્યારે કૂવો ખોદવો - ખરેખરી મુશ્કેલી આવે ત્યારે ઉપાય શોધવો
• આંખ આડા કાન કરવા - ધ્યાન ન આપવું, ન ગણકારવું
• આંખમાં ધૂળ નાખવી - છેતરવું
• એકના બે ન થવું - પોતાની વાત ન છોડવી
• કાનભંભેરણી કરવી - કોઈના વિરુદ્ધ ઉશ્કેરવા
• કાંડું કાપી આપવું - પોતાની વિરુદ્ધમાં જઈ શકે તેવી લેખિત કબૂલાત આપવી
• ચોળીને ચીકણું કરવું - વાતનું નિરર્થક લંબાણ કરવું
• જીભ ન ઉપડવી - બોલી ન શકવું
• જીભના ડૂચા વળવા - કહી કહીને થાકી જવું
• દહીંદૂધમાં પગ રાખવો - બંને પક્ષમાં રહેવું
• પથ્થર પર પાણી - પ્રયત્ન વ્યર્થ જવો
• પાણી પહેલાં પાળ બાંધવી - મુશ્કેલી આવે તે પહેલાં ઉપાય કરવો
• બાજી ધૂળમાં મેળવવી - કોઈની યોજના ઊંધી વાળી દેવી
• બારમો ચન્દ્રમાં હોવો - અણબનાવ હોવો
• મોં ચડવું - રીસ ચડવી
• લોહી ઊકળી ઊઠ્યું - ખૂબ ઉશ્કેરાઈ જવું
• વજપાત થવો - મોટો આઘાત લાગવો
• હાથ ધોઈ નાખવા - આશા મૂકી દેવી
• હાહાકાર વર્તાઈ રહેવો - ગભરાટ ફેલાઈ જવો
• હૈયે ટાઢક વળવી - મનમાં નિરાંત થવી

રૂઢિપ્રયોગ સ્વાધ્યાય

પ્રશ્ન. નીચેના રૂઢિપ્રયોગોના અર્થ લખો:

Question 1. ડોળ કરવો
Answer: બનાવટ કરવી
In simple words: કોઈ વસ્તુનો દેખાવ કરવો જે સાચી ન હોય.

Exam Tip: યાદ રાખો કે રૂઢિપ્રયોગોનો અર્થ ઘણીવાર શબ્દશઃ અર્થથી અલગ હોય છે. તેનો સાચો અર્થ સમજવા માટે સંદર્ભ ધ્યાનમાં રાખો.

Question 2. આંખમાં ધૂળ નાખવી
Answer: છેતરવું
In simple words: કોઈને છેતરપિંડીથી ગેરમાર્ગે દોરવા.

Exam Tip: રૂઢિપ્રયોગોનો અર્થ સમજવા માટે તેના શાબ્દિક અને લાક્ષણિક અર્થ વચ્ચેનો ભેદ જાણો.

Question 3. એકના બે ન થવું
Answer: પોતાની વાત કાયમ રાખવી
In simple words: પોતાની વાત પર અડગ રહેવું અને બદલાવ ન કરવો.

Exam Tip: જ્યારે રૂઢિપ્રયોગોમાં નકારાત્મક શબ્દો હોય ત્યારે પણ તેનો અંતિમ ભાવાર્થ હકારાત્મક હોઈ શકે છે, તે તપાસો.

Question 4. ચોળીને ચીકણું કરવું
Answer: વગર કામની વાતને વધુ ખેંચવી
In simple words: કોઈ વાતને બિનજરૂરી રીતે લાંબી કરવી.

Exam Tip: પુનરાવર્તન કે અતિશયોક્તિવાળા રૂઢિપ્રયોગો પર ધ્યાન આપો, તે ઘણીવાર કોઈ ક્રિયા પર ભાર મૂકે છે.

Question 5. પથ્થર પર પાણી
Answer: કોઈ મહેનત કામ ન લાગવી
In simple words: કરેલા પ્રયત્નો વ્યર્થ કે નિષ્ફળ જવા.

Exam Tip: રૂઢિપ્રયોગની કલ્પના (જેમ કે પથ્થર પર પાણી) તેની અર્થ યાદ રાખવામાં મદદ કરી શકે છે.

Question 6. બાજી ધૂળમાં મેળવવી
Answer: કોઈનો આયોજન બગાડી નાખવો
In simple words: કોઈની બનાવેલી યોજનાને સંપૂર્ણપણે નિષ્ફળ બનાવવી.

Exam Tip: રૂઢિપ્રયોગોને ફક્ત વ્યક્તિગત શબ્દો તરીકે નહીં, પરંતુ સંપૂર્ણ શબ્દસમૂહ તરીકે શીખો જેથી તેનો ખોટો અર્થ ન થાય.

Question 7. બારમો ચંદ્રમાં હોવો
Answer: મનમેળ ન હોવો
In simple words: બે વ્યક્તિઓ વચ્ચે સંવાદિતા કે સમજણનો અભાવ હોવો.

Exam Tip: સામાજિક પરિસ્થિતિઓનું વર્ણન કરતા રૂઢિપ્રયોગો પર વિશેષ ધ્યાન આપો.

Question 8. હાથ ધોઈ નાખવા
Answer: આશા છોડી દેવી
In simple words: કોઈ બાબતમાં સફળતાની આશા ગુમાવી દેવી.

Exam Tip: ઘણા રૂઢિપ્રયોગો શરીરના અંગો સાથે સંબંધિત હોય છે; આવી શ્રેણીઓને સમજવાથી મદદ મળે છે.

Question 9. હૈયે ટાઢક વળવી
Answer: હૃદયમાં શાંતિ થવી
In simple words: મનમાં શાંતિ અને રાહતનો અનુભવ થવો.

Exam Tip: રૂઢિપ્રયોગો ઘણીવાર લાગણીઓ કે ભાવો વ્યક્ત કરે છે; તેમને વાસ્તવિક જીવનની પરિસ્થિતિઓ સાથે જોડો.

Question 10. આંખ આડા કાન કરવા
Answer: વાતને ધ્યાનમાં ન લેવી
In simple words: જાણી જોઈને કોઈ વાત કે બાબત પર ધ્યાન ન આપવું.

Exam Tip: 'અવગણના કરવી' અર્થવાળા રૂઢિપ્રયોગોને ધ્યાનથી સમજો, કારણ કે તે કોઈ વ્યક્તિની અવગણના કે કોઈ પરિસ્થિતિની અવગણના હોઈ શકે છે.

Question 11. પેંગડામાં પગ ધાલવો
Answer: સમાનતા કરવી
In simple words: કોઈની બરોબરી કરવા પ્રયત્ન કરવો અથવા કોઈના જેટલું જ બનવું.

Exam Tip: સ્પર્ધા અથવા તુલનાનું વર્ણન કરતા રૂઢિપ્રયોગોને ઓળખો અને તેના સૂક્ષ્મ અર્થને સમજો.

Question 12. આકાશ-પાતાળ એક કરવા
Answer: બધા પ્રયાસો કરવા
In simple words: કોઈ કાર્ય સિદ્ધ કરવા માટે ખૂબ જ સઘન પ્રયત્નો કરવા.

Exam Tip: વિરોધાભાસી તત્વો (જેમ કે આકાશ-પાતાળ) નો ઉપયોગ કરતા રૂઢિપ્રયોગોને ઓળખો, જે ઘણીવાર અતિશય પ્રયત્ન સૂચવે છે.

Question 13. કાનભંભેરણી કરવી
Answer: કોઈને બીજા વિરુદ્ધ ઉશ્કેરવા
In simple words: કોઈ વ્યક્તિને બીજા સામે ભડકાવવા કે ઉશ્કેરણી કરવી.

Exam Tip: અન્ય લોકોને પ્રભાવિત કરવા કે ઉશ્કેરવા માટેના રૂઢિપ્રયોગો પ્રત્યે સજાગ રહો, કારણ કે તે ઘણીવાર સામાજિક ગતિશીલતા દર્શાવે છે.

Question 14. દૂધદહીંમાં પગ રાખવો
Answer: બંને બાજુ સારો સંબંધ રાખવો
In simple words: બે વિરોધી પક્ષો સાથે સારો સંબંધ જાળવી રાખવો.

Exam Tip: જુદા જુદા જૂથો સાથે સંબંધો જાળવવા અથવા સંતુલન જાળવવાના અર્થવાળા રૂઢિપ્રયોગો પર ધ્યાન આપો.

Question 15. લોહી ઊકળી ઊઠવું
Answer: ખૂબ ગુસ્સે થવું
In simple words: અતિશય ક્રોધનો અનુભવ થવો.

Exam Tip: રૂઢિપ્રયોગો કેવી રીતે તીવ્ર લાગણીઓ વ્યક્ત કરવા માટે મજબૂત છબીઓ (જેમ કે ઉકળતું લોહી) નો ઉપયોગ કરે છે તે નોંધો.