GSEB Class 8 Social Science Solutions Chapter 15 ભારતીય બંધારણ

1. ખાલી જગ્યાઓ પૂરોઃ

 

Question 1. ખાલી જગ્યાઓ પૂરોઃ
1. બંધારણની .......... શરૂઆત થી થાય છે.
2. બંધારણસભાના અધ્યક્ષ .......... હતા.
3. બંધારણસભામાં કુલ .......... સભ્યો હતા.
4. બંધારણમાં .......... શાસનવ્યવસ્થાની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે.
Answer:
1. બંધારણની આમુખ શરૂઆત થી થાય છે.
2. બંધારણસભાના અધ્યક્ષ ડૉ. રાજેન્દ્રપ્રસાદ હતા.
3. બંધારણસભામાં કુલ 389 સભ્યો હતા.
4. બંધારણમાં સંઘીય શાસનવ્યવસ્થાની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે.
In simple words: બંધારણની શરૂઆત તેના આમુખથી થાય છે. ડૉ. રાજેન્દ્રપ્રસાદ બંધારણસભાના અધ્યક્ષ હતા. બંધારણસભામાં કુલ 389 સભ્યોનો સમાવેશ થતો હતો. બંધારણમાં સંઘીય શાસન પદ્ધતિની જોગવાઈઓ સામેલ કરવામાં આવી છે.

Exam Tip: ખાલી જગ્યાઓ પૂછાય ત્યારે ફક્ત સાચો શબ્દ યાદ રાખવાને બદલે આખા વાક્યને સમજીને તૈયાર કરવો, જેથી પ્રશ્નોત્તરીમાં પણ મદદ મળે.

2. નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર એક-બે વાક્યોમાં લખો :

 

Question 1. બંધારણનો અર્થ જણાવો. અથવા બંધારણ એટલે શું?
Answer: કોઈ પણ દેશનો વહીવટ ચલાવવા માટે જે નિયમોનો સુવ્યવસ્થિત સંગ્રહ બનાવવામાં આવ્યો હોય, તેને 'બંધારણ' કહેવાય છે.
In simple words: કોઈ પણ દેશનું સંચાલન કરવા માટે બનાવેલા નિયમોના સમૂહને બંધારણ કહેવાય છે.

Exam Tip: બંધારણની વ્યાખ્યા બરાબર યાદ રાખો કારણ કે તે આ પ્રકરણનો મુખ્ય આધાર છે.

 

Question 2. બંધારણના ઘડવૈયા તરીકે કોને ઓળખવામાં આવે છે?
Answer: ડૉ. ભીમરાવ આંબેડકરને બંધારણના ઘડવૈયા તરીકે જાણવામાં આવે છે.
In simple words: ડૉ. ભીમરાવ આંબેડકરને ભારતીય બંધારણના નિર્માતા તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

Exam Tip: આ એક મહત્ત્વનો સામાન્ય જ્ઞાનનો પ્રશ્ન છે, જે ઘણી પરીક્ષાઓમાં પૂછાઈ શકે છે.

 

Question 3. લોકશાહી એટલે શું? અથવા લોકશાહીની વ્યાખ્યા આપો.
Answer: લોકશાહી એટલે લોકોનું, લોકો માટે અને લોકો વડે ચાલતું શાસન. (Democracy is of the people, for the people and by the people – યુ.એસ.એ.ના પૂર્વ રાષ્ટ્રપ્રમુખ અબ્રાહમ લિંકન). પ્રજાની સત્તા કે પ્રભુત્વ ધરાવતું અને પ્રજા દ્વારા સંચાલિત શાસનને લોકશાહી કહેવાય છે.
In simple words: લોકશાહી એક એવી શાસન પદ્ધતિ છે, જ્યાં લોકો દ્વારા, લોકોના ભલા માટે અને લોકોના વહીવટ હેઠળ શાસન ચાલે છે.

Exam Tip: લોકશાહીની વ્યાખ્યા અબ્રાહમ લિંકનના અવતરણ સાથે યાદ રાખવાથી વધુ સારા ગુણ મળે છે.

 

Question 4. બંધારણ ક્યારે અમલમાં આવ્યું? અથવા બંધારણનો અમલ ક્યારથી થયો?
Answer: 26 જાન્યુઆરી, 1950ના દિવસથી ભારતીય બંધારણ અમલમાં આવ્યું.
In simple words: ભારતનું બંધારણ 26 જાન્યુઆરી, 1950 ના રોજથી લાગુ પડ્યું.

Exam Tip: આ તારીખને ભારતના પ્રજાસત્તાક દિન તરીકે યાદ રાખવી જોઈએ અને તેનું મહત્ત્વ સમજવું.

3. નીચેના પ્રશ્નોના મુદ્દાસર ઉત્તર આપો :

 

Question 1. બંધારણની મુખ્ય વિશેષતાઓ જણાવો.
Answer: આપણા દેશના વહીવટના મુખ્ય સિદ્ધાંતો અને હેતુઓને વાચા આપતું આમુખ ભારતના બંધારણની આગવી વિશેષતા છે. ભારતના બંધારણની મુખ્ય વિશેષતાઓ નીચે મુજબ છે:
(1) લોકશાહી: ભારતે લોકશાહી શાસનપદ્ધતિ અપનાવી છે. લોકશાહીની વ્યાખ્યા આ પ્રમાણે આપવામાં આવે છે: 'લોકશાહી એટલે લોકોનું, લોકો માટે અને લોકો વડે ચાલતું શાસન'. પ્રજાની સત્તા કે પ્રભુત્વવાળા અને પ્રજાના વહીવટવાળા શાસનને લોકશાહી કહેવાય છે. આપણા દેશની લોકશાહીમાં સામાન્ય રીતે દર પાંચ વર્ષે ચૂંટણીઓ યોજાય છે. તેમાં 18 વર્ષ કે તેથી વધુ ઉંમરના મતદારો ગુપ્ત મતદાન પદ્ધતિથી પોતાના પ્રતિનિધિઓ ચૂંટે છે.
(2) બિનસાંપ્રદાયિકતા: ભારત એક બિનસાંપ્રદાયિક દેશ છે. બિનસાંપ્રદાયિક એટલે ભારતનું શાસનતંત્ર કોઈ ધર્મ કે સંપ્રદાયની માન્યતાને આધારે ચાલતું નથી. ધર્મ કે સંપ્રદાયના આધારે નાગરિકો વચ્ચે ભેદભાવ કે પક્ષપાત રાખવામાં આવતો નથી. ભારતના બંધારણે દરેક નાગરિકને ધર્મ કે સંપ્રદાય સંબંધી કેટલીક સ્વતંત્રતાઓ ભોગવવાની ખાતરી આપી છે. એ ખાતરીના આધારે દરેક નાગરિકને પોતપોતાનો કે પસંદગીનો ધર્મ પાળવાની, ગમે તે ધાર્મિક માન્યતા ધરાવવાની તેમજ તેનો પ્રચાર અને પ્રસાર કરવાની સ્વતંત્રતા મળેલી છે. તેમાં કોઈ પણ બિનજરૂરી દખલગીરી કરી શકાય નહિ.

[સર્વધર્મસમભાવ]
બંધારણની જોગવાઈ મુજબ ભારત સરકાર ધાર્મિક બાબતોમાં નિષ્પક્ષ અને તટસ્થ રહે છે.

(3) પ્રજાસત્તાક: પ્રજાસત્તાક એટલે જેમાં પ્રજા એટલે કે લોકોના હાથમાં સત્તા હોય એવું રાષ્ટ્ર. તેમાં લોકો દ્વારા ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓ દેશનો વહીવટ સંભાળે છે. રાષ્ટ્રના વડા, રાષ્ટ્રપ્રમુખનું સ્થાન રાજાશાહીની જેમ વંશપરંપરાગત હોતું નથી, પરંતુ તેઓ લોકો દ્વારા પ્રત્યક્ષ કે પરોક્ષ રીતે મતદાન દ્વારા ચૂંટાયેલા હોય છે. પ્રજાસત્તાક લોકશાહી શાસનતંત્રમાં દેશના બધા જ હોદ્દાઓ ધર્મ, જાતિ કે સ્ત્રી-પુરુષના ભેદભાવ વિના તમામ નાગરિકો માટે ખુલ્લા હોય છે. ભારતની પ્રજા ચૂંટણી દ્વારા કોઈ પણ સરકારને પદભ્રષ્ટ કરી, નવી સરકાર બનાવવાની સાર્વભૌમ સત્તા ધરાવે છે. આમ, ભારત પ્રજાસત્તાક દેશ છે.
(4) સંઘરાજ્ય: ભારત એક સંઘરાજ્ય (Union of States) છે. ભારત તેનાં એકમ-ઘટક રાજ્યોનો બનેલો એક સંઘ' છે. ભારત દેશ ઉપખંડ જેટલી વિશાળતા અને વિવિધતા ધરાવે છે. તેથી એક જ સ્થળેથી – કેન્દ્રમાંથી દેશનો વહીવટ કરવો ખૂબ અઘરું બને. આથી આપણા બંધારણમાં સંધીય શાસનવ્યવસ્થાની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે.
સંધીય શાસનવ્યવસ્થામાં આ બે પ્રકારની સરકારોની રચના કરવામાં આવે છે:

• સંઘસરકાર અને
• રાજ્ય સરકારો. આ બંને સરકારો વચ્ચે કાર્યક્ષેત્રો અને સત્તાઓની સ્પષ્ટ વહેંચણી કરવામાં આવી છે.

બંને સરકારોનાં કાર્યો અને સત્તાઓને સંઘયાદી, રાજ્યયાદી અને સંયુક્ત યાદી એમ ત્રણ યાદીઓમાં વહેંચવામાં આવ્યાં છે. દેશનાં મહત્ત્વનાં કાર્યો અને સત્તાઓ સંઘસરકારને સોંપવામાં આવ્યાં છે.
(5) મૂળભૂત હકો અને ફરજો: આપણા દેશના બંધારણમાં નાગરિકોના મૂળભૂત હકો અને ફરજોને સ્પષ્ટપણે બતાવ્યાં છે.
In simple words: ભારતીય બંધારણની મુખ્ય વિશેષતાઓમાં લોકશાહી, બિનસાંપ્રદાયિકતા, પ્રજાસત્તાક, સંઘરાજ્ય અને મૂળભૂત હકો-ફરજોનો સમાવેશ થાય છે. આ દરેક સિદ્ધાંત ભારતની શાસન પ્રણાલીનો આધાર છે.

Exam Tip: બંધારણની વિશેષતાઓને મુદ્દાસર યાદ રાખો અને દરેક મુદ્દાને ટૂંકમાં સમજાવવાની પ્રેક્ટિસ કરો. મુખ્ય શબ્દો અને વ્યાખ્યાઓ યાદ રાખવી જરૂરી છે.

 

Question 2. કોઈ પણ બે મૂળભૂત હકો વિશે વિસ્તારથી લખો.
Answer: નાગરિકોના બે મૂળભૂત હકો:
1. સમાનતાનો હક: સમાનતા એ લોકશાહીનો મુખ્ય સિદ્ધાંત છે. સમાનતાના હક દ્વારા બધા નાગરિકોને કાયદાની સમાનતા અને કાયદાનું સમાન રક્ષણ આપવામાં આવ્યું છે. ભારતમાં ધર્મ, વંશ, જાતિ, લિંગ, જ્ઞાતિ, ભાષા, રંગ કે જન્મસ્થળના કોઈ પણ ભેદભાવ વિના દરેક નાગરિકને સમાનતાનો હક મળેલો છે. આ હક સરકારી નોકરીઓ, ધંધો, જાહેર રોજગાર, હોદ્દાની પ્રાપ્તિ, ધાર્મિક સ્વતંત્રતા, જાહેર સ્થળનો ઉપયોગ, સામાજિક જીવન વગેરેની બાબતમાં દરેક નાગરિકને સમાનતા આપે છે.
દેશની અનુસૂચિત જાતિઓ, અનુસૂચિત જનજાતિઓ અને સામાજિક રીતે પછાત મનાતી જાતિઓ માટે રાજ્ય સરકાર ખાસ જોગવાઈઓ કરે તો તેને સમાનતાના હકનો ભંગ ગણાશે નહિ. આ વર્ગો માટે સરકારી નોકરીઓમાં તેમજ શિક્ષણ સંસ્થાઓમાં અનામત બેઠકો રાખવામાં આવે છે. ભારતીય સમાજનું કલંક ગણાતી અસ્પૃશ્યતાને બંધારણે નાબૂદ કરી છે. અસ્પૃશ્યતાનું આચરણ સજાપાત્ર ગુનો બને છે. સમાજમાં કૃત્રિમ ભેદભાવ સર્જતા ઇલકાબો અને ખિતાબો નાબૂદ કરવામાં આવ્યા છે.
2. સ્વતંત્રતાનો હક: સ્વતંત્રતાનો હક એ લોકશાહીનો પ્રાણ છે. સ્વતંત્રતાના હક વિનાની લોકશાહીની કલ્પના થઈ શકે નહિ. લોકશાહીના સફળ સંચાલન માટે સ્વતંત્રતા જરૂરી છે. દેશના પ્રત્યેક નાગરિકના વ્યક્તિત્વના સર્વતોમુખી વિકાસ માટે અને અભિવ્યક્તિ કરવા માટે સ્વતંત્રતાનો હક અનિવાર્ય છે. આ હક દ્વારા ભારતીય નાગરિકોને પોતાના વિચારોને વાણી અને વર્તન દ્વારા અભિવ્યક્ત કરવાની સ્વતંત્રતા આપવામાં આવી છે.
સ્વતંત્રતાના હક દ્વારા નાગરિકોને આ પ્રમાણે સ્વતંત્રતાઓ આપવામાં આવી છે :
1. વિચાર, વાણી અને લેખનની સ્વતંત્રતા;
2. શાંતિપૂર્વક, શસ્ત્રો વિના એકઠા થવાની અને સભા ભરવાની સ્વતંત્રતા;
3. મંડળો, સંસ્થાઓ અને સંઘો સ્થાપવાની સ્વતંત્રતા;
4. ભારતના સમગ્ર ક્ષેત્રમાં મુક્તપણે હરવા-ફરવાની સ્વતંત્રતા;
5. ભારતના સમગ્ર ક્ષેત્રના કોઈ પણ ભાગમાં રહેવાની અને સ્થાયી થવાની સ્વતંત્રતા તથા
6. કોઈ પણ વ્યવસાય, કામકાજ, વેપાર, ધંધો અને રોજગારની સ્વતંત્રતા.
In simple words: ભારતના બંધારણમાં સમાનતાનો હક અને સ્વતંત્રતાનો હક મુખ્ય મૂળભૂત હકો છે. સમાનતાનો હક બધા નાગરિકોને કાયદા સમક્ષ સમાનતા અને રક્ષણ આપે છે, જ્યારે સ્વતંત્રતાનો હક વ્યક્તિને વિચાર, વાણી, સંસ્થા બનાવવાની અને દેશમાં ગમે ત્યાં હરવા-ફરવાની છૂટ આપે છે.

Exam Tip: મૂળભૂત હકોને તેમની વિગતવાર માહિતી સાથે યાદ રાખવાનો પ્રયાસ કરો. દરેક હકના મુખ્ય પાસાંઓ પર ધ્યાન આપો અને તેના ઉદાહરણો યાદ રાખો.

 

Question 3. કોઈ પણ ચાર મૂળભૂત ફરજો જણાવો.
Answer: ભારતના બંધારણમાં નાગરિકોની નીચેની ફરજો સમાવિષ્ટ કરવામાં આવી છે:

• બંધારણનું પાલન કરવું અને રાષ્ટ્રને વફાદાર રહેવું.
• બંધારણમાં વ્યક્ત થયેલા આદર્શો તેમજ રાષ્ટ્રધ્વજ અને રાષ્ટ્રગીતનો આદર કરવો – ગૌરવ જાળવવું.
• સ્વાતંત્ર્યસંગ્રામના ઉદાત્ત વિચારો અને પ્રેરણાદાયી આદર્શોને હૃદયમાં સ્થાપિત કરવા અને તેનું પાલન કરવું.
• દેશનાં સાર્વભૌમત્વ, એકતા અને અખંડિતતાનું સમર્થન કરવું અને તેમનું રક્ષણ કરવું.
• જરૂર પડે ત્યારે રાષ્ટ્રનું રક્ષણ કરવું અને રાષ્ટ્રની સેવા કરવા હંમેશાં તૈયાર રહેવું.
• ધાર્મિક, ભાષાકીય, પ્રાદેશિક કે સાંપ્રદાયિક ભેદભાવોથી પર રહીને ભારતના તમામ લોકોમાં સુમેળ અને સમાન બંધુત્વની ભાવનાની વૃદ્ધિ થાય તેવાં કામો કરવાં.
• સ્ત્રીઓના ગૌરવને હાનિ પહોંચાડતા વ્યવહારોનો ત્યાગ કરવો.
• રાષ્ટ્રના સમૃદ્ધ, સમન્વિત સાંસ્કૃતિક વારસાનું જતન કરવું.
• જંગલો, તળાવો, સરોવરો, નદીઓ અને વન્ય જીવો સહિત પર્યાવરણનું જતન કરવું અને તેમાં સુધારો થાય એવા પ્રયત્નો કરવા. બધા જીવો પ્રત્યે દયા દાખવવી.
• વૈજ્ઞાનિક અભિગમ અપનાવવો તેમજ માનવવાદ અને સંશોધનવૃત્તિ વિકસાવવાં.
• જાહેર મિલકતોનું રક્ષણ કરવું.
• હિંસાનો ત્યાગ કરવો.
• દેશ પુરુષાર્થ અને સિદ્ધિનાં વધુ ને વધુ ઉન્નત સોપાનો તરફ સતત પ્રગતિ કરતો રહે એ માટે વ્યક્તિગત તેમજ સામૂહિક પ્રવૃત્તિનાં બધાં ક્ષેત્રોમાં શ્રેષ્ઠતા સિદ્ધ કરવા પ્રયત્નો કરવા.
• માતાપિતાએ અથવા વાલીએ 6થી 14 વર્ષ સુધીની ઉંમરના પોતાના બાળક અથવા પાલ્યને શિક્ષણની તકો પૂરી પાડવી.

In simple words: નાગરિકોએ બંધારણનું પાલન કરવું, રાષ્ટ્રીય પ્રતીકોનો આદર કરવો, દેશની એકતા અને અખંડિતતા જાળવવી અને પર્યાવરણનું રક્ષણ કરવું જેવી મૂળભૂત ફરજોનું પાલન કરવું જોઈએ.

Exam Tip: મૂળભૂત ફરજોની યાદીમાંથી કોઈ પણ ચાર ફરજો યાદ રાખીને તેના વિશે ટૂંકમાં લખવાની પ્રેક્ટિસ કરો. ખાસ કરીને રાષ્ટ્ર પ્રત્યેની ફરજો મહત્ત્વની છે.

4. વિચારો અને લખો:

 

Question 1. જો નાગરિકોને મૂળભૂત હકો આપવામાં ન આવે તો કેવી સ્થિતિ સર્જાય?
Answer: જો નાગરિકોને મૂળભૂત હકો આપવામાં ન આવે તો

• નાગરિકોના વ્યક્તિત્વનો વિકાસ થઈ શકે નહિ.
• નાગરિકો સરળ, સ્વસ્થ, સમજદારીભર્યું અને સમૃદ્ધ જીવન જીવી શકે નહિ.
• માનવ અધિકારો જોખમાઈ જાય.
• લોકશાહીનું અસ્તિત્વ ભયમાં મુકાઈ જાય.
• દેશમાં સરમુખત્યારશાહીના લક્ષણો જોવા મળે.
• કાયદાનું પાલન ન થતાં સમાજમાં બળિયાના બે ભાગ જેવી પરિસ્થિતિનું નિર્માણ થાય. સમાજમાં 'Right is might' એટલે કે 'મારે તેની તલવાર કે હાંકે તેની ભેંસ' જેવી સ્થિતિ સર્જાય.

In simple words: મૂળભૂત હકો વિના નાગરિકોનો વિકાસ અટકી જાય, માનવ અધિકારોનું ઉલ્લંઘન થાય અને લોકશાહી ખતરામાં મુકાય. સમાજમાં સત્તાવાળાઓનું રાજ ચાલે અને અરાજકતા ફેલાય.

Exam Tip: મૂળભૂત હકોના અભાવથી ઉદ્ભવતી નકારાત્મક પરિસ્થિતિઓને મુદ્દાસર યાદ રાખો અને તેનાં સામાજિક, રાજકીય અને વ્યક્તિગત પરિણામોને સમજવાનો પ્રયત્ન કરો.

 

Question 2. તમામ મૂળભૂત ફરજો –વિદ્યાર્થીના જીવનમાં કેવી રીતે બજાવી શકાય?
Answer: તમામ મૂળભૂત ફરજો વિદ્યાર્થીના જીવનમાં નીચે મુજબ બજાવી શકાય:
1. વિદ્યાર્થીઓમાં મૂળભૂત ફરજો પ્રત્યે સહિષ્ણુતા અને આદરભાવ પેદા કરવાં.
2. શાળાના દરેક વર્ગમાં રોજ એક મૂળભૂત ફરજનું સામૂહિક પઠન કરાવવું.
3. શાળાની પ્રાર્થનાસભામાં બધા વિદ્યાર્થીઓને સામૂહિક પઠન કરાવવું.
4. વિદ્યાર્થીઓને મૂળભૂત ફરજો કંઠસ્થ કરાવવી.
5. મૂળભૂત ફરજોને વિદ્યાર્થીઓ સમક્ષ સંવાદરૂપે અભિવ્યક્ત કરાવવી.
In simple words: વિદ્યાર્થીઓ શાળામાં રોજ ફરજોનું સામૂહિક પઠન કરીને, તેને કંઠસ્થ કરીને અને તેના વિશે ચર્ચા કરીને પોતાના જીવનમાં મૂળભૂત ફરજોનો આદર કરી શકે છે અને તેનું પાલન કરી શકે છે.

Exam Tip: વિદ્યાર્થીઓ તરીકે મૂળભૂત ફરજોનું પાલન કેવી રીતે કરી શકાય તેના વ્યવહારુ ઉપાયો યાદ રાખો, જે તમને તમારા દૈનિક જીવનમાં પણ મદદરૂપ થશે.

 

Question 3. 26 નવેમ્બરને બંધારણ દિવસ તરીકે શા માટે ઊજવવામાં આવે છે?
Answer: બંધારણસભાએ દુનિયાના જુદા જુદા દેશોના બંધારણની મહત્ત્વની બાબતોનો અભ્યાસ કરીને ભારતીય બંધારણ તૈયાર કર્યું હતું. એ બંધારણને બંધારણસભાએ 26 નવેમ્બર, 1949ના રોજ પસાર કર્યું એટલે કે એ બંધારણનો 26 નવેમ્બર, 1949ના રોજ સ્વીકાર કર્યો. આથી દર વર્ષે 26 નવેમ્બરના દિવસને બંધારણ દિવસ તરીકે ઊજવવામાં આવે છે.
In simple words: ભારતીય બંધારણ 26 નવેમ્બર, 1949 ના રોજ બંધારણસભા દ્વારા સ્વીકારવામાં આવ્યું હતું. આથી આ દિવસને બંધારણના સન્માનમાં 'બંધારણ દિવસ' તરીકે મનાવવામાં આવે છે.

Exam Tip: બંધારણ દિવસની તારીખ અને તેના ઉજવણીનું કારણ સ્પષ્ટપણે યાદ રાખો, કારણ કે આ એક સીધો અને મહત્ત્વપૂર્ણ પ્રશ્ન છે.