GSEB Class 8 Social Science Solutions Chapter 10 ખનિજ અને ઊર્જા-સંસાધન

1. નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર એક-બે વાક્યોમાં આપો:

Question 1. તમારા દૈનિક ઉપયોગમાં આવતાં ત્રણ ખનીજોનાં નામ લખો.
Answer: મારા રોજિંદા વપરાશમાં આવતાં ત્રણ ખનીજો આ મુજબ છે:
1. લોખંડ
2. ખનીજ તેલ અને
3. કુદરતી વાયુ.
In simple words: રોજિંદા જીવનમાં આપણે લોખંડ, ખનીજ તેલ, અને કુદરતી વાયુ જેવાં ત્રણ ખનીજો વાપરીએ છીએ.

Exam Tip: યાદ રાખો કે રોજિંદા જીવનમાં ઉપયોગી ખનીજોના નામ સૂચવો, ખાસ કરીને જેનો સીધો ઉપયોગ આપણે કરીએ છીએ.

Question 2. ધાત્વિક ખનીજોનાં અયસ્ક સામાન્ય રીતે ક્યાંથી મળી આવે છે?
Answer: ધાતુવાળા ખનીજોના કાચા સ્વરૂપો મુખ્યત્વે આગ્નેય અને રૂપાંતરિત ખડક સમૂહોમાંથી બનેલા મોટા સ્તરોમાંથી મળે છે.
In simple words: ધાતુયુક્ત ખનીજોના કાચા ધાતુઓ સામાન્ય રીતે જ્વાળામુખીય અને પરિવર્તિત ખડકોના મોટા સ્તરોમાં જોવા મળે છે.

Exam Tip: ધાત્વિક ખનીજોના સ્ત્રોત તરીકે આગ્નેય અને રૂપાંતરિત ખડકોના નામ યાદ રાખવા અગત્યના છે.

Question 3. ભારતમાં ભૂ-તાપીય ઊર્જાના પ્લાન્ટ ક્યાં આવેલા છે?
Answer: ભારતમાં ભૂ-તાપીય ઉર્જાના પ્લાન્ટ હિમાચલ પ્રદેશ રાજ્યમાં મણિકરણ અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશ લડાખમાં પૂગાઘાટી સ્થિત છે.
In simple words: ભારતમાં, ગરમીથી ચાલતા પાવર પ્લાન્ટ્સ હિમાચલ પ્રદેશના મણિકરણ અને લડાખના પૂગાઘાટીમાં છે.

Exam Tip: ભારતમાં ભૂ-તાપીય ઊર્જાના મુખ્ય સ્થળો મણિકરણ અને પૂગાઘાટીના નામ અને રાજ્યો યાદ રાખવા જોઈએ.

Question 4. પેટ્રોલિયમમાંથી પ્રક્રિયા દ્વારા કયાં કયાં ઉત્પાદનો બનાવવામાં આવે છે?
Answer: પેટ્રોલિયમમાંથી પ્રક્રિયા દ્વારા ડીઝલ, પેટ્રોલ, કેરોસીન, મીણ, પ્લાસ્ટિક, ઊંજણ તેલ (લુબ્રિકન્ટ) જેવાં વિવિધ ઉત્પાદનો બને છે.
In simple words: પેટ્રોલિયમમાંથી ડીઝલ, પેટ્રોલ, કેરોસીન, મીણ, પ્લાસ્ટિક અને લુબ્રિકન્ટ જેવા પદાર્થો બનાવવામાં આવે છે.

Exam Tip: પેટ્રોલિયમના વિવિધ પેટા-ઉત્પાદનોની યાદી આપો, કારણ કે તે રોજિંદા જીવનમાં બહુ વપરાય છે.

Question 5. ગુજરાતમાં ગરમ પાણીના ઝરા ક્યાં ક્યાં આવેલા છે?
Answer: ગુજરાતમાં ગરમ પાણીના ઝરા લસુન્દ્રા, ઉનાઈ, ટુવા અને તુલસીશ્યામ સ્થળે આવેલા છે.
In simple words: ગુજરાતમાં લસુન્દ્રા, ઉનાઈ, ટુવા અને તુલસીશ્યામમાં ગરમ પાણીના ઝરા છે.

Exam Tip: ગુજરાતના ગરમ પાણીના ઝરાના મુખ્ય સ્થળોના નામ યાદ રાખો.

2. નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર આપો:

Question 1. ખનીજ તેલને ‘કાળું સોનું’ કેમ કહેવામાં આવે છે?
Answer: ખનીજ તેલ એક ખૂબ જ કિંમતી ઉર્જા-સંસાધન છે. રિફાઇનરીમાં પ્રક્રિયા કરીને તેમાંથી ડીઝલ, પેટ્રોલ, કેરોસીન, મીણ, પ્લાસ્ટિક, લુબ્રિકન્ટ જેવા ઘણા ઉપયોગી પદાર્થો મેળવાય છે. તેનો દરેક ભાગ કામનો હોય છે. ખનીજ તેલના વિવિધ ઉત્પાદનોનો વ્યવસાયિક ધોરણે બહોળો ઉપયોગ થાય છે. આ કારણે ખનીજ તેલને 'કાળું સોનું' કહેવામાં આવે છે.
In simple words: ખનીજ તેલ ખૂબ કિંમતી છે કારણ કે તેમાંથી ડીઝલ, પેટ્રોલ, કેરોસીન, પ્લાસ્ટિક જેવા ઘણા ઉપયોગી પદાર્થો બને છે. તેનો વ્યાપક ઉપયોગ થતો હોવાથી તેને 'કાળું સોનું' કહે છે.

Exam Tip: 'કાળું સોનું' કહેવા પાછળના મુખ્ય કારણો, જેમ કે તેની કિંમત અને બહુવિધ ઉપયોગ, સ્પષ્ટપણે જણાવો.

Question 2. જેનાથી આપણે ઊર્જા બચાવી શકીએ તેવા ઉપાયો 3 જણાવો.
Answer: જેનાથી આપણે ઉર્જા બચાવી શકીએ તેવા ઉપાયો આ પ્રમાણે છે:
1. પેટ્રોલને બદલે સી.એન.જી. (CNG Compressed Natural Gas)નો ઉપયોગ કરવો જોઈએ.
2. રસોઈમાં બળતણ માટે લાકડાં કે કોલસો વાપરવાના બદલે એલ.પી.જી. (LPG-Liquefied Petroleum Gas)નો ઉપયોગ કરવો જોઈએ.
3. બિનપરંપરાગત ઉર્જા સ્ત્રોતો, જેમ કે જળવિદ્યુત, સૌર ઉર્જા, પવન ઉર્જા, ભરતી ઉર્જા, ભૂ-તાપીય ઉર્જા, બાયોગેસ વગેરેનો વધુ ઉપયોગ કરવો જોઈએ.
In simple words: ઉર્જા બચાવવા માટે, પેટ્રોલને બદલે સીએનજી, લાકડાં કે કોલસાને બદલે એલપીજી વાપરો, અને સૌર કે પવન ઉર્જા જેવા નવા સ્ત્રોતોનો વધુ ઉપયોગ કરો.

Exam Tip: ઉર્જા બચાવવાના વાસ્તવિક અને સરળ ઉપાયો લખો જે રોજિંદા જીવનમાં અમલમાં મૂકી શકાય.

Question 3. ગુજરાતમાં કોલસો ક્યાં ક્યાંથી મળી આવે છે?
Answer: ગુજરાતમાં લિગ્નાઈટ કોલસો કચ્છના પાંદ્રો, સુરતના તડકેશ્વર, ભરૂચના રાજપારડી, ભાવનગરના થોરડી, તગડી અને સામતપર તેમજ મહેસાણાના કડી ખાતેથી પણ મળે છે.
In simple words: ગુજરાતમાં લિગ્નાઈટ કોલસો કચ્છના પાંદ્રો, સુરતના તડકેશ્વર, ભરૂચના રાજપારડી, ભાવનગરના થોરડી, તગડી, સામતપર અને મહેસાણાના કડીથી મળે છે.

Exam Tip: ગુજરાતમાં કોલસાના મુખ્ય ભંડારો ધરાવતા વિસ્તારોના નામ યાદ રાખવા જરૂરી છે.

Question 4. ભવિષ્યમાં બિનપરંપરાગત ઊર્જાસ્ત્રોતોનો ઉપયોગ વધારવો પડશે. – વિધાન સમજાવો.
Answer: કોલસો, ખનીજ તેલ અને કુદરતી ગેસ જેવા શક્તિના સાધનો મર્યાદિત જથ્થામાં ઉપલબ્ધ છે. જો વર્તમાન ઝડપે તેમનો વપરાશ ચાલુ રહેશે, તો શક્તિના આ ઇંધણના ભંડારો ટૂંક સમયમાં પૂરા થઈ જશે. ઉપરાંત, તેમના ઉપયોગથી પર્યાવરણીય પ્રદૂષણ પણ સર્જાય છે. તેથી, ભવિષ્યમાં સૌર ઉર્જા, પવન ઉર્જા, ભરતી ઉર્જા, ભૂ-તાપીય ઉર્જા જેવા બિનપરંપરાગત ઉર્જા સ્ત્રોતોનો ઉપયોગ વધારવો પડશે. બિનપરંપરાગત ઉર્જા સ્ત્રોતો અમર્યાદિત છે, ફરીથી વાપરી શકાય તેવા છે, અને નાશવંત નથી. તેઓ ખલાસ થયા પછી ફરીથી બનાવી શકાય છે. વળી, તેમના ઉપયોગથી પર્યાવરણીય પ્રદૂષણ ઉત્પન્ન થતું નથી, જે તેમને પ્રદૂષણમુક્ત બનાવે છે.
In simple words: કોલસો, તેલ અને ગેસ જેવા ઉર્જા સ્ત્રોતો ઓછા છે અને પ્રદૂષણ કરે છે. જો આપણે તેમને વાપરતા રહીશું, તો તે પૂરા થઈ જશે. તેથી, સૂર્ય, પવન અને બાયોગેસ જેવી નવી ઉર્જાનો વધુ ઉપયોગ કરવો પડશે, કારણ કે તે હંમેશા ઉપલબ્ધ છે અને પ્રદૂષણ કરતા નથી.

Exam Tip: પરંપરાગત ઉર્જા સ્ત્રોતોના મર્યાદિત ભંડાર અને પર્યાવરણીય અસર પર ભાર મૂકી, બિનપરંપરાગત સ્ત્રોતોની જરૂરિયાત સ્પષ્ટ કરો.

Question 5. ભવિષ્યમાં અશ્મિભૂત બળતણોનો ઉપયોગ ઘટાડવામાં જ સમજદારી છે એમ શાથી કહી શકાય?
Answer: અશ્મિભૂત બળતણોનો વપરાશ ખૂબ ઝડપથી થઈ રહ્યો છે. તેમનો જથ્થો મર્યાદિત છે. જો વર્તમાન દરે તેનો વપરાશ ચાલુ રહેશે, તો નજીકના ભવિષ્યમાં તેના ભંડારો સમાપ્ત થઈ જશે, જે એક ચિંતાનો વિષય છે. તે ફરીથી ન મળી શકે તેવા છે અને નાશવંત છે; તેનું નવીનીકરણ થઈ શકતું નથી. અશ્મિભૂત બળતણોના દહનથી વાતાવરણમાં ઝેરી પ્રદૂષકો ફેલાય છે, જે એક ગંભીર ચિંતાનો મુદ્દો છે. આથી કહી શકાય કે, ભવિષ્યમાં અશ્મિભૂત બળતણોનો ઉપયોગ ઘટાડવામાં સમજદારી છે.
In simple words: અશ્મિભૂત બળતણો ઝડપથી ખલાસ થઈ રહ્યા છે અને પ્રદૂષણ ફેલાવે છે. તે ફરીથી બનતા નથી અને પર્યાવરણને નુકસાન પહોંચાડે છે. તેથી, ભવિષ્ય માટે તેનો ઉપયોગ ઘટાડવો એ એક સમજદાર નિર્ણય છે.

Exam Tip: અશ્મિભૂત બળતણોની મર્યાદાઓ (અપુનઃપ્રાપ્યતા) અને પર્યાવરણ પરની નકારાત્મક અસરો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરીને જવાબ આપો.

3. નીચે આપેલા પ્રશ્નોના વિકલ્પોમાંથી સાચો વિકલ્પ શોધીને લખો:

Question 1. નીચેનામાંથી કયું લક્ષણ ખનીજનું નથી?
(a) તેઓ કુદરતી પ્રક્રિયાઓ દ્વારા બનેલાં હોય છે.
(b) તેમનું એક ચોક્કસ રાસાયણિક બંધારણ હોય છે.
(c) તેઓ અપ્રાપ્ય હોય છે.
(d) તેમનું વિતરણ અસમાન હોય છે.
Answer: (c) તેઓ અપ્રાપ્ય હોય છે.
In simple words: ખનીજો અપ્રાપ્ય નથી, કારણ કે તે કુદરતી રીતે બને છે અને તેમનું ચોક્કસ રાસાયણિક બંધારણ અને અસમાન વિતરણ હોય છે.

Exam Tip: ખનીજોના મુખ્ય લક્ષણોને સમજીને જે લક્ષણ ખોટું હોય તેને ઓળખો.

Question 2. નીચેનામાંથી બંધબેસતી જોડી બનાવો:
'અ'
(a) સૌર શીતાગાર
(b) વિન્ડ ફાર્મ
(c) સોલર પાર્ક
(d) ગરમ પાણીના ઝરા
(e) બાયોગેસ પ્લાન્ટ
'બ'
1. તુલસીશ્યામ
2. ચારણકા
3. રુદાતલ
4. છાણી
5. માંડવી
Answer: (a - 4), (b - 5), (c - 2), (d - 1), (e - 3)
In simple words: સૌર શીતાગાર છાણીમાં, વિન્ડ ફાર્મ માંડવીમાં, સોલર પાર્ક ચારણકામાં, ગરમ પાણીના ઝરા તુલસીશ્યામમાં અને બાયોગેસ પ્લાન્ટ રુદાતલમાં આવેલો છે.

Exam Tip: દરેક ઉર્જા સ્ત્રોત અથવા ટેકનોલોજીને તેના સંબંધિત સ્થાન સાથે યોગ્ય રીતે જોડવા માટે યાદ રાખો.

Question 3. વિશ્વનો સૌથી મોટો ભૂ-તાપીય ઊર્જા પ્લાન્ટ કયા દેશમાં છે?
(a) યૂ.એસ.એ.માં
(b) ન્યૂ ઝીલૅન્ડમાં
(c) આઇસલૅન્ડમાં
(d) ફિલિપીન્ઝમાં
Answer: (a) યૂ.એસ.એ.માં
In simple words: દુનિયાનો સૌથી મોટો ભૂ-તાપીય ઉર્જા પ્લાન્ટ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ઓફ અમેરિકા (USA) માં છે.

Exam Tip: વિશ્વના સૌથી મોટા ભૂ-તાપીય ઊર્જા પ્લાન્ટના સ્થાનને બરાબર યાદ રાખો.

4. યોગ્ય શબ્દો વડે નીચેના વિધાનોની ખાલી જગ્યાઓ પૂરો:

Question 1. ધાતુગાળણ ઉદ્યોગમાં .................... ખનીજોનો ઉપયોગ થાય છે.
Answer: ધાતુગાળણ ઉદ્યોગમાં ધાતુમય (ધાત્વિક) ખનીજોનો ઉપયોગ થાય છે.
In simple words: ધાતુઓ ઓગાળવાના કારખાનામાં ધાતુવાળા ખનીજો વપરાય છે.

Exam Tip: યાદ રાખો કે ધાતુગાળણ ઉદ્યોગો ધાત્વિક ખનીજો પર આધાર રાખે છે.

Question 2. દેશમાં સૌથી વધુ સૌર ઊર્જા મેળવતું રાજ્ય .................... છે.
Answer: દેશમાં સૌથી વધુ સૌર ઊર્જા મેળવતું રાજ્ય મધ્ય પ્રદેશ છે.
In simple words: મધ્ય પ્રદેશ ભારતમાં સૌથી વધુ સૌર ઉર્જા મેળવે છે.

Exam Tip: ભારતમાં સૌર ઊર્જા ઉત્પાદનમાં અગ્રણી રાજ્યોના નામ યાદ રાખવા જોઈએ.

Question 3. ગુજરાતમાં .................... અને .................... કુદરતી ગેસનો ભંડાર ધરાવતાં ક્ષેત્રો ગણાય છે.
Answer: ગુજરાતમાં અંકલેશ્વર અને ગાંધાર કુદરતી ગેસનો ભંડાર ધરાવતાં ક્ષેત્રો ગણાય છે.
In simple words: ગુજરાતમાં અંકલેશ્વર અને ગાંધાર કુદરતી ગેસનો ભંડાર ધરાવતા મુખ્ય વિસ્તારો છે.

Exam Tip: ગુજરાતમાં કુદરતી ગેસના મુખ્ય ક્ષેત્રોના નામ યાદ રાખો.

Question 4. ગેલ્વેનાઇઝ પતરામાં ઢોળ ચઢાવવા માટે .................... ખનીજનો ઉપયોગ થાય છે.
Answer: ગેલ્વેનાઇઝ પતરામાં ઢોળ ચઢાવવા માટે જસત ખનીજનો ઉપયોગ થાય છે.
In simple words: ગેલ્વેનાઇઝ કરેલા પતરા બનાવવા માટે જસત ખનીજનો ઉપયોગ થાય છે.

Exam Tip: ગેલ્વેનાઇઝેશન પ્રક્રિયામાં વપરાતા મુખ્ય ખનીજ, જસતનું નામ યાદ રાખો.

Question 5. કચ્છ જિલ્લાના .................... માંથી લિગ્નાઈટ કોલસો મળી આવે છે.
Answer: કચ્છ જિલ્લાના પાંધો માંથી લિગ્નાઈટ કોલસો મળી આવે છે.
In simple words: કચ્છ જિલ્લાના પાંધોમાંથી લિગ્નાઈટ કોલસો મળે છે.

Exam Tip: કચ્છ જિલ્લામાં લિગ્નાઈટ કોલસાના મુખ્ય સ્થળનું નામ યાદ રાખો.

5. સંકલ્પના સમજાવો:

Question 1. (1) ખનીજ:
Answer: પૃથ્વીના ખડકોમાં જૈવિક અને અજૈવિક પદાર્થો પૃથ્વીની આંતરિક ગરમી અને દબાણને લીધે બદલાઈને ચોક્કસ રાસાયણિક બંધારણ (ગુણધર્મો) ધારણ કરે છે. આવા ઘન, પ્રવાહી અને વાયુ સ્વરૂપના પદાર્થોને 'ખનીજ' કહે છે.
In simple words: ખનીજ એ પૃથ્વીની ગરમી અને દબાણથી બનતો એવો પદાર્થ છે, જેનું પોતાનું ચોક્કસ રાસાયણિક રૂપ હોય છે અને તે ઘન, પ્રવાહી કે વાયુ સ્વરૂપમાં હોય છે.

Exam Tip: ખનીજની વ્યાખ્યામાં તેના નિર્માણની પ્રક્રિયા, રાસાયણિક બંધારણ અને તેના ભૌતિક સ્વરૂપોનો સમાવેશ કરો.

Question 2. (2) ભૂતાપીય ઊર્જા:
Answer: ભૂસંચાલનની પ્રક્રિયાને કારણે ભૂગર્ભમાં ઉત્પન્ન થતી વરાળ સપાટી પર આવે છે. આ વરાળને નિયંત્રિત કરીને મેળવવામાં આવતી ઉર્જાને 'ભૂતાપીય ઉર્જા' કહે છે.
In simple words: ભૂતાપીય ઉર્જા એટલે પૃથ્વીના પેટાળમાંથી નીકળતી ગરમ વરાળનો ઉપયોગ કરીને વીજળી બનાવવી.

Exam Tip: ભૂતાપીય ઊર્જાના નિર્માણની પ્રક્રિયા (ભૂગર્ભમાં વરાળનું ઉત્પન્ન થવું અને તેનો ઉપયોગ) ને સરળ શબ્દોમાં સમજાવો.

Question 3. (3) ભરતી ઊર્જા:
Answer: સમુદ્રની ભરતી દ્વારા ઉત્પન્ન થતી ઉર્જાને 'ભરતી ઉર્જા' કહે છે. આ ઉર્જા બિનપરંપરાગત સ્ત્રોત છે.
In simple words: સમુદ્રમાં આવતી ભરતી અને ઓટથી જે શક્તિ પેદા થાય છે, તેને ભરતી ઉર્જા કહેવાય છે.

Exam Tip: ભરતી ઊર્જાની વ્યાખ્યા આપો અને તે બિનપરંપરાગત સ્ત્રોત છે તેનો ઉલ્લેખ કરો.

Question 4. (4) બાયોગેસ:
Answer: ખેતરનો કચરો, નકામા કૃષિ પદાર્થો, પશુઓનું છાણ, રસોઈનો કચરો, માનવ મળમૂત્ર, ખાંડના કારખાનાનો કચરો વગેરેને કોહવાડવાથી તેમાંથી મળતા ગેસને 'બાયોગેસ' કહે છે.
In simple words: ખેતીનો કચરો, છાણ, અને અન્ય જૈવિક કચરાને સડાવીને જે ગેસ બને છે તેને બાયોગેસ કહેવાય છે.

Exam Tip: બાયોગેસના નિર્માણ માટે વપરાતી વિવિધ સામગ્રીઓની યાદી આપો.

6. તફાવત સમજાવો: અથવા તફાવત સ્પષ્ટ કરો:

Question 1. પરંપરાગત ઊર્જાના સ્ત્રોત -બિનપરંપરાગત ઊર્જાના સ્ત્રોત
Answer: પરંપરાગત ઉર્જાના સ્ત્રોત અને બિનપરંપરાગત ઉર્જાના સ્ત્રોત વચ્ચેના મુખ્ય તફાવત નીચે પ્રમાણે છે:

Exam Tip: પરંપરાગત અને બિનપરંપરાગત ઉર્જા સ્ત્રોતોના દરેક તફાવત મુદ્દાને સ્પષ્ટ રીતે સમજાવો.

Question 2. બાયોગૅસ- કુદરતી ગેસ
Answer: બાયોગેસ અને કુદરતી ગેસ વચ્ચેના મુખ્ય તફાવત નીચે પ્રમાણે છે:

Exam Tip: બાયોગેસ અને કુદરતી ગેસના સ્ત્રોત, ઉત્પાદન પ્રક્રિયા, પુનઃપ્રાપ્યતા અને ઉપયોગના આધારે તફાવત સમજાવો.

Question 3. ધાત્વિક ખનીજ – અધાત્વિક ખનીજ
Answer: ધાત્વિક ખનીજ અને અધાત્વિક ખનીજ વચ્ચેના મુખ્ય તફાવત નીચે પ્રમાણે છે:

Exam Tip: ધાત્વિક અને અધાત્વિક ખનીજોના મુખ્ય ગુણધર્મો, ઉપયોગો અને પ્રાપ્તિ સ્થાનોના આધારે તફાવત સ્પષ્ટ કરો.

7. ટૂંક નોંધ લખો:

Question 1. ખનીજ સંપત્તિનું મહત્ત્વ
Answer: ખનીજો ઉદ્યોગોને કાચો માલ પૂરો પાડે છે. આધુનિક ઔદ્યોગિક યુગમાં નાની ટાંકણીથી લઈને મોટા યંત્રો અને અવકાશયાન પણ ખનીજોમાંથી બને છે. યંત્રો અને અવકાશયાનોના સંચાલન માટે પણ ખનીજોનો ઉપયોગ થાય છે. ઔદ્યોગિક ક્રાંતિ પછી ખનીજોનું મહત્ત્વ ઘણું વધ્યું છે. આજના તમામ વિકાસ પામેલા રાષ્ટ્રો ખનીજોની વિવિધતા, તેમની સમૃદ્ધિ અને તેમના યોગ્ય ઉપયોગને કારણે સમૃદ્ધ થયા છે. યંત્રો દ્વારા દેશમાં નાના-મોટા ઉદ્યોગો ધમધમે છે. વિવિધ પ્રકારના અને ઘણી મોટી સંખ્યાના ઉદ્યોગો દ્વારા થતું ઉત્પાદન દેશની જરૂરિયાતો પૂરી પાડે છે તેમજ નિકાસ દ્વારા કિંમતી વિદેશી હૂંડિયામણ કમાવી આપે છે. પરિણામે દેશનો આર્થિક વિકાસ ખૂબ ઝડપથી થાય છે. ખનીજોના મહત્ત્વને કારણે આજના યુગને 'ખનીજ યુગ' પણ કહેવાય છે. ખનીજો રાષ્ટ્રની સમૃદ્ધિમાં ખૂબ મૂલ્યવાન ફાળો આપે છે, તેથી તે રાષ્ટ્રના અર્થતંત્રની મુખ્ય નસ ગણાય છે. આધુનિક સમયમાં ખનીજોનું મહત્ત્વ ઘણું છે. તેથી તે દેશના લોકોની આર્થિક શક્તિ અને સમૃદ્ધિનો આધારસ્તંભ કહેવાય છે.
In simple words: ખનીજો ઉદ્યોગો માટે કાચો માલ આપે છે. આજકાલ, ટાંકણીથી લઈને મોટા મશીનો અને અવકાશયાન પણ ખનીજોમાંથી બને છે. ખનીજોનો ઉપયોગ દેશના આર્થિક વિકાસ અને સમૃદ્ધિ માટે ખૂબ અગત્યનો છે, તેથી આ યુગને 'ખનીજ યુગ' પણ કહેવાય છે.

Exam Tip: ખનીજોના ઔદ્યોગિક, આર્થિક અને રાષ્ટ્રીય વિકાસના મહત્ત્વના પાસાઓને સચોટ રીતે વર્ણવો.

Question 2. ખનીજ સંરક્ષણના ઉપાયો
Answer: ખનીજ સંરક્ષણ માટેના મુખ્ય ઉપાયો નીચે પ્રમાણે છે:
(1) ખનીજોના નિર્માણ અને તેના સંગ્રહમાં હજારો વર્ષ લાગે છે. તેથી ખનીજોનો અંદાજિત જથ્થો નક્કી કરીને તેનો આયોજનબદ્ધ ઉપયોગ કરવો જોઈએ. દા. ત., કોલસો અને પેટ્રોલિયમ બિન-નવીનીકરણીય સંસાધનો છે. આ સંસાધનોના માનવીય વપરાશના દરની તુલનામાં નિર્માણનો દર ખૂબ ધીમો છે. તેથી ખનીજોના ખોદકામની પ્રક્રિયા નિયંત્રિત કરવી જરૂરી છે.
(2) વપરાઈ ગયેલાં લોખંડ, તાંબુ, ઍલ્યુમિનિયમ અને કલાઈના ભંગારમાંથી ફરીથી આ ધાતુઓ મેળવી શકાય છે. તેથી તેમને ફરીથી ઉપયોગમાં લેવાં જોઈએ. આ પ્રક્રિયાને ધાતુઓનું રિસાયક્લિંગ કહેવાય છે.
(3) ઓછા પ્રમાણમાં મળતાં કે ખલાસ થવાની અણી પર હોય તેવાં ખનીજોના વિકલ્પો શોધવા જોઈએ, જેથી આવાં ખનીજોને લાંબા સમય સુધી બચાવી શકાય. ઉદાહરણ તરીકે, વીજળીને સ્થાને સૌર વીજળીનો, તાંબાને સ્થાને ઍલ્યુમિનિયમનો, પેટ્રોલને બદલે સી.એન.જી.નો ઉપયોગ કરવો જોઈએ.
(4) જળવિદ્યુત, સૌર ઊર્જા, પવન ઊર્જા, બાયોગેસ, ભરતી ઊર્જા, ભૂ-તાપીય ઊર્જા વગેરે બિનપરંપરાગત શક્તિ-સંસાધનોનો ઉપયોગ વધારવો જોઈએ.
(5) પર્યાવરણની ગુણવત્તા જાળવી રાખીને ભવિષ્યની પેઢીને શુદ્ધ પર્યાવરણનો લાભ આપવો. આ માટે પ્રદૂષણમુક્ત પર્યાવરણ જાળવવા પ્રયત્નો કરવા જોઈએ.
(6) ઊર્જા-સંસાધનો ખૂબ મૂલ્યવાન છે. ખનીજો નાશવંત છે. તેમનું નવીનીકરણ થઈ શકતું નથી. વળી, તેમનો જથ્થો મર્યાદિત છે. તેથી તેમનો ખૂબ વિવેકપૂર્વક અને કરકસરભર્યો ઉપયોગ કરવો જરૂરી છે.
(7) ઉર્જાનો વ્યય આગામી દિવસોમાં મોટી કટોકટી સર્જી શકે છે, તે પહેલાં આપણે જાગૃત બનીને તેના સંરક્ષણ માટે કટિબદ્ધ બનવું જોઈએ. ખાસ જરૂરી અને અનિવાર્ય હોય તેવાં કામો માટે જ ખનીજો વાપરવાં જોઈએ.
(8) ખનીજોનું સંરક્ષણ એક પ્રકારની બચત છે એ વિચાર સ્વીકારીને આપણે ખનીજ-સંસાધનોનું સંરક્ષણ કરવું જોઈએ.
In simple words: ખનીજો બચાવવા માટે, તેનો આયોજનબદ્ધ ઉપયોગ કરો, ધાતુઓને ફરીથી વાપરો, ઓછા મળતા ખનીજોના વિકલ્પો શોધો, બિનપરંપરાગત ઉર્જા વાપરો, પર્યાવરણ સાફ રાખો, ખનીજોનો સમજદારીપૂર્વક ઉપયોગ કરો, અને ભવિષ્યની કટોકટી ટાળવા જાગૃત રહો.

Exam Tip: ખનીજ સંરક્ષણના વિવિધ ઉપાયોને મુદ્દાસર અને તાર્કિક રીતે સમજાવો, જેમાં રિસાયક્લિંગ, વૈકલ્પિક ઉર્જા સ્ત્રોતોનો ઉપયોગ અને વિવેકપૂર્ણ વપરાશનો સમાવેશ થાય.

Question 3. સૌર ઊર્જા
Answer: સૂર્ય પૃથ્વી પર ઉર્જાનો મુખ્ય સ્ત્રોત ગણાય છે. સૂર્યની ગરમી અને પ્રકાશ ઉર્જાનો અનુભવ આપણે મોટાભાગના દિવસો દરમિયાન કરીએ છીએ. સૂર્યમાંથી મેળવેલી ઉર્જાનો ઉપયોગ સૌર કોષો દ્વારા વીજળી ઉત્પન્ન કરવા માટે કરી શકાય છે. વધુ ગરમી ધરાવતા ઉષ્ણકટિબંધીય દેશો માટે સૌર ઉર્જાનો ઉપયોગ કરવાની ટેકનોલોજી ખૂબ ફાયદાકારક છે. સૌર ઉર્જાનો ઉપયોગ સોલર વોટર હીટર (પાણી ગરમ કરવા), સોલર કૂકર (રસોઈ કરવા), સોલર ડ્રાયર્સ (કપડાં સૂકવવા) તેમજ જાહેર સ્થળોએ રાત્રિ પ્રકાશ માટે (સોલર પેનલ) અને ટ્રાફિક સંકેતોને પ્રકાશિત કરવા માટે થાય છે. સૌર ઉર્જા અખૂટ અને પ્રદૂષણમુક્ત છે. ભારતમાં મધ્ય પ્રદેશના રેવા (રીવા) માં 'સૌર ઉર્જા પરિયોજના' આવેલી છે. તેની ગણના એશિયાની સૌથી મોટી સૌર ઉર્જા યોજનામાં થાય છે. ભારતમાં સૌર ઉર્જા મેળવતાં અગ્રણી રાજ્યોમાં ગુજરાતની ગણના થાય છે. ગુજરાતમાં સૌર છત અને કેનાલ આધારિત સૌર પ્રોજેક્ટ્સ દ્વારા સૌર ઉર્જા મેળવવામાં આવે છે. ગુજરાતમાં પાટણ જિલ્લાના ચારણકા ગામની બિન-વપરાશી જમીન પર 590 મેગાવોટની ક્ષમતાનો સોલર પાર્ક બનાવવામાં આવ્યો છે. ગુજરાત એનર્જી વિકાસ એજન્સી (GEDA) - ગેડાએ વડોદરા પાસે છાણી ખાતે 10 ટનની ક્ષમતાવાળું સૌર શીતાગાર સ્થાપ્યું છે. રાજ્યમાં વીજળી વિનાના ગામોમાં દીવાબત્તી (સ્ટ્રીટ લાઈટ), ખેતરોમાં સિંચાઈ અને ટીવી માટે સોલર સેલ સંચાલિત સોલર ઓનલ ગોઠવવામાં આવે છે. સોલર રૂફ ટોપ સિસ્ટમ અપનાવવા માટે ગુજરાત સરકાર સહાય આપે છે. ગુજરાતમાં ભુજ પાસેના માંડવી નજીક મોઢવા ગામે સૌર ઉર્જા પ્લાન્ટ બનાવવાનું નક્કી થયું છે. દરિયાના ખારા પાણીને મીઠું બનાવવા (ડિસેલિનેશન કરવા) માટે સૌર ઉર્જા પ્લાન્ટ સ્થાપવામાં આવ્યો છે. આજે દેશમાં સૌર ઉર્જાથી ચાલતા વિવિધ ઉપકરણોનો વ્યાપ વધ્યો છે. સૌર ઉર્જાનો ઉપયોગ કરવાની દિશામાં પ્રયોગો કરવા દેશમાં રાષ્ટ્રીય અને રાજ્ય કક્ષાએ સંસ્થાઓ સ્થપાઈ છે.
In simple words: સૂર્ય એ ઉર્જાનો મુખ્ય સ્ત્રોત છે, જેમાંથી વીજળી બને છે. તે પાણી ગરમ કરવા, રસોઈ કરવા અને કપડાં સૂકવવા માટે વપરાય છે. સૌર ઉર્જા પ્રદૂષણમુક્ત અને ક્યારેય ન ખલાસ થતી ઉર્જા છે. ગુજરાત અને મધ્ય પ્રદેશ ભારતમાં સૌર ઉર્જાના મોટા ઉત્પાદકો છે.

Exam Tip: સૌર ઉર્જાના ફાયદા, તેના ઉપયોગો અને ભારતમાં તેના વિકાસના મુખ્ય પ્રોજેક્ટ્સ અને સ્થાનોનો સમાવેશ કરો.

Question 4. બાયોગૅસ
Answer: ખેતરનો કચરો, નકામા કૃષિ પદાર્થો, પશુઓનું છાણ, રસોઈનો કચરો, માનવ મળમૂત્ર, ખાંડના કારખાનાનો કચરો વગેરેને કોહવાડવાથી તેમાંથી મળતો ગેસ બાયોગેસ કહેવાય છે. તે બેક્ટેરિયાની મદદથી રાસાયણિક પ્રક્રિયા દ્વારા બને છે. તેમાંથી મિથેન અને કાર્બન ડાયોક્સાઇડ વાયુ છૂટા પડે છે. મિથેન દહનશીલ વાયુ છે.બાયોગેસ રસોઈ બનાવવા અને વીજળી ઉત્પન્ન કરવા માટેનું શ્રેષ્ઠ બળતણ (ઇંધણ) છે. બાયોગેસ મેળવી લીધા પછી વધેલા કચરાનું નિંદણમુક્ત જૈવિક ખાતર બને છે. આમ, બાયોગેસ દ્વારા ઉર્જા અને ખાતર બંને મેળવી શકાય છે. બાયોગેસ સસ્તો અને ઉપયોગમાં સરળ છે. ફક્ત છાણમાંથી તૈયાર થતા ગેસને 'ગોબર ગેસ' કહે છે. બાયોગેસ અને ખાતર બનાવવાના સાધનને 'બાયોગેસ પ્લાન્ટ' કહે છે. ભારતમાં બાયોગેસના ઉત્પાદનમાં ઉત્તર પ્રદેશ પ્રથમ અને ગુજરાત બીજા સ્થાને છે. અમદાવાદ જિલ્લાના દસક્રોઈ તાલુકાના રુદાતલમાં અને બનાસકાંઠામાં દાંતીવાડા ખાતે પણ મોટા બાયોગેસ પ્લાન્ટ બનાવવામાં આવ્યા છે. વ્યક્તિગત અને સામૂહિક રીતે બાયોગેસ પ્લાન્ટ સ્થાપીને તેનો ઉપયોગ વધારવામાં આવી રહ્યો છે. ગામડાંઓમાં બળતણ માટે લાખો ટન લાકડું અને છાણ વપરાય છે. તેને બદલે બાયોગેસ વપરાય તો વૃક્ષો કપાતાં બચી શકે અને ગામડાંઓની સ્વચ્છતામાં વધારો થાય તેમજ તેમની ઘરેલું ઉર્જાની અછત ઓછી કરી શકાય.
In simple words: બાયોગેસ એ જૈવિક કચરામાંથી બનેલો ગેસ છે, જેમાં મિથેન હોય છે, જે રસોઈ અને વીજળી માટે વપરાય છે. તે સસ્તો અને પ્રદૂષણમુક્ત છે. ગુજરાત બાયોગેસ ઉત્પાદનમાં બીજું સ્થાન ધરાવે છે. તેનાથી ઉર્જા અને ખાતર બંને મળે છે.

Exam Tip: બાયોગેસના ઘટકો, નિર્માણ પ્રક્રિયા, ઉપયોગો અને પર્યાવરણીય ફાયદાઓને વિગતવાર સમજાવો. ભારતમાં તેના ઉત્પાદનના મુખ્ય સ્થાનોનો ઉલ્લેખ કરો.