GSEB Class 8 Gujarati Textbook Solutions Chapter 7 દેશભક્ત જગડુશા

દેશભક્ત જગડુશા અભ્યાસ

1. નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર માટે આપેલા વિકલ્પોમાંથી સાચો ઉત્તર શોધીને તેનો ક્રમ-અક્ષર પ્રશ્ન સામેના [ ] માં લખો :

Question 1. જગડુશાએ વખારની અંદર લેખ શેની ઉપર લખાવ્યો હતો?
(ક) લોખંડના પતરા પર
(ખ) તાંબાના પતરા પર
(ગ) સોનાના પતરા પર
(ઘ) ચાંદીના પતરા પર
Answer: (ખ) તાંબાના પતરા પર
In simple words: જગડુશાએ પોતાના ગોદામમાં લખાણ લખાવવા માટે તાંબાના પતરાનો ઉપયોગ કર્યો હતો.

Exam Tip: પ્રશ્નમાં નિર્દિષ્ટ વસ્તુનો પ્રકાર (જેમ કે લોખંડ, તાંબુ, સોનું, ચાંદી) હંમેશા યાદ રાખો, કારણ કે તે સામાન્ય રીતે પૂછાય છે.

Question 2. લેખમાં અનાજ કોની માલિકીનું બતાવાયું હતું?
(ક) રાજા
(ખ) જગડુશા
(ગ) દેશની પ્રજા
(ઘ) વેપારી
Answer: (ગ) દેશની પ્રજા
In simple words: તાંબાના પતરા પરના લખાણમાં એવું લખ્યું હતું કે ગોદામમાં રાખેલું અનાજ દેશના લોકોનું છે.

Exam Tip: જગડુશાના આ કાર્ય પાછળનો હેતુ અને તેમની ઉદારતા દર્શાવતો મુદ્દો ધ્યાનમાં રાખો.

Question 3. આ પાઠમાં જગડુશાનો નગરશેઠ તરીકે કયો અભિગમ પ્રગટ થાય છે?
(ક) વેપારીનો
(ખ) માનવતાવાદી
(ગ) કરકસરયુક્ત
(ઘ) તકવાદી
Answer: (ખ) માનવતાવાદી
In simple words: આ પાઠમાં જગડુશા એક એવા શેઠ તરીકે દેખાય છે જે બીજા લોકોની મદદ કરવા માંગે છે અને તેમનામાં માનવતા ભરેલી છે.

Exam Tip: પાઠમાં જગડુશાના કાર્યો અને નિર્ણયો દ્વારા તેમની માનવતાવાદી અને ઉદાર પ્રકૃતિ પર ધ્યાન આપો.

Question 4. પાટણના રાજા માટે જગડુશા કયું વિશેષણ વાપરે છે?
(ક) પ્રજાવત્સલ
(ખ) મુત્સદી
(ગ) કંજૂસ
Answer: (ક) પ્રજાવત્સલ
In simple words: જગડુશા પાટણના રાજાને "પ્રજાવત્સલ" કહે છે, જેનો અર્થ છે કે તેઓ પોતાની પ્રજાને ખૂબ પ્રેમ કરે છે અને તેમની સંભાળ રાખે છે.

Exam Tip: પાઠના પાત્રો એકબીજા માટે કયા શબ્દો વાપરે છે અને શા માટે, તે યાદ રાખવું પરીક્ષામાં મદદરૂપ થાય છે.

2. નીચેના પ્રશ્નોના એક-બે વાક્યોમાં ઉત્તર આપો :

Question 1. જગડુશા દેશભક્ત કહેવાય કે પ્રજાવત્સલ? કારણ આપો.
Answer: જગડુશા દેશભક્ત તેમજ પ્રજાવત્સલ પણ કહેવાય છે, કારણ કે જો વ્યક્તિમાં દેશભક્તિ હોય તો જ તે પ્રજાની સંભાળ રાખનાર બને છે. જગડુશા મુશ્કેલ સમયમાં પ્રજા માટે પોતાની મહેનતથી ભેગી કરેલી કમાણી અને ગોદામમાં એકઠું કરેલું અનાજ લોકો માટે ખુલ્લું મૂકી દે છે. તેમણે પોતાની વખારોમાં મૂકેલાં તાંબાના પત્રોમાં લખાવ્યું હતું કે આ વખાર જગડુશાની છે, પણ વખારમાંનું બધું અનાજ તેમનાં ભૂખ્યા ગરીબ ભાઈ-બહેનોનું છે. દેશની ભૂખે મરતી પ્રજા જ આ અનાજની માલિક છે, તેના એક પણ દાણા પર જગડુશાનો અધિકાર નથી. જ્યારે રાજા વિશળદેવના રાજ્યમાં દુષ્કાળ પડ્યો ત્યારે તેમણે પોતાની અનાજની ચાલીસ વખારો રાજા વિશળદેવની ભૂખે મરતી પ્રજા માટે ખુલ્લી રાખી દીધી. આથી જગડુશા દેશભક્ત અને પ્રજાવત્સલ બંને કહેવાય છે.

Exam Tip: જગડુશાના કાર્યો દ્વારા તેમની દેશભક્તિ અને પ્રજા પ્રત્યેનો પ્રેમ કેવી રીતે પ્રગટ થાય છે તે સ્પષ્ટ રીતે દર્શાવો.

Question 2. વિશળદેવ કઈ આપત્તિથી ચિંતાતુર હતા?
Answer: રાજા વિશળદેવે ગરીબ લોકો માટે અનાજના ગોદામ અને પૈસાના ભંડાર ખુલ્લાં રાખ્યા હતા, પણ આ વર્ષે પણ દુષ્કાળ આવ્યો. ઉપરથી ખેતરો પર તીડ પણ તૂટી પડ્યા. રાજાના પૈસાના ભંડાર અને અનાજના ગોદામ ખાલી થઈ ગયા. હવે પ્રજાની ભૂખ દૂર કરવા માટે તેમની પાસે કંઈ જ બચ્યું ન હતું. આ મુશ્કેલીથી વિશળદેવ ચિંતિત હતા.

Exam Tip: રાજાની ચિંતાના મુખ્ય કારણો — દુષ્કાળ, તીડનો હુમલો, અને સંસાધનોની અછત — સ્પષ્ટપણે જણાવો.

Question 3. રાજા રાજ્યની પ્રજાને બચાવવા કોનો સહારો લે છે?
Answer: રાજા રાજ્યની પ્રજાને બચાવવા કચ્છના શાહ સોદાગર જગડુશાની મદદ લે છે.

Exam Tip: ચોક્કસ નામ અને સ્થળનો ઉલ્લેખ કરો, જે અહીં "કચ્છના શાહ સોદાગર જગડુશા" છે.

Question 4. જગડુશા શો ધંધો કરતા હતા?
Answer: જગડુશા ગામડે-ગામડે ફરીને મોટો વેપાર કરતા હતા.

Exam Tip: તેમના વ્યવસાયનું વર્ણન કરતા સમયે 'મોટો વેપાર' શબ્દ પર ભાર આપો, કારણ કે તે તેમની સમૃદ્ધિ દર્શાવે છે.

Question 5. જગડુશાની સરખામણી કયા દાનવીર સાથે કરી શકાય?
Answer: જગડુશાની તુલના દાનવીર ભામાશા સાથે કરી શકાય છે.

Exam Tip: ઐતિહાસિક અથવા સાહિત્યિક સંદર્ભમાં સમાન ગુણ ધરાવતા પાત્રોના નામ યાદ રાખો.

દેશભક્ત જગડુશા સ્વાધ્યાય

1. નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર લખો :

Question 1. જગડુશાનો પાત્રપરિચય તમારા શબ્દોમાં લખો.
Answer: જગડુશા કચ્છના એક શાહ સોદાગર હતા. તેઓ પ્રજાની સંભાળ રાખનાર હતા. તેઓ દાનવીર ભામાશા જેવા માનવતાવાદી અને ઉદાર દિલના વ્યક્તિ હતા. જ્યારે પણ મુશ્કેલીનો સમય આવે છે, ત્યારે તેઓ પોતાની મહેનતથી ભેગી કરેલી કમાણી અને અનાજથી ભરેલા ગોદામ લોકો માટે ખુલ્લાં મૂકી દે છે. જ્યારે રાજા વિશળદેવના રાજ્યમાં દુષ્કાળ પડ્યો, ત્યારે જગડુશા રાજાને મદદ કરવા તૈયાર થયા. તેમણે રાજાના પંડિત પાસે તાંબાના પત્રો વંચાવ્યા, જેમાં લખ્યું હતું કે આ વખાર જગડુશાની છે, પણ વખારમાંનું બધું અનાજ તેના ભૂખ્યા ગરીબ ભાઈ-બહેનોનું છે. દેશની ભૂખે મરતી પ્રજા જ આ અનાજની માલિક છે, તેના એક પણ દાણા પર જગડુશાનો અધિકાર નથી. જગડુશા અનાજની એ ચાલીસ વખારો ગરીબ પ્રજા માટે ખુલ્લી મૂકી દે છે. જગડુશા મુશ્કેલ સમયમાં સમજદારી અને ધીરજથી પ્રજાની સમસ્યા ઉકેલે છે.

Exam Tip: પાત્રનો પરિચય આપતી વખતે, તેમના મુખ્ય ગુણો (જેમ કે પ્રજાવત્સલતા, દાનવીરતા, સમજદારી) અને તેમના કાર્યો દ્વારા તે ગુણો કેવી રીતે પ્રગટ થાય છે તે સ્પષ્ટપણે દર્શાવો.

Question 2. દરેક વખારના તાંબાના પતરામાં જગડુશાએ શું લખાવ્યું હતું? શા માટે?
Answer: દરેક વખારના તાંબાના પતરાં પર જગડુશાએ લખાવ્યું હતું કે, “આ વખાર જગડુશાની છે, પણ વખારમાંનું બધું અનાજ તેના ભૂખે મરતાં ગરીબ ભાઈ-બહેનોનું છે. દેશની ભૂખે મરતી વસ્તી આ અનાજની માલિક છે. તેના એક પણ દાણા પર જગડુશાનો હક નથી.” જગડુશા પ્રજાની સંભાળ રાખનાર અને માનવતાવાદી હતા. આથી તેમણે દરેક વખારના તાંબાના પતરાં પર ઉપર જણાવેલું લખાણ લખાવ્યું હતું.

Exam Tip: તાંબાના પતરા પરના લખાણનો મુખ્ય સંદેશ અને તે લખાણ પાછળ જગડુશાનો હેતુ શું હતો તે સ્પષ્ટપણે જણાવો.

Question 3. દુષ્કાળને લીધે રાજા અને પ્રજા કેવી પરિસ્થિતિનો સામનો કરી રહ્યા હતા?
Answer: દુષ્કાળના સમયે રાજાએ પોતાના પૈસાના ભંડાર અને અનાજના ગોદામ ગરીબ પ્રજા માટે ખુલ્લાં મૂકી દીધા હતા, પણ વરસાદ આવ્યો નહિ. ખેતરોમાં તીડ તૂટી પડ્યા. ગરીબ પ્રજાની ભૂખ કેવી રીતે દૂર કરવી તેની ચિંતા રાજાને સતાવતી હતી. પાનખરમાં પાંદડાં ખરી પડે તેમ દુષ્કાળને લીધે લોકો મૃત્યુ પામતા હતા. ભૂખને દૂર કરવા પિતા પોતાના સાત ખોટના દીકરાના મોંમાંથી રોટલાનો ટુકડો કાઢીને ખાઈ જતા હતા. થોડા અનાજ માટે મા-બાપ પોતાના છોકરાને વેચી દેતા હતા. દુષ્કાળને લીધે રાજા અને પ્રજા આવી મુશ્કેલ પરિસ્થિતિનો સામનો કરી રહ્યા હતા.

Exam Tip: દુષ્કાળની ગંભીરતા દર્શાવતા વિવિધ પાસાઓ — ખેતીને નુકસાન, સંસાધનોની અછત, અને માનવીય દુર્દશા — ને વ્યવસ્થિત રીતે રજૂ કરો.

Question 4. રાજા વિશળદેવને પ્રજાવત્સલ કહી શકાય તેવા ત્રણ ગુણ દર્શાવો.
Answer: રાજા વિશળદેવને પ્રજાવત્સલ કહી શકાય તેવા તેમના ત્રણ ગુણો:
• રાજા વિશળદેવ દુકાળ પડે ત્યારે પ્રજાને જીવંત રાખવી એને પોતાનો રાજ્યધર્મ ગણે છે.
• તેઓ પ્રજાના દુઃખને પોતાનું દુઃખ માને છે.
• દુષ્કાળ જેવા મુશ્કેલ સમયે રાજા પોતાની ગરીબ પ્રજા માટે અનાજના માલિકને વિનંતી કરવી અને સુકાળ થાય ત્યારે તેને એક-એક દાણા સાથે મોતી ગણીને પાછા આપવી એવી વિનમ્રતા તેમનામાં છે.

Exam Tip: રાજાના પ્રજાવત્સલ ગુણો દર્શાવવા માટે, તેમના નિર્ણયો અને વર્તણૂકનો ઉલ્લેખ કરો જે પ્રજા કલ્યાણ પર ભાર મૂકે છે.

Question 5. રાજાએ જગડુશાને શા માટે તેડાવ્યા?
Answer: દુકાળને કારણે ગરીબ પ્રજા ભૂખથી મરી રહી હતી. આથી રાજાનું હૃદય દ્રવી ઉઠ્યું. તેમને જગડુશા પાસેથી કંઈક મદદ મળવાની આશા હતી. આથી રાજાએ શેઠ જગડુશાને બોલાવ્યા.

Exam Tip: રાજાની પીડા અને તેમની આશા એમ બંને પાસાઓને જોડતા, જગડુશાને બોલાવવાનું કારણ સ્પષ્ટ કરો.

2. નીચેના રૂઢિપ્રયોગોનો વાક્યમાં પ્રયોગ કરો :

Question 1. આંકડા માંડવા
Answer: આંકડા માંડવા – ગણતરી કરવી
વાક્યઃ વિદ્યાર્થી આંગળીના વેઢે ગણતરી કરીને ગણિતનો દાખલો ગણે છે.

Exam Tip: રૂઢિપ્રયોગનો અર્થ અને તેના પર આધારિત વાક્ય બંને સાચા અને સ્પષ્ટ હોવા જોઈએ.

Question 2. જીભ કપાઈ જવી
Answer: જીભ કપાઈ જવી – બોલવાની હિંમત ન થવી
વાક્ય : ખોટું બોલતાં તારી જીભ કપાઈ ન ગઈ?

Exam Tip: રૂઢિપ્રયોગનો અર્થ અને તેનો ઉપયોગ થાય તેવું વાક્ય બંને યોગ્ય રીતે પ્રસ્તુત કરો.

Question 3. સાત ખોટનો દીકરો હોવો
Answer: સાત ખોટનો દીકરો – ખૂબ લાડકો દીકરો, સાત દીકરીઓ પછી થયેલો દીકરો
વાક્ય : કમળામાસીએ સાત ખોટના દીકરાને પ્રેમથી ઉછેર્યો.

Exam Tip: રૂઢિપ્રયોગનો અર્થ વિસ્તારપૂર્વક સમજાવો અને પછી તેને વાક્યમાં પ્રયોજી બતાવો.

Question 4. સૌ સારાં વાનાં થવાં
Answer: સૌ સારાં વાનાં થવાં – બધી રીતે સારું થવું
વાક્ય : આવતા વર્ષે સારો વરસાદ આવશે ને બધું સારું થઈ જશે.

Exam Tip: રૂઢિપ્રયોગના સાચા અર્થ સાથે સુસંગત વાક્ય બનાવો.

Question 3. આ નાટકમાંથી તમને ગમતા ત્રણ સંવાદો નોંધી, તે સંવાદો ગમવા પાછળનાં કારણ જણાવો.
Answer: આ નાટકમાંથી મને ગમતા ત્રણ સંવાદો:
(1) રાજા : રામજી રાખશે તે રહેશે! પણ આવે વખતે રૈયતને ટકાવી રાખવાનો રાજ્યધર્મ છે.
જગડુશા : આપ સરખા પ્રજાવત્સલ રાજાના મોંમાં જ આવા શબ્દો શોભે. આ વાતચીતમાં રાજા વિશળદેવ પોતાનો રાજ્યધર્મ સારી રીતે જાણે છે અને રાજાના આ શબ્દો સાંભળીને જગડુશા તેમના પ્રજા પ્રત્યેના પ્રેમના ભાવની પ્રશંસા કરે છે.
(2) રાજા : હું એ માલિકની પાસે જઈશ. ને કહીશ કે સુકાળ થયે તને એક – એક દાણા સાથે મોતી ગણીને આપીશ, પણ આજે મારી પર આટલી દયા કર!
જગડુશા : જે રાજાના દિલમાં પ્રજાના સુખદુઃખનો આવો વિચાર છે તેને અનાજ ચોક્કસ મળી રહેશે. આ વાતચીતમાં રાજાની પ્રજા પ્રત્યેનો સમર્પણ ભાવ અને રાજાને મદદ કરવાની જગડુશાની તૈયારી હૃદયને સ્પર્શે છે.
(3) રાજા : જગડુશા, આવી તમારી કેટલી વખારો છે ગામમાં?
જગડુશા : ચાળીસેક હશે મહારાજ ! રાજા ચાળીસ વખારો? ત્યારે તો મારી પ્રજા જીવી ગઈ અને હુંય જીવી ગયો! જ્યાં સુધી ગુજરાતમાં તમારા જેવા ઉદાર શેઠિયાઓ છે, જગડુશા ! ત્યાં સુધી ગુજરાત રાજ્યને કોઈ મુશ્કેલી આવવાની નથી! આ વાતચીતમાં જગડુશાની ઉદારતા અને રાજાને રાજ્યધર્મ નિભાવ્યાનો આનંદ દેખાય છે.

Exam Tip: સંવાદોને તેમના મૂળ સ્વરૂપમાં જ રજૂ કરો અને પછી દરેક સંવાદ તમને શા માટે ગમ્યો તેનું કારણ સ્પષ્ટ અને સચોટ શબ્દોમાં સમજાવો.

4. નીચેના શબ્દોના અર્થભેદ સમજો અને અર્થ લખો :

Answer:
• ગાડી – ગાંડી = ગાડી – વાહન; ગાંડી – પાગલ સ્ત્રી.
• હસ – હંસ = હસ – હસવું'નું આજ્ઞાર્થ; હંસ – એક સુંદર પક્ષી.
• સાજ – સાંજ = સાજ – સામગ્રી, વાજિંત્ર; સાંજ – સંધ્યાનો સમય.
• ઢગ – ઢંગ = ઢગ – ઢગલો; ઢંગ – વર્તણૂક, રીતભાત.
• ભાગ – ભાંગ = ભાગ – હિસ્સો; ભાંગ – એક નશાકારક છોડનાં પાંદડાં.
• ગજ – ગંજ = ગજ – ચોવીસ તસુનું લંબાઈનું માપ, હાથી; ગંજ – મોટો ઢગલો, ભંડાર.
• સત – સંત = સત – સત્ય, સાચું; સંત – સાધુ.
• રગ – રંગ = રગ – નસ, નાડી; રંગ – વર્ણ, વાન.
• ઉદર – ઉંદર = ઉદર – પેટ; ઉંદર – મૂષક.
• જગ – જંગ = જગ – જગત, વિશ્વ; જંગ - યુદ્ધ.
• રજ – રંજ = રજ – ધૂળનો બારીક કણ; રંજ – ખેદ, અફસોસ.
• આકડો – આંકડો = આકડો – આકડાનો છોડ; આંકડો – રકમ.

Exam Tip: દરેક શબ્દ જોડીના બંને શબ્દોનો અલગ-અલગ અર્થ સ્પષ્ટપણે સમજાવો અને જોડણીભેદ પર ધ્યાન આપો.

દેશભક્ત જગડુશા પ્રસ્નોત્તર

1. નીચેના પ્રશ્નોના ત્રણ – ચાર વાક્યોમાં ઉત્તર લખોઃ

Question 1. રાજા વિશળદેવે જગડુશા આગળ પોતાની શી વ્યથા રજૂ કરી?
Answer: રાજા વિશળદેવે જગડુશા આગળ પોતાની દુઃખ વ્યક્ત કરતાં કહ્યું કે તેમના પૈસાના ભંડાર અને અનાજના ગોદામ ખાલી થઈ ગયા છે. આશા હતી કે આ વરસે વરસાદ આવશે તો બધું સારું થઈ જશે, પણ વરસાદ આવ્યો નહિ. તેમાં વળી ખેતરમાં તીડ પડી ગયા. આથી પાકને નુકસાન થયું હતું. પ્રજા ભૂખથી પીડાતી હતી. આવા સમયે પ્રજાનું દુઃખ દૂર કરવાનો અત્યારે તેમને કોઈ ઉપાય દેખાતો નથી.

Exam Tip: રાજાની વ્યથાના મુખ્ય કારણો — ભંડાર ખાલી થવા, વરસાદ ન આવવો, તીડનો હુમલો, અને પ્રજાની ભૂખ — ને ક્રમબદ્ધ રીતે રજૂ કરો.

Question 2. રાજા વિશળદેવ જગડુશા આગળ પોતાની લાગણી કઈ રીતે વ્યક્ત કરે છે?
Answer: જગડુશાએ તેમની વખારોમાં રાખેલા તાંબાના પત્રોના લખાણ વિશે જાણતાં જ રાજા વિશળદેવ નિશ્ચિંત થઈ જાય છે. તેઓ જગડુશા આગળ આનંદની લાગણી વ્યક્ત કરતાં કહે છે કે હવે મારી પ્રજા જીવી ગઈ અને હું પણ જીવી ગયો! જ્યાં સુધી ગુજરાતમાં તમારા જેવા ઉદાર શેઠિયાઓ છે ત્યાં સુધી ગુજરાત રાજ્યને કોઈ મુશ્કેલી આવવાની નથી.

Exam Tip: રાજાના આનંદ અને કૃતજ્ઞતાના ભાવને સ્પષ્ટ કરતા શબ્દો અને વાક્યોનો ઉપયોગ કરો.

2. નીચેના પ્રશ્નોના બે વાક્યોમાં ઉત્તર લખોઃ

Question 1. જોષી કાળવાણી ઉચ્ચારતાં શા માટે ખચકાય છે?
Answer: જોષીએ પોથી ખોલીને આંકડા ગણ્યા ત્યારે તેમને ખ્યાલ આવ્યો કે આ વર્ષે પણ વરસાદ પડવાનો નથી. જોષી આવા અશુભ સમાચાર રાજાને આપતાં ખચકાય છે.

Exam Tip: જોષીના ખચકાટનું મુખ્ય કારણ — અશુભ સમાચારની જાણ — સ્પષ્ટ કરો.

3. નીચેના પ્રશ્નોના એક – એક વાક્યમાં ઉત્તર લખોઃ

Question 1. રાજા વિશળદેવના દરબારમાં કેવું વાતાવરણ સર્જાયું હતું?
Answer: રાજા વિશળદેવના દરબારમાં નિરાશાની ઘેરી છાયાનું વાતાવરણ બન્યું હતું.

Exam Tip: વાતાવરણનું વર્ણન કરતા એક મુખ્ય શબ્દ (જેમ કે 'નિરાશા') નો ઉપયોગ કરો.

Question 2. રાજસભામાં રાજજોષી શું કરી રહ્યા હતા?
Answer: રાજસભામાં રાજજોષી પોથી ખોલીને બેઠા હતા અને આંગળીના વેઢા પર આંકડા ગણી રહ્યા હતા.

Exam Tip: રાજજોષીની પ્રવૃત્તિનું સચોટ વર્ણન કરો, જેમાં પોથી ખોલવી અને આંકડા ગણવા મુખ્ય છે.

Question 3. જોશ જોઈને જોષીએ શો જવાબ આપ્યો?
Answer: જોશ જોઈને જોષીએ જવાબ આપ્યો કે કાળવાણી ઉચ્ચારતાં મારી જીભ કપાઈ જાય છે.

Exam Tip: જોષીના જવાબમાં રહેલી તેમની અસમર્થતા અને ભયનો ભાવ દર્શાવો.

Question 4. દુકાળમાં લોકો કઈ રીતે ભૂખથી મરતા હતા?
Answer: પાનખરમાં પાંદડાં ખરી પડે તેમ દુકાળમાં લોકો ભૂખથી મરી રહ્યા હતા.

Exam Tip: દુષ્કાળની ભયાનકતા દર્શાવવા માટે ઉપમાનો ઉપયોગ (જેમ કે 'પાનખરમાં પાંદડાં ખરી પડે તેમ') કરો.

Question 5. રાજા શેને પોતાનો રાજધર્મ માને છે?
Answer: દુકાળના સમયે પ્રજાને જીવંત રાખવી (ટકાવી રાખવી) તેને રાજા પોતાનો રાજધર્મ માને છે.

Exam Tip: રાજાના રાજધર્મની મુખ્ય ફરજ — પ્રજાનું રક્ષણ — સ્પષ્ટ કરો.

Question 6. રાજા પોતાની રાંકડી પ્રજાને ખાતર શું કરવા તૈયાર હતા?
Answer: રાજા પોતાની ગરીબ પ્રજાને ખાતર અનાજના માલિકને વિનંતી કરવા અને સુકાળ થાય ત્યારે તેને એક – એક દાણા સાથે મોતી ગણીને પાછા આપવા તૈયાર હતા.

Exam Tip: રાજાની તત્પરતા અને તેમની ઉદારતા દર્શાવતા મુખ્ય કાર્યોનો ઉલ્લેખ કરો.

Question 7. રાજા વિશળદેવ ક્યારે નિશ્ચિત થઈ ગયા?
Answer: શેઠ જગડુશાની ચાલીસ વખારોનું અનાજ રાજ્યની ભૂખી પ્રજાનું છે, એ જાણીને રાજા નિશ્ચિંત થઈ ગયા.

Exam Tip: રાજાની ચિંતા દૂર થવાનું કારણ — જગડુશાની ઉદારતા અને અનાજની ઉપલબ્ધતા — સ્પષ્ટ કરો.

4. નીચેના દરેક પ્રશ્નના ઉત્તર માટે આપેલા વિકલ્પોમાંથી સાચો વિકલ્પ પસંદ કરોઃ

Question 1. આ પાઠમાં કયા શહેરની વાત કરવામાં આવી છે?
A. જામનગર
B. ભાવનગર
C. પાટણ
D. ગોંડલ
Answer: (C) પાટણ
In simple words: આ પાઠ પાટણ શહેરની વાર્તા કહે છે.

Exam Tip: વાર્તાના મુખ્ય સ્થળને હંમેશા યાદ રાખો, કારણ કે તે ઘણીવાર પૂછાય છે.

Question 2. પાટણના રાજાનું નામ શું છે?
A. વિશળદેવ
B. વીરભદ્રસિંહ
C. કૃષ્ણકુમારસિંહ
D. સયાજીરાવ ગાયકવાડ
Answer: (A) વિશળદેવ
In simple words: પાટણના રાજાનું નામ વિશળદેવ હતું.

Exam Tip: વાર્તાના મુખ્ય પાત્રોના નામ યાદ રાખવા જરૂરી છે.

Question 3. રાજા વિશળદેવ ક્યા શહેરના રાજા હતા?
A. વડોદરા
B. પાટણ
C. જામનગર
D. ગોંડલ
Answer: (B) પાટણ
In simple words: રાજા વિશળદેવ પાટણ શહેરના રાજા હતા.

Exam Tip: રાજા અને તેમના રાજ્યના નામનો સંબંધ સ્પષ્ટ રીતે યાદ રાખો.

Question 4. કચ્છના શાહ સોદાગરનું નામ શું હતું?
A. વીર ભામાશા
B. આદિત્ય દેવ
C. શેઠ જગડુશા
D. રતન ટાટા
Answer: (C) શેઠ જગડુશા
In simple words: કચ્છના મોટા વેપારીનું નામ શેઠ જગડુશા હતું.

Exam Tip: વાર્તાના મુખ્ય દાનવીર પાત્રનું નામ અને તેમનું મૂળ સ્થળ યાદ રાખો.

Question 5. શેઠ જગડુશા ક્યાંના વતની હતા?
A. કચ્છ
B. પાટણ
C. ભાવનગર
D. ગોંડલ
Answer: (A) કચ્છ
In simple words: શેઠ જગડુશા કચ્છના રહેવાસી હતા.

Exam Tip: જગડુશાના મૂળ સ્થળનો ઉલ્લેખ વાર્તામાં ઘણીવાર થાય છે, તેથી તે યાદ રાખવું મહત્વપૂર્ણ છે.

Question 6. ગુજરાતમાં કેટલાં વરસથી કારમો દુકાળ ચાલે છે?
A. એક
B. ચાર
C. પાંચ
D. બે
Answer: (C) પાંચ
In simple words: ગુજરાતમાં પાંચ વર્ષથી ભયંકર દુષ્કાળ ચાલી રહ્યો હતો.

Exam Tip: વાર્તામાં સમયગાળા સંબંધિત વિગતો, જેમ કે દુષ્કાળના વર્ષોની સંખ્યા, યાદ રાખો.

Question 7. પાટણની વસ્તીનું દુઃખ એ કોનું દુઃખ છે?
A. ગુજરાતનું
B. હિંદુસ્તાનનું
C. પ્રધાનનું
D. રાજા વિશળદેવનું
Answer: (D) રાજા વિશળદેવનું
In simple words: પાટણના લોકોનું દુઃખ રાજા વિશળદેવ પોતાનું દુઃખ માને છે.

Exam Tip: રાજાની પ્રજાવત્સલ ભાવના દર્શાવતા આ મુદ્દાને ખાસ યાદ રાખો.

Question 8. જગડુશાએ તાંબાપતરાં પર લેખ લખાવીને ક્યાં રાખ્યા હતા?
A. સભાખંડની દીવાલ પર
B. દરેક વખારની દીવાલ પર
C. થાંભલા પર
D. મહેલની દીવાલ પર
Answer: (B) દરેક વખારની દીવાલ પર
In simple words: જગડુશાએ તાંબાના પતરા પર લખાવેલા લખાણ દરેક ગોદામની દીવાલ પર મૂક્યા હતા.

Exam Tip: લખાણ ક્યાં રાખવામાં આવ્યું હતું તે સ્થળનો ઉલ્લેખ સચોટ રીતે કરો.

Question 9. રાજા વિશળદેવ સુકાળ થતાં અનાજના એક – એક દાણા સાથે શું ગણીને આપવા તૈયાર હતા?
A. મોતી
B. હીરા
C. માણેક
D. પૈસા
Answer: (A) મોતી
In simple words: રાજા વિશળદેવ સુકાળ આવે ત્યારે અનાજના દરેક દાણા સાથે મોતી ગણીને પાછા આપવા તૈયાર હતા.

Exam Tip: રાજાની ઉદારતા અને વચનબદ્ધતા દર્શાવતો આ મુદ્દો યાદ રાખો.

Question 10. પાટણ ગામમાં જગડુશાની કેટલી વખારો હતી?
A. વીસ
B. સો
C. ચાળીસ
D. પચાસ
Answer: (C) ચાળીસ
In simple words: પાટણ ગામમાં જગડુશાની ચાલીસ વખારો હતી.

Exam Tip: વખારોની સંખ્યા ચોક્કસ રીતે યાદ રાખો.

Question 5. કૌસમાં આપેલા શબ્દોમાંથી યોગ્ય શબ્દ પસંદ કરી ખાલી જગ્યા પૂરો (પાનખર, કાળવાણી, તાંબાપતરું, અનાજ, પાઘડી)
Answer:
1. કાળવાણી ઉચ્ચારતાં મારી જીભ કપાઈ કેમ જતી નથી?
2. રાજજોષીના માથે પંડિતશાહી પાઘડી શોભે છે.
3. એ તો ગરીબોનું અનાજ છે.
4. ત્રીજા માણસના હાથમાં પણ તાંબાપતરું છે.
5. પાનખર માં પાંદડાં ખરે તેમ ખરે છે.

Exam Tip: દરેક ખાલી જગ્યા માટે આપેલો સંદર્ભ સમજીને સૌથી યોગ્ય શબ્દ પસંદ કરો.

Question 6. નીચેના વિધાનો ખરાં છે કે ખોટાં તે જણાવો?
Answer:
1. મૂઠી ધાન સારુ માબાપ છોકરાને વેચે છે ! - ખરું
2. હું તમને એના ગણીને દામ આપત! - ખોટું
3. અનાજના એક – એક દાણા પર જગડુશાનો જ હક્ક છે. - ખોટું
4. આખી સભા વાહવાહ' પોકારે છે. - ખરું

Exam Tip: દરેક વિધાનને વાર્તાના સંદર્ભમાં કાળજીપૂર્વક ચકાસીને ખરું કે ખોટું નક્કી કરો.

દેશભક્ત જગડુશા વ્યાકરણ

1. નીચે આપેલા શબ્દોના સમાનાર્થી શબ્દ લખો:

Answer:
• નિરાશા = હતાશા
• ટીપણું = પંચાંગ
• રેયત = પ્રજા
• પાંદડું = પર્ણ, પાન
• લાજ = શરમ
• દામ = કિંમત, મૂલ્ય
• આજ્ઞા = આદેશ, હુકમ
• ડિલ = દેહ, શરીર

Exam Tip: દરેક શબ્દનો સમાનાર્થી શબ્દ યાદ રાખો. વ્યાકરણ વિભાગમાં આ સામાન્ય પ્રશ્ન છે.

Question 2. નીચે આપેલા શબ્દોના વિરુદ્ધાર્થી શબ્દ લખોઃ
Answer:
• ઘેરું X આછું
• સારું X ખરાબ
• દુઃખ X સુખ
• દુકાળ X સુકાળ
• માલિક X નોકર
• જય X પરાજય
• ઉદાર X લોભી
• અમર X નાશવંત

Exam Tip: દરેક શબ્દનો વિરુદ્ધાર્થી શબ્દ યાદ રાખો. વ્યાકરણ વિભાગમાં આ પણ એક સામાન્ય પ્રશ્ન છે.

Question 3. નીચે આપેલા શબ્દોમાંથી ધ્વનિઓ છૂટા પાડીને લખો :
Answer:
• ઉપરણું = \( ઉ + પ્ + અ + ર્ + અ + ણ્ + ઉં \)
• દુકાળ = \( દ્ + ઉ + ક્ + આ + ળ્ \)
• ત્રાહિ = \( ત્ + ર્ + આ + હ્ + ઈ \)
• રૈયત = \( ર્ + અય + ય્ + અ + ત્ + અ \)

Exam Tip: ધ્વનિઓને છૂટા પાડતી વખતે દરેક અક્ષરના સ્વર અને વ્યંજન ઘટકોને યોગ્ય રીતે અલગ કરવા પર ધ્યાન આપો.

Question 4. નીચે આપેલા ધ્વનિઓને જોડીને શબ્દ બનાવો
Answer:
• \( જુ + અ + ન્ + અ + ડ્ + ઉ + શું + આ = \) જગડુશા
• \( ક્ + ઓ + ટ્ + અ + વ્ + આ + લ્ + અ = \) કોટવાલ
• \( સ્ + ઓ + દ્ + અ + ગ્ + અ + ર્ + અ = \) સોદાગર
• \( મ્ + આ + લ્ + ઇ + ક્ + અ = \) માલિક

Exam Tip: ધ્વનિઓને જોડતી વખતે, કયા સ્વર કે વ્યંજન સાથે કયો અક્ષર જોડાય છે તે કાળજીપૂર્વક ચકાસો.

Question 5. નીચે આપેલા શબ્દોની સાચી જોડણી લખોઃ
Answer:
1. પ્રવેશદુવાર - પ્રવેશદ્વાર
2. નીવારણ - નિવારણ
3. પ્રજાવસ્તલ - પ્રજાવત્સલ
4. પંડીતસાહિ - પંડિતશાહી
5. ભાઈભાડૂ - ભાઈભાંડું

Exam Tip: ગુજરાતી જોડણીના નિયમોનું પાલન કરવું અને સામાન્ય ભૂલો ટાળવા માટે શબ્દોને ધ્યાનથી વાંચો.

Question 6. નીચેના શબ્દોને ક્રમમાં ગોઠવો:
જગડુશા, તાંબાપતરું, શ્રેષ્ઠી, ઉપરણું, કાશી
Answer: ઉપરણું, કાશી, જગડુશા, તાંબાપતરું, શ્રેષ્ઠી

Exam Tip: આપેલા શબ્દોને કાળક્રમ અથવા તાર્કિક ક્રમમાં ગોઠવતી વખતે, સંદર્ભને ધ્યાનમાં લો.

Question 7. નીચે આપેલા પ્રત્યેક શબ્દસમૂહ માટે એક શબ્દ લખો :
Answer:
• સમજવામાં થતી ભૂલ – સમજફેર
• જાહેરાત માટે દીવાલ પર ચોંટાડેલો કાગળ – ભીંતપત્ર
• કિલ્લાનો રક્ષક – કોટવાલ
• વિજયનો પોકાર – જયઘોષ

Exam Tip: દરેક શબ્દસમૂહનો યોગ્ય એક શબ્દ યાદ રાખો, જેનો અર્થ સ્પષ્ટ રીતે રજૂ થાય.

8. નીચે આપેલા રૂઢિપ્રયોગોના અર્થ આપી, તેમનો વાક્યોમાં પ્રયોગ કરો:

9. સૂચના પ્રમાણે કરો:

Question 1. મૂઠી ધાન સારુ માબાપથી છોકરાને વેચાય છે! (કર્તરિવાક્ય બનાવો.)
Answer:
1. થોડાક અનાજ માટે માતા-પિતા પોતાના બાળકોને વેચી દે છે!
In simple words: અહીં, વાક્યમાં માતા-પિતા સીધા પોતાના બાળકોને અનાજ માટે વેચવાની ક્રિયા કરે છે.

Exam Tip: જ્યારે તમે 'કર્તરિવાક્ય' (active voice) માં બદલો છો, ત્યારે કર્તા દ્વારા સીધી ક્રિયા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરો.

Question 2. હું બીજી વખારનો લેખ વાંચું છું. (કર્મણિવાક્ય બનાવો.)
Answer:
2. મારા દ્વારા બીજા ગોદામનો લખાણ વાંચવામાં આવે છે.
In simple words: અહીં, વાક્યને એ રીતે બદલવામાં આવ્યું છે કે વાંચવાની ક્રિયા મારા દ્વારા થાય છે.

Exam Tip: 'કર્મણિવાક્ય' (passive voice) માટે, ક્રિયાના કર્મ પર ભાર મૂકો, અને ઘણીવાર 'દ્વારા' શબ્દનો ઉપયોગ થાય છે.

Question 3. અમે મરી જઈએ છીએ! (ભાવેવાંક્ય બનાવો.)
Answer:
3. અમારાથી મૃત્યુ પામી શકાય છે!
In simple words: આ વાક્ય ક્રિયા અથવા સ્થિતિ પર ભાર મૂકે છે, કોઈ ચોક્કસ કરનાર પર નહીં.

Exam Tip: 'ભાવેવાંક્ય' (impersonal voice) માં, ક્રિયા અથવા અવસ્થા પર ભાર મૂકવામાં આવે છે, નહિ કે કોઈ ચોક્કસ કરનાર પર, અને તેમાં ઘણીવાર શક્યતાનો ભાવ હોય છે.

Question 4. પતરું રાજાના હાથમાં મૂકે છે. (પ્રેરકવાક્ય બનાવો.)
Answer:
4. જગડુશા ધાતુની પ્લેટ રાજાના હાથમાં રખાવે છે.
In simple words: અહીં, જગડુશા રાજા પાસે પતરું મૂકાવવાની ક્રિયા કરાવે છે.

Exam Tip: 'પ્રેરકવાક્ય' (causative voice) સૂચવે છે કે કર્તા અન્ય કોઈને ક્રિયા કરવા માટે પ્રેરિત કરે છે. 'કરાવવું' જેવા ક્રિયાપદો શોધો.

દેશભક્ત જગડુશા Summary In Gujarati

દેશભક્ત જગડુશા પાઠપરિચય

રમણલાલ પીતાંબરદાસ સોની [જન્મ ઈ. સ. 1908, મૃત્યુઃ ઈ. સ. 2006]

દાનવીર ભામાશા જેવા, શાહ સોદાગર જગડુશાની ઉદારતા પણ વખાણવા જેવી છે. તેમણે પોતાની જાતે કમાવેલી સંપત્તિ અને અનાજથી ભરેલા ગોદામો પર પોતાનો કોઈ અધિકાર નથી, પરંતુ ગરીબ લોકોનો અધિકાર છે, એવું જગડુશા માને છે.

મુશ્કેલ સમયમાં અનાજના ભંડારો લોકોને માટે ખુલ્લા રાખનાર જગડુશા જેવો કોઈ મળવો બહુ મુશ્કેલ છે. લેખકે આવા દાનવીર અને માનવીય દેશભક્ત જગડુશાનો આ પાઠમાં ઉત્તમ પરિચય આપ્યો છે.

રૂઢિપ્રયોગ

નિરાશાની ઘેરી છાયા ફરી વળવી: બધી બાજુ ખૂબ જ હતાશાનું વાતાવરણ ફેલાઈ જવું.

આંકડા માંડવા: ગણતરી કરવી.

જીભ કપાઈ જવી: બોલવાની હિંમત ન રહેવી, જીભ શાંત થઈ જવી.

ઝડપ કરવી: ઉતાવળ કરવી.

પાન ખરે તેમ ખરવા: (અહીં) એક પછી એક માણસો મૃત્યુ પામવા.

લાજ જવાનો વખત આવવો: પ્રતિષ્ઠા ગુમાવવાનો પ્રસંગ આવવો.

સાત ખોટનો દીકરો: ખૂબ પ્રિય પુત્ર, સાત દીકરીઓ પછી જન્મેલો દીકરો.

પેટનો ખાડો ઊણો રહેવો: ભૂખ સંતોષાય નહીં.

સૌ સારાં વાનાં થવાં: બધું સારું થાય, સકારાત્મક પરિણામ આવે.

ત્રાહિ ત્રાહિ પોકાર કરવા: 'મને બચાવો' એમ જોરથી બૂમો પાડવી.

મોંમાગ્યા દામ આપવા: કોઈ વસ્તુ માટે જેટલી કિંમત માંગવામાં આવે તેટલી આપવી.

સ્તબ્ધ થઈ જવું: ચૂપ થઈ જવું.

કળ વળવી: તકલીફમાં આરામ મળવો.

આંચ ન આવવી: કોઈ નુકસાન ન થવું.

ભાષાસજ્જતા

રૂપક અલંકાર: રૂપક અલંકારમાં ઉપમેય અને ઉપમાન બંને એક જ હોય એ રીતે વર્ણવવામાં આવે છે.

પહેલા વાક્યમાં 'હૈયું' (જેની સરખામણી થાય છે)ને 'હેમંતની હેલ' (જેની સાથે સરખામણી થાય છે)નું રૂપ અપાયું છે. બીજા વાક્યમાં 'દીકરી' (જેની સરખામણી થાય છે)ને 'આંખનું રતન' (જેની સાથે સરખામણી થાય છે)નું રૂપ અપાયું છે. આ રીતે, બંને વાક્યોમાં ઉપમેય અને ઉપમાન એક જ હોય એ પ્રમાણે વર્ણવવામાં આવ્યા છે.

પાઠ્યપુસ્તકમાંથી રૂપક અલંકારનાં ઉદાહરણો આ પ્રમાણે છે:

• ગામડાની ધુળેટી: કાળો કોપ!
• કુંવર તો બગીચાનું ફૂલ!

દેશભક્ત જગડુશા શબ્દાર્થ

• ઉદાસ: દુઃખી, નિરાશ.
• ટીપણું: પંચાંગ.
• વેઢો: આંગળી પરના સાંધાની રેખા.
• કાળવાણી: ભયંકર આફત જણાવતી ભવિષ્યવાણી, ખરાબ વાણી.
• રાંકડી: ગરીબ, નબળી.
• રૈયત: લોકો.
• દરવાન: ચોકીદાર, દરવાજા પર ઊભો રહીને રક્ષણ કરનાર.
• શાહ સોદાગર: ખૂબ મોટા વેપારી.
• ભણી: તરફ.
• કારમું: ભયંકર, ખરાબ.
• ઠેઠ: છેક, સુધી.
• કંદહાર: ઈરાન દેશનું એક શહેર.
• લગી: સુધી.
• લાજ: શરમ, આબરૂ.
• સારુ: માટે.
• ધર્મ: ફરજ.
• સરખા: જેવા.
• પ્રજાવત્સલ: પ્રજાને પ્રેમ કરનાર.
• કોઠાર: અનાજ ભરવાનું મોટું ગોદામ.
• ઓણ સાલ: આ વર્ષ.
• તીડ: પાકને નુકસાન કરનારું એક નાનું જીવડું.
• નિવારણ: દૂર કરવાનો ઉપાય, રસ્તો.
• વખાર: અનાજ ભરવા માટેનું ગોદામ.
• સમજફેર: સમજવામાં ભૂલ થવી.
• હતાશ: નિરાશ, ઉદાસ.
• દામ: કિંમત, પૈસા.
• નિશ્ચિત: નક્કી, ચોક્કસ.
• ભીંતપત્ર: દીવાલ પર લગાવેલી જાહેરાત.
• નામઠામ: નામ અને સરનામું.
• સુકાળ: સારો સમય, સુખદ સમય.
• કોટવાલ: કિલ્લાનો રક્ષક, પોલીસ અધિકારી.
• તકલીફ: મુશ્કેલી, મહેનત.
• તાંબાપતરું: તાંબાની પ્લેટ પર લખેલું લખાણ.
• ડિલ: શરીર, દેહ.
• ઉપરણો: ખેસ, ઓઢવાનું વસ્ત્ર.
• સ્તબ્ધ: અવાક, ચૂપ.
• વસ્તી: લોકો, વસવાટ કરનાર.
• જયનાદ: વિજયની બૂમ.
• શ્રેષ્ઠી: શાહુકાર, શહેરનો મુખ્ય વેપારી.