GSEB Class 8 Gujarati Textbook Solutions Chapter 4 તને ઓળખું છું, મા

તને ઓળખું છું, મા અભ્યાસ

Question 1. બાળકના ક્ષેમકુશળ માટે માતાના મુખેથી કયો શબ્દ વારંવાર સરી પડે છે?
(a) ખમ્મા
(b) ઓવારણાં
(c) અભાગી
(d) સાચવજે
Answer: (a) ખમ્મા
In simple words: માતા પોતાના બાળકની સુખાકારી માટે વારંવાર 'ખમ્મા' શબ્દ ઉચ્ચારે છે. આ શબ્દ બાળકની લાંબી ઉંમર અને સારા સ્વાસ્થ્યની કામના દર્શાવે છે.

Exam Tip: યાદ રાખો કે 'ખમ્મા' શબ્દ માત્ર આશીર્વાદ જ નથી, પણ માતાનો પ્રેમ અને સુરક્ષાનો ભાવ પણ વ્યક્ત કરે છે.

Question 2. બાળકનું દુઃખ લઈ લેવાના ભાવથી માતા શું કરે છે?
(a) માથે હાથ ફેરવે છે.
(b) ઓવારણાં લે છે.
(c) હાથ પકડી બેઠો કરે છે.
(d) સતત તેની સાથે રહે.
Answer: (b) ઓવારણાં લે છે.
In simple words: માતા પોતાના બાળકના બધા દુઃખ પોતા પર લઈ લેવા માટે તેના પરથી ઓવારણાં લે છે. આ એક જૂની રીત છે જે પ્રેમ અને ત્યાગ દર્શાવે છે.

Exam Tip: 'ઓવારણાં લેવા' એ ગુજરાતી સંસ્કૃતિમાં પ્રેમ અને સુરક્ષા દર્શાવતી એક સામાન્ય ક્રિયા છે.

2. નીચેના પ્રશ્નોના એક-બે વાક્યોમાં ઉત્તર આપો :

Question 1. કવિને માતાની લહેરખી ક્યારે અનુભવાય છે?
Answer: કવિના જીવનમાં જ્યારે અનેક મુશ્કેલીઓ આવે છે અને તેની પીડા તેમને સહન કરવી પડે છે, ત્યારે તેમને માતાની મમતાના વરસાદની શીતળતા અનુભવાય છે.
In simple words: જ્યારે કવિને જીવનમાં ઘણી તકલીફો આવે છે અને તેમને દુઃખ સહન કરવું પડે છે, ત્યારે તેમને પોતાની માતાના હેતની અનુભૂતિ થાય છે.

Exam Tip: આવા પ્રશ્નોમાં કવિના ભાવને સ્પષ્ટ રીતે વર્ણવવો જરૂરી છે, જેમાં 'મુશ્કેલી' અને 'મમતા' જેવા શબ્દો મુખ્ય છે.

Question 2. માની મમતાને ન પામી શકનાર માટે કવિ કયો શબ્દ વાપરે છે?
Answer: માની મમતાને ન પામી શકનાર માટે કવિ 'અભાગી' શબ્દ વાપરે છે.
In simple words: જે વ્યક્તિને માતાનો પ્રેમ ન મળ્યો હોય, તેના માટે કવિ 'અભાગી' શબ્દ વાપરે છે.

Exam Tip: એક શબ્દમાં જવાબ આપતી વખતે, કવિએ વાપરેલો મૂળ શબ્દ જ લખવાનો પ્રયત્ન કરો.

Question 3. કવિ માતાનાં સ્મરણોની પરકમ્મા કેવી રીતે કરે છે?
Answer: કવિ માને છે કે માતાનું પ્રત્યેક સ્મરણ એક પવિત્ર સ્થળ છે. આમ વિચારીને, તેઓ માતાની યાદોની પરકમ્મા કરે છે, જાણે તે કોઈ યાત્રા હોય.
In simple words: કવિ માને છે કે માતાની દરેક યાદ એક પવિત્ર સ્થળ જેવી છે. આથી, તેઓ માતાની યાદોને તીર્થયાત્રાની જેમ યાદ કરે છે.

Exam Tip: 'પરકમ્મા' શબ્દનો અર્થ અને તેનો માતાની યાદો સાથેનો સંબંધ સમજાવવો મહત્વનો છે.

Question 4. 'એકલવાયું વરસે છે ચોમાસું' એવું કવિ કયા સંદર્ભે કહે છે?
Answer: કવિ આ વાત ત્યારે કહે છે જ્યારે સંતાનો દૂર હોય અને મા એકલવાયું જીવન જીવે છે. આવા સમયે, માની આંખમાંથી આંસુ નથી આવતા, પરંતુ તેમની મમતા ચોમાસાની જેમ વરસે છે.
In simple words: કવિ કહે છે કે જ્યારે બાળકો દૂર હોય અને માતા એકલી હોય, ત્યારે તેમની આંખોમાંથી આંસુને બદલે, તેમનો પ્રેમ ચોમાસાની જેમ વરસતો રહે છે.

Exam Tip: આ અલંકારિક ભાષાને સમજાવતી વખતે 'આંસુ' અને 'મમતા' વચ્ચેનો ભેદ સ્પષ્ટ કરવો જરૂરી છે.

તને ઓળખું છું, મા સ્વાધ્યાય

1. નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર લખો :

Question 1. કવિ માતાની મમતા કયા કયા પ્રસંગે અનુભવે છે?
Answer: કવિ માતાની મમતા અનેક પ્રસંગોએ અનુભવે છે. જ્યારે તેમના જીવનમાં મુશ્કેલીઓ આવે છે, સગાંસંબંધીઓ કે મિત્રો તેમને ધિક્કારે છે, તેમની ઉપેક્ષા કરે છે અથવા તેમને ત્યજી દે છે, ત્યારે ફક્ત તેમની માની મમતા જ તેમને આધાર આપે છે.
In simple words: કવિને જીવનમાં મુશ્કેલીઓ આવે ત્યારે, કે જ્યારે સગાં કે મિત્રો તેમને છોડી દે કે ધિક્કારે, ત્યારે ફક્ત માતાનો પ્રેમ જ તેમને મદદ કરે છે.

Exam Tip: માતાની મમતા કયા સંજોગોમાં અનુભવાય છે તે સ્પષ્ટપણે લખો, ખાસ કરીને જ્યારે અન્ય લોકો સાથ છોડી દે ત્યારે.

Question 2. તમને તમારી માતા ગમે છે, એનાં કારણો કે પ્રસંગો જણાવો.
Answer: મને મારી માતા ખૂબ ગમે છે. તે મને હંમેશાં દરેક કામમાં પ્રેરણા આપે છે. તે મારું સતત ધ્યાન રાખે છે. જો કોઈ મારા પર ગુસ્સો કરે કે મને ચીડવે તો તે મને શાંત રહેવાની સલાહ આપે છે. પરીક્ષા શરૂ થાય તે પહેલાં, તે મને દરેક વિષયની તૈયારી કરવા માટે એક સુંદર સમયપત્રક તૈયાર કરીને આપે છે.
હું પરીક્ષામાં સમયસર બધા પ્રશ્નોના ઉત્તર લખી શકું તે માટે તે મારી પરીક્ષા લે છે. મને જે વિષય અઘરો લાગે છે તે મને સારી રીતે સમજાવીને માતા મારો આત્મવિશ્વાસ વધારતી રહે છે.
In simple words: મને મારી માતા ખૂબ પ્રિય છે. તે મને કામ કરવા પ્રોત્સાહિત કરે છે અને મારું ધ્યાન રાખે છે. જ્યારે કોઈ ગુસ્સે થાય, ત્યારે તે મને શાંત રહેવાનું કહે છે. પરીક્ષા પહેલાં તે મને સમયપત્રક બનાવી આપે છે. તે મને અઘરા વિષયો સમજાવે છે અને મારો આત્મવિશ્વાસ વધારે છે.

Exam Tip: તમારા અંગત અનુભવોને વ્યવસ્થિત રીતે રજૂ કરો, જેમાં માતાની મદદ અને પ્રેરણાના મુખ્ય પ્રસંગો શામેલ હોય.

Question 3. મોટા થઈને તમે તમારી માતાનું ઋણ કેવી રીતે અદા કરશો?
Answer: મોટો થઈને હું મારી માતાના સ્વાસ્થ્યનું સંપૂર્ણ ધ્યાન રાખીશ. હું તેમની સેવાચાકરી કરીશ. તેમને હાથ પકડીને મંદિરે લઈ જઈશ. તેમને તીર્થયાત્રા કરાવીશ. તેમને ભજનો સાંભળવા ખૂબ ગમે છે, તેથી હું તેમને માટે એક સીડી પ્લેયર લાવી આપીશ.
તેમને મનગમતાં ભજનોની, લોકગીતોની કે અન્ય ગીતોની સીડીઓ લાવી આપીશ. તેમને કોઈ વાતનું દુઃખ ન પડે અને તેમનું જીવન સુખશાંતિ તથા આનંદમાં પસાર થાય તે માટે હું સતત ધ્યાન રાખીશ.
In simple words: મોટો થઈને હું મારી માતાના સ્વાસ્થ્યનું ધ્યાન રાખીશ, તેમની સેવા કરીશ. તેમને મંદિરે અને તીર્થયાત્રાએ લઈ જઈશ. તેમને ગમતા ભજનો અને ગીતોની સીડીઓ લાવી આપીશ. હું ખાતરી કરીશ કે તેમનું જીવન સુખ અને આનંદથી ભરેલું રહે.

Exam Tip: માતા પ્રત્યેની તમારી ભાવનાઓને વ્યવહારિક કાર્યો દ્વારા કેવી રીતે વ્યક્ત કરશો તે સ્પષ્ટ કરો, જેમ કે સ્વાસ્થ્ય, સેવા અને આનંદની ખાતરી.

Question 4. પરકમ્મા કોની કોની કરવામાં આવે છે? શા માટે?
Answer: પરકમ્મા મંદિરની, તીર્થસ્થાનની, પવિત્ર નદીની તથા ગાયની કરવામાં આવે છે. મંદિરમાં અને તીર્થસ્થાનમાં પરમાત્માની મૂર્તિ હોય છે. નદીને પવિત્ર માનવામાં આવે છે. ગાયને માતા ગણવામાં આવે છે, તેથી આ બધાની પરકમ્મા કરવાથી મન પવિત્ર બને છે.
પરિણામે, હૃદયમાં શાંતિ થાય છે અને આપણા સંકલ્પો કે મનોકામનાઓ પૂરી થાય છે.
In simple words: મંદિર, તીર્થસ્થળ, નદી અને ગાયની પરકમ્મા કરવામાં આવે છે. આ કરવાથી મન શુદ્ધ થાય છે, હૃદયમાં શાંતિ મળે છે અને ઈચ્છાઓ પૂરી થાય છે, કારણ કે આ બધાને પવિત્ર અને પૂજનીય માનવામાં આવે છે.

Exam Tip: પરકમ્મા કોની કરવામાં આવે છે અને તેનું મહત્વ શું છે તે બંને મુદ્દાઓને સચોટ રીતે સમજાવો.

તને ઓળખું છું, મા પ્રશ્નોત્તર

1. નીચેના પ્રશ્નનો સવિસ્તર ઉત્તર લખો:

Question 1. ‘તને ઓળખું છું, મા′ ગીતમાં કવિએ કઈ રીતે માતૃમહિમાનું ગાન કર્યું છે?
Answer: 'તને ઓળખું છું, મા!' ગીતની આ પહેલી પંક્તિથી જ માતાની મહાનતાનું વર્ણન શરૂ થાય છે. જીવનમાં ગમે તેટલાં સંકટો આવે, ક્યારેક સગાંવહાલાં અને મિત્રો પણ ઉપેક્ષા કરે છે, ધિક્કારે છે અથવા તરણાની જેમ ત્યજી દે છે, આવા સંજોગોમાં ફક્ત મા જ એકલવાયા જીવનમાં મમતાનો વરસાદ વરસાવે છે. તે મમતા જ કવિને ફરીથી ઊભા થવાનો આધાર બને છે.
માની આંગળીઓના ટેરવાનો સ્પર્શ થતાં જ તેના સંતાનના દુઃખ તરત અદૃશ્ય થઈ જાય છે. કવિ ઘરથી ગમે તેટલા દૂર હોય, છતાં પ્રેમાળ મા તેમની આંખ સામે જ હોય તેવી તેમને પ્રતીતિ થાય છે. કવિ કહે છે કે અભાગી તે જ હશે જેને સદાય માનો પ્રેમ મળ્યો ન હોય.
કવિને માટે માનું દરેક – એક સ્મરણ તીર્થરૂપ છે. તેના દરેક સ્મરણને યાદ કરીને કવિ તે તીર્થની સતત પરિક્રમા કરતા રહે છે.
In simple words: 'તને ઓળખું છું, મા!' કવિતા માતાની મહાનતા દર્શાવે છે. કવિ કહે છે કે જ્યારે જીવનમાં મુશ્કેલીઓ આવે છે અને કોઈ સાથ નથી આપતું, ત્યારે ફક્ત માતાનો પ્રેમ જ તેમને સાથ આપે છે અને ઊભા રહેવાની શક્તિ આપે છે. માતાના સ્પર્શથી બધા દુઃખ દૂર થઈ જાય છે. ભલે કવિ ઘરથી દૂર હોય, પણ તેમને લાગે છે કે માતા હંમેશાં તેમની નજર સામે જ છે. કવિ માતાની દરેક યાદને તીર્થ સમાન ગણે છે અને તેની પરિક્રમા કરતા રહે છે.

Exam Tip: માતૃમહિમાનું વર્ણન કરતી વખતે કવિએ ઉપયોગમાં લીધેલા જુદા જુદા પ્રસંગો અને અલંકારોને વિગતવાર સમજાવો, જેમ કે 'મમતાનો વરસાદ', 'તીર્થરૂપ સ્મરણ' વગેરે.

2. નીચેના પ્રશ્નોના બે વાક્યોમાં ઉત્તર આપો:

Question 1. કવિની પીડા કેવી રીતે દૂર થાય છે?
Answer: જ્યારે કવિને માની દસે આંગળીઓના ટેરવાનો સ્પર્શ થાય છે, ત્યારે કવિની પીડા પળવારમાં દૂર થઈ જાય છે.
In simple words: કવિને જ્યારે માતાનો સ્પર્શ મળે છે, ત્યારે તેમની બધી તકલીફો તરત જ દૂર થઈ જાય છે.

Exam Tip: માતાનો સ્પર્શ દુઃખ દૂર કરવાની શક્તિ ધરાવે છે તે વાતને ટૂંકમાં અને સચોટ રીતે જણાવો.

3. નીચેના દરેક પ્રશ્નના ઉત્તર માટે આપેલા વિકલ્પોમાંથી સાચો વિકલ્પ પસંદ કરો:

Question 1. કવિ ઘરથી દૂર જાય ત્યારે આંખની સામે કોણ હોય છે?
(a) પરમાત્મા
(b) પત્ની
(c) મા
(d) સંતાનો
Answer: (c) મા
In simple words: કવિ ભલે ઘરથી ગમે તેટલા દૂર હોય, પણ તેમની માતા હંમેશાં તેમની આંખો સામે જ રહે છે, એટલે કે તેમની યાદમાં જીવંત રહે છે.

Exam Tip: કવિતાના મુખ્ય ભાવને યાદ રાખો, જેમાં માતાનું સ્થાન અદ્વિતીય દર્શાવવામાં આવ્યું છે.

Question 2. કવિ પડ્યા પછી શાને ટેકે બેઠા થાય છે?
(a) લાકડીના ટેકે
(b) બારણાના ટેકે
(c) સંતાનના ખભાના ટેકે
(d) માની મમતાના ટેકે
Answer: (d) માની મમતાના ટેકે
In simple words: કવિ જ્યારે મુશ્કેલીમાં પડે છે, ત્યારે તેઓ પોતાની માતાના પ્રેમ અને દયાના આધારથી ફરી ઊભા થાય છે.

Exam Tip: માતાની મમતાને કવિતામાં એક શક્તિશાળી આધાર તરીકે રજૂ કરવામાં આવી છે, જે મુશ્કેલ સમયમાં મદદરૂપ થાય છે.

Question 3. ‘તને ઓળખું છું, મા’ ગીતમાં કવિ કોને તીર્થ ગણે છે?
(a) યાત્રાધામને
(b) માનાં સ્મરણોને
(c) હરિદ્વારને
(d) માનસરોવરને
Answer: (b) માનાં સ્મરણોને
In simple words: કવિ આ કવિતામાં પોતાની માતાની દરેક યાદને પવિત્ર તીર્થસ્થળ સમાન ગણે છે.

Exam Tip: કવિતાના ભાવ અનુસાર 'તીર્થ' શબ્દનો ઉપયોગ શાના માટે થયો છે તે બરાબર સમજો.

Question 4. ‘તને ઓળખું છું, મા’ ગીતમાં કવિએ વિનમ્રભાવે શેનો સ્વીકાર કર્યો છે?
(a) શરાફના ઋણનો
(b) માતાપિતાના ઋણનો
(c) માતાના ઋણનો
(d) દાદાદાદીના ત્રણનો
Answer: (c) માતાના ઋણનો
In simple words: કવિએ આ ગીતમાં નમ્રતાપૂર્વક માતાના મોટા ઉપકારનો સ્વીકાર કર્યો છે.

Exam Tip: કવિતાનો મુખ્ય સંદેશ માતા પ્રત્યેની કૃતજ્ઞતા છે, તેથી 'માતાના ઋણનો' જવાબ સૌથી યોગ્ય છે.

Question 4. કૌસમાં આપેલા શબ્દોમાંથી યોગ્ય શબ્દ પસંદ કરી ખાલી જગ્યા પૂરોઃ (પરકમ્મા, ખમ્મા!, ટેરવાં, અભાગી)
(i) દસે ટેરવાં અડે ને પીડા છૂ થાતી પળભરમાં.
(ii) સ્મરણ – સ્મરણ તે તીરથ : તારી એમ કરું પરકમ્મા
(iii) સરે અચાનક હોઠેથી બસ, એક વેણ તે, ખમ્મા !
(iv) કોણ અભાગી હોય જે માને આમ સદા ના પામે?

Exam Tip: કાવ્યપંક્તિઓને ધ્યાનથી વાંચો અને ખાલી જગ્યા માટે સૌથી યોગ્ય શબ્દ પસંદ કરો, જે કવિતાના ભાવને પૂર્ણ કરે.

Question 5. નીચેના વિધાનો ખરાં છે કે ખોટાં તે જણાવો?
(i) ઘરને ખૂણે ધોધમાર વરસે છે ચોમાસું.
(ii) ઘરથી જાઉં દૂર છતાં તું હોય આંખની સામે.
Answer:
(i) ખોટું
(ii) ખરું

Exam Tip: કાવ્યના મૂળ અર્થને સમજીને દરેક પંક્તિ સાચી છે કે ખોટી તે નક્કી કરો.

Question 6. નીચે આપેલી કાવ્યપંક્તિઓ સમજાવોઃ
(i) તરણા પેઠે ચાવે ... તારી મમતાના ટેકે
(ii) ઘરથી જાઉં દૂર · કરું પરકમ્મા
Answer:
(i) આ પંક્તિઓ કવિના જીવનની મુશ્કેલીઓને વર્ણવે છે. જ્યારે બીજા લોકો કવિને તણખલાની જેમ તુચ્છ ગણીને પજવે છે કે તેમને દબાવવાનો પ્રયત્ન કરે છે, ત્યારે તેમને પોતાની માતાના હેતનો આધાર મળે છે. આ મમતા જ તેમને બધી મુશ્કેલીઓ સામે અડગ રહેવામાં મદદ કરે છે.
(ii) આ પંક્તિઓ માતા-પુત્રના ગહન સંબંધને દર્શાવે છે. કવિ ભલે ઘરથી ગમે તેટલા દૂર હોય, છતાં તેમને હંમેશાં લાગે છે કે તેમની માતા તેમની આંખો સામે જ છે. માતાની દરેક યાદને તેઓ એક પવિત્ર સ્થળ સમાન ગણે છે અને ભાવનાત્મક રીતે તેની પરિક્રમા કરતા રહે છે, જે તેમનો અનંત પ્રેમ અને આદર દર્શાવે છે.
In simple words: (i) કવિ કહે છે કે જ્યારે લોકો તેમને તણખલાની જેમ કચડી નાખવાનો પ્રયાસ કરે છે, ત્યારે તેમની માતાનો પ્રેમ તેમને આધાર આપે છે અને શક્તિ આપે છે. (ii) કવિ ભલે ઘરથી દૂર હોય, પણ તેમને માતા હંમેશાં તેમની નજર સામે જ લાગે છે. તેઓ માતાની દરેક યાદને પવિત્ર માનીને તેની આસપાસ માનસિક રીતે ફરે છે.

Exam Tip: કાવ્યપંક્તિઓના શાબ્દિક અર્થ ઉપરાંત તેનો ગૂઢ ભાવ અને કવિનો સંદેશ સ્પષ્ટ કરો.

તને ઓળખું છું, મા અન્ય પ્રશ્નોત્તર

Question 1. “મા” વિશેની અન્ય કોઈ કવિતાની પાંચ પંક્તિઓ લખો.
Answer: “બાને – 'ની કેટલીક પંક્તિઓ:
ગયાં વીતી વર્ષો દશ ઉપર બે – ચાર તુજથી
થયે જુદા, તોયે મુજ હૃદયની શૂન્ય કુટીરે
વિરાજેલી, બા! તું નવ કદીયે હું દૂર ચસવા
દઉં, મારે માટે વિકટ પથમાં તું જ સઘળું.
હજી તારી કાયા મુજ નયન સામે ઝળહળે,
હજી તારો હાલો કરણપટ માંહી રણઝણે,
અને ગાલે મારે તુજ ચૂમી તણી સ્નેહવરષા
નથી ઝાંખી છે મેં, કંઈ સહજ વાગે છે બદલી.

Exam Tip: જ્યારે કોઈ કવિતાની પંક્તિઓ લખવાની હોય ત્યારે તેને શબ્દશઃ યાદ રાખવાનો પ્રયત્ન કરો.

મણિલાલ દેસાઈ

તને ઓળખું છું, મા વ્યાકરણ Vyakaran

Question 1. નીચે આપેલા શબ્દોના બે – બે સમાનાર્થી શબ્દો શબ્દકોશમાંથી શોધીને લખો :
Answer:
• મારગ = પથ, રસ્તો
• અભાગી = કમનસીબ, દુર્ભાગી
• સદા = હંમેશાં, સર્વદા
• સ્મરણ = સ્મૃતિ, યાદ
• લહેરખી = લહેર, તરંગ
• તીરથ = તીર્થ, ધામ
• સમુદ્ર = સાગર, દરિયો
• આકાશ = ગગન, નભ
• શશી = ચંદ્ર, મયંક
• રાત્રિ = રજની, નિશા

Exam Tip: સમાનાર્થી શબ્દો યાદ કરતી વખતે દરેક શબ્દના બે કે તેથી વધુ પર્યાયવાચી શબ્દો યાદ રાખવાનો પ્રયત્ન કરો.

Question 2. નીચે આપેલા શબ્દોના વિરુદ્ધાર્થી શબ્દ લખો:
Answer:
• અભાગી X સુભાગી, સદ્ભાગી
• સ્મરણ X વિસ્મરણ

Exam Tip: વિરુદ્ધાર્થી શબ્દોની પ્રેક્ટિસ કરતી વખતે, શબ્દનો મૂળ અર્થ સમજીને તેનો વિરોધી શબ્દ સરળતાથી શોધી શકાય છે.

Question 3. નીચે આપેલા શબ્દોને શબ્દકોશના ક્રમમાં ગોઠવોઃ
હોઠ, મમતા, એકલવાયું, લુ, ટેરવાં, તીરથ
Answer: એકલવાયું, ટેરવાં, તીરથ, મમતા, લુ, હોઠ

Exam Tip: શબ્દકોશના ક્રમમાં ગોઠવતી વખતે, સ્વર અને વ્યંજનના ક્રમનું પાલન કરવું અનિવાર્ય છે.

Question 4. નીચે આપેલા પ્રત્યેક શબ્દસમૂહ માટે એક શબ્દ લખોઃ
Answer:
• 'કુશળ રહો' એવો ભાવ સૂચવનારો ઉદ્ગાર – ખમ્મા
• ઉનાળાની ગરમ હવા – લુ

Exam Tip: શબ્દસમૂહનો અર્થ સમજીને તેના માટે એક યોગ્ય શબ્દ પસંદ કરો.

Question 5. સરખા પ્રાસવાળા શબ્દો કાવ્યમાંથી શોધીને લખો:
ઉદા., મા – ખમ્મા
Answer:
• આંસુ – ચોમાસું
• ફેકે - ટેકે
• સામે – પામે

Exam Tip: કાવ્યમાં રહેલા પ્રાસવાળા શબ્દોને ઓળખવા માટે કવિતાને ધ્યાનપૂર્વક વાંચો.

તને ઓળખું છું, મા Summary in Gujarati

તને ઓળખું છું, મા કાવ્યપરિચય

Manohar Ratilal Trivedi [Born: 04 – 04 – 1944]

‘તને ઓળખું છું, મા’ આ ઊર્મિગીતમાં કવિએ માતાની મહાનતાનું વર્ણન કર્યું છે. સંતાનના જીવનમાં ગમે તેટલાં સંકટો આવે, સગાંવહાલાં કે મિત્રો તેમની અવગણના કરે, તેમને ધિક્કારે, ત્યારે માતાની મમતા સંતાનને હિંમત આપે છે. માતાની મમતાને કારણે તેને પોતાના પગ પર ઊભા રહેવાની શક્તિ મળે છે.

માની આંગળીઓના ટેરવાંના સ્પર્શથી સંતાનની પીડા થોડી વારમાં દૂર થઈ જાય છે. કવિને માતાનું સ્મરણ તીર્થરૂપ લાગે છે. આથી કવિ માતાનાં સ્મરણોને તીર્થરૂપ માની તેની પરિક્રમા કરે છે.

કાવ્યની સમજૂતી

હે માતા! હું તને ઓળખું છું. અચાનક તારા હોઠેથી જે એક શબ્દ નીકળે છે તે છે: 'ખમ્મા!' – ('તારું કલ્યાણ થાઓ!!')

તું 'ખમ્મા!' કહે ત્યારે તારી પાંપણ પરથી નથી ખરતા આંસુ. ઘરના ખૂણે તું એકલી હોય ત્યારે તારી મમતા ચોમાસાની જેમ વરસે છે. મારા જીવનમાં ભલે અનેક સંકટોરૂપી ગરમી (પીડા સહન કરવી પડતી હોય), ત્યારે તારી મમતાના વરસાદની શીતળતા મને મળી જાય છે.

કોઈ મને તણખલાની જેમ ચાવે કે મને કોઈ હડસેલે (મારી ઉપેક્ષા કરે કે મને ધિક્કારે) પણ તારી મમતાના આધારથી જ મને પગ પર ઊભા રહેવાનું બળ મળે છે. તારી દસે આંગળીઓના ટેરવાનો મને સ્પર્શ થાય છે ત્યારે મારી પીડા પળવારમાં અદૃશ્ય થઈ જાય છે.

હું ઘરથી ભલે ગમે તેટલો દૂર હોઉં છતાં તું મારી આંખ સામે જ હોય છે. એવો કોણ અભાગી હશે કે જે માતાને આ રીતે હંમેશાં નથી પામતો હોય? મારે મન તારું દરેક સ્મરણ તીર્થરૂપ છે એટલે સ્મરણોરૂપી તીર્થની આ રીતે હું પરિક્રમા કરું છું. હે માતા! તને હું ઓળખું છું.

તને ઓળખું છું, મા શબ્દાર્થ

• સરે – નીકળે, સરી પડે.
• અચાનક – એકાએક.
• વેણ – વચન, શબ્દ.
• ખમ્મા – “કુશળ રહો.” એવા ઉદ્ગાર.
• લુ - ગરમ પવન.
• ઝરતાં – (અહીં) વહેતાં.
• મારગમાં – માર્ગમાં.
• તરણા – તૃણ, તણખલું.
• પેઠે – જેમ.
• હડસેલે – ધક્કો મારે.
• ટેકે – આધારે.
• ટેરવું – આંગળીના છેડાનો ભાગ.
• પીડા – વેદના.
• પળભરમાં – પળવારમાં, ક્ષણમાત્રમાં.
• અભાગી – કમનસીબ.
• સ્મરણ – યાદ, સ્મૃતિ.
• તીરથ – તીર્થ.
• પરકમ્મા – પરિક્રમા, પ્રદક્ષિણા, (પવિત્ર જગ્યા કે વ્યક્તિની ચારેબાજુ ગોળગોળ ફરવું તે.)

રૂઢિપ્રયોગ

• છૂ થવું – ગાયબ થવું, (અહીં) દૂર થવું.