GSEB Class 8 Gujarati Textbook Solutions Chapter 2 એક જ દે ચિનગારી

એક જ દે ચિનગારી અભ્યાસ

1. નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર માટે આપેલા વિકલ્પોમાંથી સાચો ઉત્તર શોધીને તેનો ક્રમ-અક્ષર પ્રશ્ન સામેના [ ] :

Question 1. કવિ ઈશ્વર પાસે શું માગે છે?
(ક) જિંદગી
(ખ) આભઅટારી
(ગ) ધનસંપત્તિ
(ઘ) ચિનગારી
Answer: (ઘ) ચિનગારી
In simple words: કવિ ભગવાન પાસેથી જ્ઞાનની એક નાની સરખી ચિનગારી (પ્રકાશ) માગે છે, જેથી તેમનું જીવન ઉજ્જવળ બને.

Exam Tip: આવા પ્રશ્નોમાં કવિતાના મુખ્ય ભાવને સમજવું જરૂરી છે, જેથી તમે કવિની મુખ્ય માગણીને ઓળખી શકો.

Question 2. તણખો ક્યાં ન પડ્યો?
(ક) ચિનગારીમાં
(ખ) જામગરીમાં
(ગ) સગડીમાં
(ધ) વિપતમાં
Answer: (ખ) જામગરીમાં
In simple words: કવિએ કહ્યું છે કે, તેમના જીવનરૂપી જામગરીમાં જ્ઞાનનો એક પણ તણખો પડ્યો નહિ.

Exam Tip: કવિતામાં વપરાયેલા પ્રતીકાત્મક શબ્દોના અર્થ સમજવા પ્રયાસ કરો, જેમ કે 'જામગરી' જીવનનું પ્રતીક છે.

2. નીચેના પ્રશ્નોના એક-એક વાક્યમાં ઉત્તર આપો :

Question 1. કવિ પોતાની મહેનત એળે ગઈ એમ શા માટે કહે છે?
Answer: કવિએ પોતાનું જીવન ઘણા બધા નકામા કામો કરવામાં પસાર કરી દીધું, પરંતુ જીવનમાં જ્ઞાનરૂપી પ્રકાશ થયો નહિ. આ કારણોસર કવિ કહે છે કે તેમની મહેનત નિરર્થક ગઈ છે.
In simple words: કવિએ જીવનમાં ઘણા નકામા કામ કર્યા, પણ તેમને સાચું જ્ઞાન ન મળ્યું, તેથી તેમને લાગ્યું કે તેમની મહેનત કામ ન આવી.

Exam Tip: પ્રશ્નના જવાબમાં કવિએ શા માટે પોતાની મહેનતને નિરર્થક ગણી તે કારણો સ્પષ્ટ રીતે દર્શાવો.

Question 2. કવિ કઈ વાતને ભારે વિપતની ગણે છે?
Answer: પરમાત્માની ફક્ત એક જ ચિનગારીથી ચંદ્ર, સૂર્ય અને આકાશની અટારી પરના તારાઓ પ્રકાશિત થઈ ગયા, પરંતુ કવિની જીવનરૂપી સગડી જ સળગી નહિ. તેથી કવિ આ ઘટનાને મોટી મુશ્કેલી માને છે.
In simple words: ભગવાનની એક નાની ચિનગારીથી ચંદ્ર-સૂર્ય ચમકી ઉઠ્યા, પણ કવિનું જીવન પ્રકાશિત ન થયું, આ વાતને કવિ મોટી મુશ્કેલી કહે છે.

Exam Tip: અહીં 'વિપત'નો અર્થ 'મુશ્કેલી' છે. કવિ શા માટે પોતાને દુઃખી અનુભવે છે તે સ્પષ્ટ કરો.

એક જ દે ચિનગારી સ્વાધ્યાય

નીચેના પ્રશ્નોના તમારા શબ્દોમાં ઉત્તર લખો :

Question 1. (1) કવિ માત્ર એક જ ચિનગારી શા માટે માગે છે?
Answer: કવિ ફક્ત એક જ ચિનગારી માગે છે, કારણ કે જ્ઞાનની એક નાની ચિનગારીથી આખું જીવન પ્રકાશિત થઈ જાય છે. તેમને બીજું કંઈ જોઈતું નથી.
In simple words: કવિને બસ એક જ ચિનગારી જોઈએ, કારણ કે તેનાથી આખું જીવન જ્ઞાનથી ભરાઈ જાય.

Exam Tip: 'ચિનગારી' અહીં 'જ્ઞાન'નું પ્રતીક છે. કવિની આ નાની માગણી પાછળનો ઊંડો અર્થ સમજાવો.

Question 2. (2) ‘જીવન ખરચી નાખવું એટલે શું કરવું?
Answer: "જીવન ખરચી નાખવું" એટલે ઘણા બધા નાના-મોટા કામો કરવામાં આખું જીવન પૂરું કરી દેવું. આ શબ્દસમૂહ બતાવે છે કે જીવનનો સમય પસાર થઈ ગયો છે.
In simple words: જીવન ખરચી નાખવું એટલે આખું જીવન નાના-મોટા કામો કરવામાં વાપરી નાખવું.

Exam Tip: આવા રૂઢિપ્રયોગોના અર્થ સમજાવીને તમારા પોતાના શબ્દોમાં લખો.

Question 3. (3) ‘મહેનત ફળવી’ એટલે શું?
Answer: 'મહેનત ફળવી' એટલે જીવનમાં સારા કામો કરવા માટે જે કોઈ મહેનત કરીએ, તેમાં સફળતા મળવી. એનો અર્થ છે કે પ્રયાસોનું સારું પરિણામ મળે.
In simple words: મહેનત ફળવી એટલે કરેલા પ્રયાસોમાં સફળ થવું.

Exam Tip: 'ફળવી' શબ્દનો સંબંધ 'ફળ' (પરિણામ) સાથે છે, જે દર્શાવે છે કે પરિશ્રમનું શુભ ફળ મળે.

Question 4. (4) ‘જામગરી’ શબ્દ અહીં કયા અર્થમાં વપરાયો છે?
Answer: 'જામગરી' શબ્દ અહીં 'જિંદગી'ના અર્થમાં ઉપયોગમાં લેવાયો છે, જે જીવનનું પ્રતીક સૂચવે છે.
In simple words: 'જામગરી' શબ્દનો અર્થ અહીં 'જીવન' માટે થયો છે.

Exam Tip: કાવ્યમાં વપરાયેલા પ્રતીકાત્મક શબ્દોના અર્થ જાણવાથી કવિનો સંદેશ સ્પષ્ટ થાય છે.

Question 5. (અ) નીચેના શબ્દોના બે-બે સમાનાર્થી શબ્દો લખો :
(1) અનલ
(2) વિપત
(3) ચાંદો
(4) સૂરજ
(5) કાયા
(6) લોટું
Answer:
(1) અનલ = અગ્નિ, આગ
(2) વિપત = વિપત્તિ, આપત્તિ, આફત
(3) ચાંદો = ચંદ્ર, શશી
(4) સૂરજ = સૂર્ય, રવિ
(5) કાયા = દેહ, તન, શરીર
(6) લોટું = તુંબડું, લોહ
In simple words: અહીં દરેક શબ્દના બે એવા શબ્દો આપ્યા છે જેનો અર્થ સરખો થાય છે. આ શબ્દોને સમાનાર્થી શબ્દો કહેવાય છે.

Exam Tip: સમાનાર્થી શબ્દો યાદ રાખવાથી ભાષા પરની પકડ મજબૂત બને છે અને લખવામાં વિવિધતા આવે છે.

Question 6. (બ) નીચેના શબ્દોનો ઉપયોગ કરી દસથી બાર લીટીમાં એક ફકરો લખો :
મંદિર, બંદગી, કુરાન, દેરાસર, અગિયારી, કલ્પસૂત્ર, બાઇબલ, ગુરુદ્વારા, ગ્રંથસાહેબ, ત્રિપિટક, પેગોડા, ભગવદ્ગીતા.
Answer: ભક્તો મંદિરમાં જઈ ભગવાનને પ્રાર્થના કરે છે. દેરાસર એ જૈનોનું ધર્મસ્થાન છે. જૈનો ત્યાં પોતાના ઇષ્ટદેવનાં દર્શન કરવા જાય છે. કુરાનમાં દરરોજ અલ્લાની બંદગી કરવાનું કહ્યું છે. અગિયારી પારસીઓનું ધર્મસ્થાન છે, ત્યાં આતશ - અગ્નિ હંમેશા પ્રજ્વલિત રાખવામાં આવે છે. કલ્પસૂત્ર જૈન સાધુઓના નિયમો વર્ણવતો ગ્રંથ છે. બાઇબલ ખ્રિસ્તીઓનો ધાર્મિક ગ્રંથ છે. ગુરુદ્વારા શીખ ધર્મનું સ્થળ છે અને ગ્રંથસાહેબ શીખ ધર્મનો ગ્રંથ છે. તેમાં ગુરુ નાનક અને અન્ય ભક્તોનાં ભજનો - પદો છે. ત્રિપિટક ત્રણ પ્રકારના બૌદ્ધ ધર્મગ્રંથોનો સમૂહ છે. ભગવાન બુદ્ધના ખાસ મંદિરોને પેગોડા કહે છે. ભગવદ્ગીતા હિંદુ ધર્મનો પવિત્ર ગ્રંથ છે. તેમાં અર્જુનના નિમિત્તે શ્રીકૃષ્ણ આપણને સૌને ભક્તિ, જ્ઞાન અને કર્મની સાચી દિશા બતાવી છે.
In simple words: મંદિરો, દેરાસરો, અગિયારીઓ, ગુરુદ્વારાઓ, અને પેગોડા જેવા ધાર્મિક સ્થળો છે જ્યાં લોકો પ્રાર્થના કરવા જાય છે. કુરાન, કલ્પસૂત્ર, બાઇબલ, ગ્રંથસાહેબ, ત્રિપિટક અને ભગવદ્ગીતા જેવા પવિત્ર પુસ્તકો અલગ-અલગ ધર્મોના નિયમો અને ઉપદેશો શીખવે છે.

Exam Tip: આપેલા શબ્દોનો ઉપયોગ કરીને ફકરો લખતી વખતે, બધા શબ્દોનો સમાવેશ થાય અને દરેક ધર્મ વિશેની માહિતી સચોટ રહે તેનું ધ્યાન રાખો.

3. નીચેના શબ્દો વચ્ચેનો સંબંધ સમજાવો :

Question 1. સગડી અને આભઅટારી
Answer: સગડી જીવનનું પ્રતીક છે. આભઅટારી આકાશમાં રહેલા તારાઓનું પ્રતીક છે. આનો મતલબ છે કે આકાશના તારાઓને પણ પ્રકાશ મળ્યો છે, પણ મારા જીવનમાં હજુ અંધકાર જ ફેલાયેલો છે.
In simple words: સગડી એટલે જીવન, અને આભઅટારી એટલે આકાશના તારા. કવિ કહે છે કે તારાઓ પ્રકાશિત છે, પણ તેમનું જીવન અંધકારમય છે.

Exam Tip: કાવ્યમાં વપરાયેલા બે જુદા-જુદા પ્રતીકો વચ્ચેનો તફાવત અને તેમનો ભાવ સ્પષ્ટ કરો.

Question 2. કાયા અને માયા
Answer: કાયા એટલે દેહ અથવા શરીર. માયા એટલે સંસારની મોહમમતા. અહીં 'શરીર' માનવનો દેહ છે, અને સંસારની મોહમમતા શરીરમાં રહેલા મન સાથે સંબંધ ધરાવે છે.
In simple words: કાયા એટલે આપણું શરીર, અને માયા એટલે દુનિયાની મોહ-માયા.

Exam Tip: આ શબ્દોના શાબ્દિક અર્થ અને કાવ્ય સંદર્ભમાં તેમના ભાવ સમજાવો.

Question 3. થથરે અને ફફડે
Answer: 'થથરે' એટલે ઠંડીમાં શરીર ધ્રૂજે છે. 'ફફડે' એટલે ડરથી માણસ ડરી જાય છે. આનો અર્થ છે કે 'થથરાટ'માં કંપન થવાની ક્રિયા છે, જ્યારે 'ફફડાટ'માં ભયની અનુભૂતિ હોય છે.
In simple words: 'થથરે' એટલે ઠંડીથી ધ્રૂજવું, જ્યારે 'ફફડે' એટલે ડરથી ગભરાઈ જવું.

Exam Tip: બે નજીકના અર્થ ધરાવતા શબ્દો વચ્ચેનો સૂક્ષ્મ ભેદ સમજાવો.

એક જ દે ચિનગારી પ્રશ્નોત્તર

1. નીચેના પ્રશ્નનો સવિસ્તર ઉત્તર લખો:

Question 1. “એક જ દે ચિનગારી પ્રાર્થનાકાવ્યનો ભાવાર્થ લખો.
Answer: 'એક જ દે ચિનગારી' પ્રાર્થનાકાવ્યમાં કવિ પરમાત્માને 'મહાનલ' એટલે કે અગ્નિના સ્વરૂપે સંબોધે છે. કવિ ભગવાનને કહે છે કે તેમણે આખી જિંદગી ચકમક સાથે લોખંડ ઘસવામાં પસાર કરી દીધી, પરંતુ જામગરીમાં એક તણખો પણ પડ્યો નહિ. આનો મતલબ છે કે જીવનમાં તેમને જ્ઞાનરૂપી પ્રકાશનું એક કિરણ પણ મળ્યું નહિ, અને તેમની બધી મહેનત વ્યર્થ ગઈ. ભગવાનના તેજથી ચંદ્ર, સૂર્ય અને આકાશની અટારી પરના તારાઓ ઝળહળી ઉઠે છે, પરંતુ કવિની જીવનરૂપી નાનકડી સગડી પ્રકાશિત થઈ નથી. ઠંડીમાં કવિનું શરીર ધ્રૂજે છે અને હવે તેમની ધીરજ ખૂટી ગઈ છે. તે વિશ્વાનલ! કવિ તેમને વધારે કંઈ માગતા નથી, ફક્ત એક જ 'ચિનગારી' એટલે કે જ્ઞાનનું એક કિરણ માગે છે. આ રીતે, આ પ્રાર્થનાકાવ્યમાં કવિ શુદ્ધ હૃદયથી અને નમ્ર ભાવે પરમાત્મા પાસે અંધકારમાંથી પ્રકાશ તરફ લઈ જવાની પોતાની ઇચ્છા રજૂ કરે છે.
In simple words: 'એક જ દે ચિનગારી' કવિતામાં કવિ ભગવાન પાસે માત્ર એક જ્ઞાનનો દીપક માગે છે. કવિ કહે છે કે તેમણે આખી જિંદગી મહેનત કરી પણ તેમને જ્ઞાન મળ્યું નહિ. ભગવાનની શક્તિથી ચંદ્ર-સૂર્ય ચમકે છે, પણ કવિનું જીવન હજી અંધકારમય છે. તેમની ધીરજ ખૂટી ગઈ છે અને તે ભગવાન પાસે ફક્ત જ્ઞાનનું એક નાનું કિરણ માગી રહ્યા છે.

Exam Tip: ભાવાર્થ લખતી વખતે કાવ્યના મુખ્ય મુદ્દાઓ, કવિની લાગણીઓ અને કવિતાનો અંતિમ સંદેશ સ્પષ્ટ કરો.

2. નીચેના પ્રશ્નોના ત્રણ – ચાર વાક્યોમાં ઉત્તર લખોઃ

Question 1. “ના સળગી એક સગડી મારી' દ્વારા કવિ શું કહેવા માગે છે?
Answer: “ના સળગી એક સગડી મારી' દ્વારા કવિ કહેવા માગે છે કે અગ્નિરૂપ એવા પરમાત્મા પાસેથી પ્રકાશ મેળવીને ચંદ્ર, સૂર્ય અને આકાશની અટારી પરના તારાઓ ઝળહળી ઉઠે છે. તેમ છતાં, કવિના જીવનરૂપી સગડીને એક તણખો પણ મળ્યો નહિ. કવિનું જીવન હજી અંધકારમય જ રહ્યું છે.
In simple words: કવિ કહે છે કે, ભગવાનના પ્રકાશથી બધું ચમકે છે, પણ તેમનું જીવન હજી પ્રકાશિત થયું નથી. તેમનું જીવન અંધારામાં જ રહ્યું.

Exam Tip: આ પંક્તિમાં 'સગડી' જીવનનું પ્રતીક છે. તેનો અર્થ અને કવિનો ભાવ સ્પષ્ટ રીતે રજૂ કરો.

Question 2. અંતે કવિની ધીરજ કેમ ખૂટી ગઈ?
Answer: કવિએ આખી જિંદગી જ્ઞાનરૂપી પ્રકાશ મેળવવા માટે ઘણા પ્રયાસો કર્યા, પણ તેમની બધી મહેનત વ્યર્થ ગઈ. કવિના મનમાં પ્રશ્ન થાય છે કે મહાનલરૂપી પરમાત્મા પાસેથી પ્રકાશ મેળવીને ચંદ્ર, સૂર્ય અને આકાશની અટારી પરના તારાઓ ઝળહળી ઉઠે છે, તો મારું જીવન શા માટે અંધકારમય છે? પરમાત્મા તેમની આ નાની વિનંતી પણ શા માટે પૂરી કરતા નથી? આથી કવિની ધીરજ ખૂટી ગઈ છે.
In simple words: કવિએ જીવનભર જ્ઞાન મેળવવા પ્રયાસ કર્યા, પણ નિષ્ફળ રહ્યા. તેમને થયું કે ભગવાન બીજાને પ્રકાશ આપે છે તો તેમને કેમ નહિ? આથી તેમની ધીરજ પૂરી થઈ ગઈ.

Exam Tip: કવિની ધીરજ ખૂટવાના મુખ્ય કારણોને ક્રમબદ્ધ રીતે સમજાવો.

3. નીચેના પ્રશ્નોના એક – એક વાક્યમાં ઉત્તર લખોઃ

Question 1. કવિ ઈશ્વર પાસે શાની માગણી કરે છે?
Answer: કવિ ઈશ્વર પાસે ફક્ત એક ચિનગારીની માગણી કરે છે.
In simple words: કવિ ભગવાન પાસે એક જ્ઞાનનો દીપક માગે છે.

Exam Tip: પ્રશ્ન એક વાક્યનો છે, તેથી જવાબ પણ સંક્ષિપ્ત અને સીધો આપો.

Question 2. કવિએ પોતાનું જીવન શેમાં ખરચી નાખ્યું?
Answer: કવિએ પોતાનું જીવન ચકમક સાથે લોખંડ ઘસવામાં, એટલે કે ઘણા બધા નિરર્થક કામો કરવામાં, ખરચી નાખ્યું.
In simple words: કવિએ પોતાનું જીવન નકામા કામો કરવામાં વાપરી નાખ્યું.

Exam Tip: 'ચકમક સાથે લોખંડ ઘસવું' એ રૂઢિપ્રયોગનો અર્થ અહીં 'નિરર્થક કામ' છે તે સમજાવો.

Question 3. કવિના મતે શું શું સળગ્યું?
Answer: કવિના મતે ચંદ્ર, સૂર્ય અને આકાશની અટારી પરના તારાઓ સળગ્યા, એટલે કે પરમાત્માના તેજથી પ્રકાશિત થયા.
In simple words: કવિના કહેવા મુજબ, ચંદ્ર, સૂર્ય અને આકાશના તારાઓ ભગવાનના તેજથી પ્રકાશિત થયા.

Exam Tip: પ્રશ્નમાં પૂછેલા ઘટકોને સ્પષ્ટ રીતે દર્શાવો કે કયા કયા ઘટકો પ્રકાશિત થયા.

Question 4. “ચિનગારી' દ્વારા કવિ શું કહેવા માગે છે?
Answer: "ચિનગારી" દ્વારા કવિ કહેવા માગે છે કે મનુષ્યના જીવનમાં પરમાત્મા પાસેથી જ્ઞાનરૂપી પ્રકાશનું ફક્ત એક કિરણ મળી જાય તો જીવન ધન્ય બની જાય.
In simple words: 'ચિનગારી' દ્વારા કવિ કહે છે કે ભગવાન પાસેથી જો જ્ઞાનનો એક નાનો પ્રકાશ પણ મળી જાય તો જીવન સફળ બની જાય.

Exam Tip: 'ચિનગારી' અહીં 'જ્ઞાન' અથવા 'આધ્યાત્મિક પ્રકાશ'નું પ્રતીક છે તે સમજાવો.

Question 5. સગડી કેમ ના સળગી?
Answer: કવિની જીવનરૂપી નાનકડી સગડીને જ્ઞાનરૂપી પ્રકાશનું એક કિરણ મળ્યું નહિ. આથી સગડી સળગી નહિ અને તેમનું જીવન અંધકારમય રહ્યું.
In simple words: કવિના જીવનરૂપી સગડીને જ્ઞાનનો પ્રકાશ ન મળ્યો, તેથી તે સળગી નહિ.

Exam Tip: 'સગડી' અને 'જ્ઞાનરૂપી પ્રકાશ' વચ્ચેનો સંબંધ દર્શાવીને જવાબ આપો.

4. નીચેના દરેક પ્રશ્નના ઉત્તર માટે આપેલા વિકલ્પોમાંથી સાચો વિકલ્પ પસંદ કરો:

Question 1. કવિ પરમાત્માને કર્યું સંબોધન કરે છે?
A. રાજાધિરાજ
B. પરવરદિગાર
C. મહાનલ, વિશ્વાનલ
D. દેવાધિદેવ
Answer: (C) મહાનલ, વિશ્વાનલ
In simple words: કવિ ભગવાનને 'મહાનલ' અને 'વિશ્વાનલ' જેવા નામોથી બોલાવે છે.

Exam Tip: કાવ્યમાં કવિએ ભગવાન માટે કયા શબ્દો વાપર્યા છે તે યાદ રાખો.

Question 2. “એક જ દે ચિનગારી' કાવ્યના કવિનું નામ શું છે?
A. હરિહર ભટ્ટ
B. નરસિંહ મહેતા
C. કવિ ન્હાનાલાલ
D. દયારામ
Answer: (A) હરિહર ભટ્ટ
In simple words: આ કવિતા હરિહર ભટ્ટે લખી છે.

Exam Tip: દરેક કાવ્યના કવિનું નામ અને કાવ્યનો પ્રકાર યાદ રાખવો પરીક્ષા માટે ઉપયોગી છે.

Question 3. “એક જ દે ચિનગારી' કાવ્યનું સ્વરૂપ જણાવો.
A. ગરબી
B ભજન
C. પ્રાર્થનાગીત
D. સૉનેટ
Answer: (C) પ્રાર્થનાગીત
In simple words: “એક જ દે ચિનગારી" એક પ્રાર્થનાગીત છે.

Exam Tip: કાવ્યનું શીર્ષક અને તેનો ભાવ સ્પષ્ટપણે દર્શાવે છે કે તે એક પ્રાર્થના છે.

5. કૌસમાં આપેલા શબ્દોમાંથી યોગ્ય શબ્દ પસંદ કરી ખાલી જગ્યા પૂરો: (ચિનગારી, વિપત, જામગરી, કાયા)
Answer:
(1) ઠંડીમાં મુજ કાયા થથરે.
(2) એક જ દે ચિનગારી.
(3) ભારે વિપત પડી.
(4) માં તણખો ન પડ્યો. (આમાં જવાબ જામગરી હોવો જોઈએ)
In simple words: કૌંસમાં આપેલા શબ્દોમાંથી સાચો શબ્દ પસંદ કરીને ખાલી જગ્યા ભરવાની છે.

Exam Tip: ખાલી જગ્યા પૂરતી વખતે કાવ્યની પંક્તિઓ અને તેના અર્થને ધ્યાનમાં રાખો.

6. નીચેના વિધાનો ખરાં છે કે ખોટાં તે જણાવો?
(1) દાવાનલ! એક જ દે ચિનગારી.
(2) ન ફળી મહેનત મારી.
(3) વિશ્વાનલ! મેં બહુ માગી લીધું.
(4) ચાંદો ફફડ્યો, સૂરજ ફફડ્યો.
Answer:
(1) ખોટું
(2) ખરું
(3) ખોટું
(4) ખોટું
In simple words: અહીં આપેલા વાક્યો કવિતાના આધારે સાચા છે કે ખોટા તે કહેવાનું છે.

Exam Tip: કવિતાની દરેક પંક્તિને ધ્યાનથી વાંચો અને તેના ભાવને સમજીને ખરા-ખોટા નક્કી કરો.

એક જ દે ચિનગારી વ્યાકરણ

1. નીચે આપેલા શબ્દોના વિરુદ્ધાર્થી શબ્દ લખોઃ
(1) અધિક X ઓછું
(2) ધીરજ X ઉતાવળ
(3) જિંદગી X મૃત્યુ
(4) ઠંડી X ગરમી
(5) સવાર X સાંજ
(6) આભ X ધરતી
Answer:
(1) અધિક - ઓછું
(2) ધીરજ - ઉતાવળ
(3) જિંદગી - મૃત્યુ
(4) ઠંડી - ગરમી
(5) સવાર - સાંજ
(6) આભ - ધરતી
In simple words: અહીં દરેક શબ્દનો વિરોધી અર્થ આપતો શબ્દ લખવાનો છે.

Exam Tip: વિરુદ્ધાર્થી શબ્દો યાદ કરતી વખતે તેમના મૂળ અર્થને સમજવાનો પ્રયાસ કરો.

2. નીચે આપેલા ધ્વનિઓને જોડીને શબ્દ બનાવો
(1) \( ન્ + અ + + અ + ર્ + ઈ = ચિનગારી \)
(2) \( ત્ + અ + ણ્ + અ + ખ્ + ઓ = તણખો \)
Answer:
(1) ચિનગારી
(2) તણખો
In simple words: આપેલા અક્ષરોના ટુકડાઓને જોડીને એક આખો શબ્દ બનાવવાનો છે.

Exam Tip: ધ્વનિઓને જોડતી વખતે યોગ્ય ક્રમ અને સ્વર-વ્યંજનના નિયમોનું પાલન કરો.

3. નીચે આપેલા શબ્દોમાંથી ધ્વનિઓ છૂટા પાડીને લખો:
(1) જન = \( જ્ + અ + ન્ + અ \)
(2) સળગી = \( સ્ + અ + ળ્ + અ + ગ્ + ઈ \)
(3) મહાનલ = \( મ્ + અ + હ્ + આ + ન્ + અ + લ્ + અ \)
Answer:
(1) જન = \( જ્ + અ + ન્ + અ \)
(2) સળગી = \( સ્ + અ + ળ્ + અ + ગ્ + ઈ \)
(3) મહાનલ = \( મ્ + અ + હ્ + આ + ન્ + અ + લ્ + અ \)
In simple words: અહીં આપેલા શબ્દોના દરેક અવાજ (ધ્વનિ) ને અલગ-અલગ કરીને લખવાનું છે.

Exam Tip: શબ્દોના ધ્વનિ છૂટા પાડતી વખતે દરેક વ્યંજન પછી આવતા સ્વરને ધ્યાનથી અલગ કરો.

4. નીચે આપેલા શબ્દોની સાચી જોડણી લખોઃ
(1) ચીનગારિ
(2) જીંદગિ
(3) વિસ્વાનલ
Answer:
(1) ચિનગારી
(2) જિંદગી
(3) વિશ્વાનલ
In simple words: અહીં જે શબ્દો ખોટી રીતે લખાયેલા છે, તેમને સુધારીને સાચી રીતે લખવાના છે.

Exam Tip: ગુજરાતી જોડણીના નિયમોનું પાલન કરીને શબ્દોની સાચી જોડણી લખો.

5. નીચે આપેલા રૂઢિપ્રયોગોના અર્થ આપી, તેમનો વાક્યોમાં પ્રયોગ કરો:
(1) જિંદગી ખરચી નાખવી – જીવન વેડફી દેવું
વાક્ય : માએ સંતાનો પાછળ આખી જિંદગી ખરચી નાખી.
(2) મહેનત ન ફળવી – મહેનત વ્યર્થ જવી
વાક્યઃ મીતાએ પરીક્ષામાં પાસ થવાના ખૂબ પ્રયત્ન કર્યા, પણ એની મહેનત ફળી નહિ.
(3) ધીરજ ખૂટવી – ધીરજ ન રહેવી, આશા છોડી દેવી
વાક્યઃ વર્ગમાં સતત તોફાન કરતાં વિદ્યાર્થીઓને શાંત પાડવામાં શિક્ષકની ધીરજ ખૂટી ગઈ.
Answer:
(1) જિંદગી ખરચી નાખવી – જીવન વેડફી દેવું.
વાક્ય: માએ બાળકો પાછળ આખું જીવન પસાર કરી દીધું.
(2) મહેનત ન ફળવી – મહેનત વ્યર્થ જવી.
વાક્ય: મીતાએ પરીક્ષામાં પાસ થવા ઘણા પ્રયત્ન કર્યા, પણ તેની મહેનત સફળ ન થઈ.
(3) ધીરજ ખૂટવી – ધીરજ ન રહેવી, આશા છોડી દેવી.
વાક્ય: વર્ગમાં સતત તોફાન કરતા વિદ્યાર્થીઓને શાંત પાડવામાં શિક્ષકની ધીરજ પૂરી થઈ ગઈ.
In simple words: રૂઢિપ્રયોગનો અર્થ સમજાવીને તેને વાક્યમાં વાપરીને બતાવવાનો છે.

Exam Tip: રૂઢિપ્રયોગનો અર્થ સ્પષ્ટ રીતે લખો અને વાક્યમાં તેનો યોગ્ય ઉપયોગ કરો જેથી અર્થ સરળતાથી સમજી શકાય.

6. નીચે આપેલા શબ્દોની સંધિ છૂટી પાડોઃ
(1) મહાનલ = મહા + અનલ
(2) વિશ્વાનલ = વિશ્વ + અનલ
Answer:
(1) મહાનલ = મહા + અનલ
(2) વિશ્વાનલ = વિશ્વ + અનલ
In simple words: આપેલા શબ્દોને તેના મૂળ ઘટકોમાં અલગ કરવાના છે.

Exam Tip: સંધિ છૂટી પાડતી વખતે બંને શબ્દોનો અર્થપૂર્ણ ભાગ અલગ પડે તેનું ધ્યાન રાખો.

એક જ દે ચિનગારી Summary in Gujarati

એક જ દે ચિનગારી કાવ્યપરિચય

હરિહર પ્રાણશંકર ભટ્ટ (જન્મ ઈ. સ. 1895, મૃત્યુઃ ઈ. સ. 1978)

એક જ દે ચિનગારી પ્રાર્થનાકાવ્યમાં કવિ મહાનલસ્વરૂપ પરમાત્મા પાસે ધનવૈભવ, સત્તામહત્તા કે ભોગવિલાસ નથી માગતા. તેઓ તો પરમાત્મા પાસે ફક્ત એક જ ચિનગારી માગે છે. જ્ઞાનરૂપી પ્રકાશની એક જ ચિનગારી મળી જાય તો જીવન પ્રકાશમય બની જાય છે. જીવનમાં મુશ્કેલી આવે તો ધીરજ અને શાંતિથી જીવન જીવવાનો માર્ગ મળી જાય છે. આ કાવ્યમાં કવિ શુદ્ધ હૃદયથી, નમ્ર ભાવે પરમાત્મા પાસે ઉમદા યાચના કરે છે.

એક જ દે ચિનગારી કાવ્યની સમજૂતી

હે મહાનલ ! હે પરમ પિતા પરમેશ્વર ! હું આપની પાસે ફક્ત એક જ ચિનગારી એટલે કે જ્ઞાનરૂપી પ્રકાશનું ફક્ત એક જ કિરણ માગું છું.

ચકમક અને લોખંડ ઘસતાં ઘસતાં (જિંદગીનાં નાના – મોટા કામો કરતાં કરતાં) મેં આખું જીવન પૂરું કરી નાખ્યું, છતાંય જામગરીમાં તણખો પડ્યો નહિ. (જિંદગીમાં જ્ઞાનરૂપી પ્રકાશ થયો નહિ.) એમાં મારી બધી મહેનત નિષ્ફળ ગઈ. હે પરમાત્મા ! હું આપની પાસે જ્ઞાનરૂપી પ્રકાશનું ફક્ત એક જ કિરણ (ચિનગારી) માગું છું.

ચંદ્ર પ્રકાશિત થયો, સૂર્ય પ્રકાશિત થયો અને આકાશની અટારી (તારારૂપે) ઝળહળી ઉઠી, પણ મારી એક જીવનરૂપી સગડી સળગી નહિ (મારા જીવનમાં પ્રકાશ થયો નહિ.) મારા માટે આ બહુ જ દુઃખદાયક છે. હે પરમાત્મા! હું આપની પાસે પ્રકાશનું ફક્ત એક જ કિરણ (ચિનગારી) માગું છું.

ઠંડીમાં હું ધ્રૂજી ઉઠું છું. (ઘણા બધા દુઃખો મને ડરાવી રહ્યા છે.) હવે તો મારી ધીરજ ખૂટી ગઈ છે. હે વિશ્વાનલ ! હું આપની પાસે વધારે કંઈ માગતો નથી. હે પરમાત્મા ! માગું છું માત્ર એક જ 'ચિનગારી' જે મારા જીવનમાં જ્ઞાનરૂપી પ્રકાશ ફેલાવી દે.

ભાષાસજ્જતા

સ્વર અને વ્યંજન

ભાષાનો નાનામાં નાનો ઘટક (એકમ) તે ધ્વનિ છે. ભાષાના આવા ધ્વનિઓ પરંપરાથી સ્વર અને વ્યંજન તરીકે ઓળખાય છે. જીભ એ મોંમાં હલનચલન કરી શકતો એક અવયવ છે. જીભનો કોઈ એક ભાગ મોંની અંદર ઊંચો – નીચો થાય છે ત્યારે મોંના જુદાં જુદાં પોલાણોમાંથી હવા પસાર થાય ત્યારે સ્વર અને વ્યંજનનું નિર્માણ થાય છે.

સ્વરઃ મોં કે નાકમાંથી બહાર નીકળતી હવા કોઈ પણ અવરોધ વિના, જુદાં જુદાં પોલાણોમાંથી આંદોલિત થાય ત્યારે બહાર નીકળતા ધ્વનિઓ સ્વર ધ્વનિ છે. એનો ઉચ્ચાર બીજા કોઈ પણ ધ્વનિની સહાય વિના થઈ શકે છે.

દા.ત., અ, આ, ઇ, ઈ, ઉ, ઊ, એ, ઓ, … વગેરે.

વ્યંજનઃ ફેફસાંમાંથી નીકળતી હવા નાદમંત્રીઓ(સ્વરપેટી)માંથી પસાર થઈ મોં કે નાકમાંથી બહાર આવે છે. આ રીતે બહાર આવતી હવા શ્વસનતંત્રના માર્ગમાં આવેલા અવયવો દ્વારા આંશિક રીતે કે સંપૂર્ણપણે અવરોધાતાં જે ધ્વનિઓનું નિર્માણ થાય છે તેને વ્યંજન કહે છે.

આ વ્યંજનનું એકલું ઉચ્ચારણ થઈ શકતું નથી. એને સ્વરની સહાય લેવી પડે છે અર્થાત્ સ્વરની મેળવણી (અંજન) કરવી પડે તે વ્યંજન.

નાદતંત્રીના કંપનની દૃષ્ટિએ આવા ધ્વનિના બે ભાગ પડે છે : અધોષ ધ્વનિ અને ઘોષ ધ્વનિ.

અધોષ ધ્વનિ : ઉચ્ચારણ સમયે નાદતંત્રી મહત્ત્વનો ભાગ ભજવે છે. ઉચ્ચારણ સમયે નાદતંત્રી અલ્પમાત્રામાં કંપે ત્યારે તે અઘોષ ધ્વનિ કહેવાય છે. દા.ત., ક, ખ, ચ, છ, ટ, ઠ, ત, થ, પ, ફ, ....

ઘોષ ધ્વનિ : ઉચ્ચારણ સમયે નાદતંત્રી સામાન્ય કરતાં વધારે પ્રમાણમાં કંપે ત્યારે તે ઘોષ ધ્વનિ કહેવાય છે. દા.ત., ગ, ઘ, ચ, ઝ, ડ, ઢ, દ, ધ, બ, ભ, ....

ફેફસાંમાંથી નીકળતી હવાના પ્રમાણની દૃષ્ટિએ પણ આવા ધ્વનિઓના બે ભાગ પાડે છેઃ અલ્પપ્રાણ ધ્વનિ અને મહાપ્રાણ ધ્વનિ.

અલ્પપ્રાણ ધ્વનિઃ વ્યંજન – ધ્વનિઓના ઉચ્ચારણ વખતે ફેફસાંમાંથી નીકળતી હવાનું પ્રમાણ ઓછું (અલ્પ) હોય ત્યારે અલ્પપ્રાણ ધ્વનિનું નિર્માણ થાય છે. દા.ત., ક, ગ, ચ, જ, ટ, ઠ, ત, દ, પ, બ

મહાપ્રાણ ધ્વનિઃ વ્યંજન – ધ્વનિઓના ઉચ્ચારણ વખતે ફેફસાંમાંથી નીકળતી હવાનું પ્રમાણ વધારે (મહા) હોય ત્યારે મહાપ્રાણ ધ્વનિનું નિર્માણ થાય છે. દા.ત., ખ, ઘ, છ, ઝ, ઠ, ઢ, થ, ધ, ફ, ભ

ઉચ્ચારણસ્થાનની દૃષ્ટિએ વ્યંજન – ધ્વનિના મુખ્ય પાંચ ભાગ પડે છે કંઠ્ય, તાલવ્ય, મૂર્ધન્ય (વર્ત્સ), દંત્ય અને ઓષ્ઠ્ય.

નાદતંત્રીના કંપનની દૃષ્ટિએ આ પાંચ ભાગના વ્યંજનોના પ્રથમ બે વ્યંજન અધોષ ધ્વનિ છે અને ત્રીજા અને ચોથો વ્યંજન ઘોષ ધ્વનિ છે. એ જ રીતે ફેફસાંમાંથી નીકળતી હવાના પ્રમાણની દૃષ્ટિએ આ પાંચ વિભાગનો પહેલો અને ત્રીજો વ્યંજન ધ્વનિ અલ્પપ્રાણ ધ્વનિ છે અને બીજા અને ચોથો વ્યંજનધ્વનિ મહાપ્રાણ ધ્વનિ છે.

વ્યંજનનું વિભાગીકરણ નીચે દર્શાવ્યું છેઃ

અનુનાસિક ધ્વનિઃ ઉચ્ચારણ વખતે હવાનું મોજું નાક(નાસિકા)માંથી કે મોંમાંથી પસાર થઈ બહાર આવે ત્યારે જે ધ્વનિ નિર્માણ પામે છે એને અનુનાસિક ધ્વનિઓ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. દા. ત., \( ઙ \), \( ઞ \), \( ણ \), \( ન \) અને \( મ \) અનુનાસિક ધ્વનિઓ છે.

અક્ષર : સામાન્યપણે આપણે વર્ણ અને અક્ષર બંનેનો એક જ અર્થ સમજીએ છીએ, પણ વર્ણ કે ધ્વનિ એ ભાષાનો નાનામાં નાનો ઘટક છે. જ્યાં એ આ ઘટક રચના એક શ્રેણીરૂપે ઉચ્ચારાય ત્યારે આપણે તેને અક્ષર કહીએ છીએ. વ્યંજન – સ્વરની મેળવણી સાથેનો જે એક ઘટકરૂપ સમૂહ હોય તે અક્ષર તરીકે ઓળખાય છે.

એમ પણ કહી શકાય કે ફેફસાંમાંથી નીકળતી હવા એક યુક્કા સાથે જે કંપન પ્રવાહિત કરે તે અક્ષર.

દા.ત., \( ક્ + અ = ક \), \( ક્ + આ = કા \), \( બ્ + આ = બા \)

અહીં ક, કા અને બા આ ત્રણેયને અક્ષર કહેવાય અને \( ક્ \), \( અ \), \( આ \), \( બ્ \) વર્ણો કે ધ્વનિઓ કહેવાય.

1. નીચેના વ્યંજન – સ્વરને જોડીને શબ્દ બનાવો:
(1) \( ચ્ + ઈ + ન્ + અ + ગ્ + આ + ર્ + ઈ = ચિનગારી \)
(2) \( ત્ + અ + ણ્ + અ + ખ્ + ઓ = તણખો \)
(3) \( ચ્ + અ + ત્ + ઉ + ર્ + આ = ચતુરા \)
Answer:
(1) ચિનગારી
(2) તણખો
(3) ચતુરા
In simple words: આપેલા સ્વર અને વ્યંજનના ટુકડાઓને જોડીને સાચો શબ્દ બનાવવાનો છે.

Exam Tip: ધ્વનિઓને જોડીને શબ્દ બનાવતી વખતે સ્વર અને વ્યંજનના જોડાણના નિયમોનું ધ્યાન રાખો.

2. નીચેના શબ્દોમાંથી ધ્વનિઓ છૂટા પાડી તે સ્વર છે કે વ્યંજન તે જણાવો?
(1) ધીરજ
(2) સગડી
(3) વિશ્વાનલ
Answer:
(1) ધીરજ = \( ધ્ + ઈ + ર્ + અ + જ્ + અ \)
(\( ધ્ \), \( ર્ \) અને \( જ્ \) વ્યંજન છે, \( ઈ \) અને \( અ \) સ્વર છે.)
(2) સગડી = \( સ્ + અ + ગ્ + અ + ડ્ + ઈ \)
(\( સ્ \), \( ગ્ \) અને \( ડ્ \) વ્યંજન છે, \( અ \) અને \( ઈ \) સ્વર છે.)
(3) વિશ્વાનલ = \( વ્ + ઈ + શ્ + વ્ + આ + ન્ + અ + લ્ + અ \)
(\( વ્ \), \( શ્ \), \( ન્ \) અને \( લ્ \) વ્યંજન છે, \( ઈ \), \( આ \) અને \( અ \) સ્વર છે.)
In simple words: દરેક શબ્દમાંથી તેના મૂળ ધ્વનિઓને અલગ કરીને તે સ્વર છે કે વ્યંજન તે દર્શાવવાનું છે.

Exam Tip: ધ્વનિઓને છૂટા પાડતી વખતે, સ્વર અને વ્યંજનના મૂળભૂત ઘટકોને ઓળખવા મહત્વપૂર્ણ છે.

એક જ દે ચિનગારી શબ્દાર્થ

• ચિનગારી – તણખો, (અહીં) જ્ઞાનરૂપી પ્રકાશનું એક કિરણ.
• મહાનલ – મોટો અગ્નિ, (અહીં) અગ્નિ સ્વરૂપ પરમાત્મા, ચૈતન્યરૂપ અગ્નિ.
• ચકમક – એક જાતનો પથ્થર (જેની સાથે લોખંડ ઘસવાથી અગ્નિના તણખા નીકળે છે).
• જામગરી – તોપ કે બંદૂકના દારૂને સળગાવવા માટેનો કાકડો, પલીતો, (અહીં) જિંદગી.
• સળગ્યો – (અહીં) પ્રકાશિત થયો.
• વિપત – દુઃખ, મુશ્કેલી.
• આભઅટારી – (અહીં) આકાશરૂપી ઝરૂખો (તારા).
• સગડી – (અહીં) હૈયું.
• ઠંડીમાં – જડતાની, નિષ્ક્રિયતાની મૃત્યુ જેવી ઠંડીમાં.
• કાયા – શરીર.
• થથરે – કાંપે.
• વિશ્વાનલ – અગ્નિરૂપી પરમાત્મા.
• અધિક – વધારે.
• જિંદગી ખરચી નાખવી – જીવન વેડફી દેવું.
• મહેનત ન ફળવી – મહેનત વ્યર્થ જવી.
• ધીરજ ખૂટવી – ધીરજ ન રહેવી, આશા છોડી દેવી, હિંમત હારી જવી.