GSEB Class 8 Gujarati Textbook Solutions Chapter 18 દુહા-મુક્તક-હાઈકુ

દુહા-મુક્તક-હાઈકુ અભ્યાસ

1. નીચેના દરેક પ્રશ્નના ઉત્તર માટે આપેલા વિકલ્પોમાંથી સાચો વિકલ્પ પસંદ કરી સામેના[]માં દર્શાવો :

Question 1. માણસ ઉપર વિપત્તિ આવી પડે ત્યારે તેણે શું કરવું જોઈએ ?
(a) ઉદ્યમ કરવો
(b) ભગવાનને પ્રાર્થના કરવી.
(c) નિષ્ક્રિય થઈ જવું.
(d) ઊંઘી જવું.
Answer: (a) ઉદ્યમ કરવો
In simple words: જ્યારે કોઈ માણસ મુશ્કેલીમાં હોય, ત્યારે તેણે મહેનત કરવી જોઈએ અને આળસ છોડી દેવી જોઈએ.

Exam Tip: મુશ્કેલ સમયમાં હંમેશાં હિંમત અને કાર્યશીલતા જળવાઈ રહે તે દર્શાવવું જરૂરી છે.

Question 2. સૂકાં પર્ણો..' મુક્તકના કવિનું નામ જણાવો.
(a) નીતા રામૈયા
(b) ગીતા પરીખ
(c) ધીરુ પરીખ
(d) હીરાબહેન પાઠક
Answer: (b) ગીતા પરીખ
In simple words: 'સૂકાં પર્ણો' નામના મુક્તકના રચયિતા ગીતા પરીખ છે.

Exam Tip: કવિઓ અને તેમની કૃતિઓના નામ યાદ રાખવા માટે ખાસ ધ્યાન આપવું.

Question 3. જાપાનનો કયો કાવ્યપ્રકાર ગુજરાતી સાહિત્યમાં જાણીતો છે ?
(a) સૉનેટ
(b) લિરિક
(c) હાઈકુ
(d) મુક્તક
Answer: (c) હાઈકુ
In simple words: જાપાનમાંથી આવેલો હાઈકુ કાવ્યપ્રકાર ગુજરાતી સાહિત્યમાં ખૂબ પ્રખ્યાત છે.

Exam Tip: વિદેશી સાહિત્યપ્રકારોના ઉદાહરણો અને તેમની વિશેષતાઓ યાદ રાખવા મહત્વપૂર્ણ છે.

2. નીચેના દરેક પ્રશ્નનો એક એક વાક્યમાં ઉત્તર લખો :

Question 1. દુઃખ આવી પડે ત્યારે કેવું વલણ અપનાવવું જોઈએ ?
Answer: દુઃખ આવી પડે ત્યારે માણસે નિરાશ થવાને બદલે સખત પ્રયાસ કરવો જોઈએ.
In simple words: મુશ્કેલીના સમયે વ્યક્તિએ નિરાશ થવાને બદલે પરિશ્રમ કરવો જોઈએ.

Exam Tip: ટૂંકા પ્રશ્નોમાં સીધો અને સ્પષ્ટ જવાબ આપવો, જેમાં કોઈ વધારાની માહિતી ન હોય.

Question 2. વ્યવહારની રીત અને ક્ષત્રિયવટ વચ્ચે શો ભેદ છે ?
Answer: વ્યવહારવટ એટલે એકબીજા સાથે સારો વ્યવહાર કરવો, જ્યારે ક્ષત્રિયવટ એટલે કોઈના અપમાન ઉપર પણ ઉપકાર કરવો.
In simple words: વ્યવહારવટ એટલે સૌની સાથે સારું વર્તન કરવું, પણ ક્ષત્રિયવટ એટલે અપકાર કરનાર પર પણ ભલું કરવું.

Exam Tip: બંને શબ્દોના અર્થ અને તેમની વચ્ચેનો તફાવત સ્પષ્ટ રીતે સમજાવો.

દુહા-મુક્તક-હાઈકુ સ્વાધ્યાય

1. નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર લખો :

Question 1. લીલાં અને સૂકાં પાનના દૃષ્ટાંતથી કવયિત્રી કયો ભાવ પ્રગટ કરે છે ?
Answer: કવયિત્રી લીલાં અને સૂકાં પાનના ઉદાહરણથી એવો વિચાર વ્યક્ત કરે છે કે જેમ સૂકાં પાનના ખખડાટથી આખું વન ગૂંજી ઊઠે છે, પરંતુ લીલાં પાન શાંત રહે છે, તેમ અધૂરાપણું ધરાવતી વ્યક્તિ બહારથી સારું દેખાવાનો પ્રયત્ન કરતી હોય છે. હકીકતમાં તો એ પોતાની ખામીઓ છુપાવવા માટે પ્રયત્ન કરે છે, જ્યારે બહારથી શાંત દેખાતા માણસો ગુણવાન હોય છે.
In simple words: કવયિત્રી કહે છે કે જેમ સૂકાં પાન અવાજ કરે છે અને લીલાં પાન શાંત રહે છે, તેમ ખામીવાળા લોકો પોતાની ખામી છુપાવવા દેખાવ કરે છે, જ્યારે સદ્ગુણી લોકો શાંત હોય છે.

Exam Tip: દૃષ્ટાંત દ્વારા વ્યક્ત થતા મુખ્ય ભાવને સ્પષ્ટ અને સચોટ રીતે સમજાવો, જેમાં કવયિત્રીનો સંદેશો યોગ્ય રીતે રજૂ થાય.

Question 2. કોઈ એક હાઈકુનો ભાવાર્થ સ્પષ્ટ કરો.
Answer: પહેલા હાઈકુમાં કવિ પોપટને વૃક્ષની સૂકી ડાળ પર બેઠેલો જુએ છે ત્યારે તેમને લાગે છે કે જાણે વૃક્ષ લીલાં પાનથી છવાઈ ગયું છે. આ હાઈકુનો અર્થ એ છે કે પાનખરની જેમ માણસના જીવનમાં પણ ક્યારેક દુઃખના દિવસો આવે છે અને શૂન્યતા છવાઈ જાય છે, પણ ક્યારેક જીવનમાં ચોક્કસ વસંતઋતુ ખીલશે અને સુખ આવશે.
In simple words: પહેલા હાઈકુમાં કવિ પોપટને સૂકી ડાળે જોઈને માને છે કે વૃક્ષ લીલું થઈ ગયું. તેનો અર્થ છે કે જીવનમાં દુઃખ પછી સુખ જરૂર આવે છે.

Exam Tip: હાઈકુના પ્રત્યેક શબ્દમાંથી વ્યક્ત થતા ભાવને વિસ્તૃત રીતે સમજાવી, જીવનના પ્રસંગો સાથે જોડી શકાય.

Question 3. તમારા વિસ્તારમાં ગવાતા દુહા મેળવીને લખો.
નીચેના દુહાનો મુખ્ય બોધ કહો :
1. વિપત પડે ના ......................................... વિપતને ખાય.
2. ગુણની ઉપર .......................................... ખત્રિયો વટ્ટ.
Answer:
1. જીવનમાં મુશ્કેલી કે દુઃખ આવી પડે તો માણસે ગભરાઈ જવાની જરૂર નથી, કેમ કે ગભરાઈ જવાથી મુશ્કેલી કે દુઃખ દૂર થતાં નથી, પણ વધે છે. એવા સમયે જો તે મહેનત કરે તો તેની મુશ્કેલી કે દુઃખ દૂર થઈ જાય છે. આમ, મુશ્કેલી કે દુઃખમાંથી બહાર આવવાનો શ્રેષ્ઠ માર્ગ ઉદ્યમ છે.
2. સામાન્ય રીતે કોઈ માણસ આપણી સાથે સારી રીતે વર્તે કે આપણી ઉપર ઉપકાર કરે તો આપણે પણ તેની સાથે સારો વ્યવહાર કરીએ છીએ અને તક મળે ત્યારે તેના ઉપર ઉપકાર કરીને બદલો ચૂકવીએ છીએ. આ તો એક સામાન્ય વ્યવહાર છે; પરંતુ જો કોઈ આપણી સાથે સારી રીતે ન વર્તે કે આપણા પર અપકાર કરે તોપણ એ વાતને મનમાં ન રાખતાં તેના અપકારની સામે આપણે ઉપકાર કરીએ એમાં જ સાચી વીરતા છે, એ જ સાચો ક્ષત્રિય ધર્મ છે.
In simple words:
1. મુશ્કેલીના સમયે ગભરાવાને બદલે મહેનત કરવાથી તે દૂર થાય છે.
2. જો કોઈ આપણી સાથે ખરાબ વર્તન કરે તોપણ તેના પર ઉપકાર કરવો એ જ સાચી વીરતા છે.

Exam Tip: દુહાના મૂળ ભાવને સ્પષ્ટ અને ઉદાહરણો આપીને સમજાવો, જેથી તેનો બોધ સરળતાથી સમજી શકાય.

Question 5. ‘ફરતી પીંછી’ હાઈકુનો મુખ્ય વિચાર કહો.
Answer: કવિએ “ફરતી પીંછી” હાઈકુમાં એક વિચાર રજૂ કર્યો છે. અંધકારરૂપી પીંછી જ્યાં જ્યાં ફરે છે તે બધી વસ્તુઓને પોતાના કાળા રંગથી રંગી દે છે, પણ દીવો તેના કાળા રંગથી ક્યારેય રંગાતો નથી. આ હાઈકુનો ભાવાર્થ એ છે કે અજ્ઞાની માણસ પર માયારૂપી અંધકારની અસર થાય છે; પરંતુ જ્ઞાનીને ક્યારેય મોહમાયા સ્પર્શી શકતાં નથી.
In simple words: 'ફરતી પીંછી' હાઈકુ કહે છે કે અંધારું બધું કાળું કરી દે છે, પણ દીવાને કાળો કરી શકતું નથી. એટલે કે અજ્ઞાની પર માયાની અસર થાય છે, પણ જ્ઞાની પર નહીં.

Exam Tip: હાઈકુના પ્રતીકાત્મક અર્થને સમજાવી, તેનો ઊંડો સંદેશો સ્પષ્ટ કરો.

2. વિચારવિસ્તાર કરો :
ઊગે કમળ પંકમાં, તદપિ દેવ શિરે ચડે;
નહિ કુળથી કિંતુ, મૂલ મૂલવાય ગુણો વડે.

Answer: આ પંક્તિઓમાં કવિએ કમળનું ઉદાહરણ આપીને કહ્યું છે કે કમળ ભલે કાદવમાં ઉગતું હોય પણ તે દેવને ચડાવાય છે. એ પ્રમાણે કોઈપણ વ્યક્તિનું મૂલ્ય તે કયા કુળમાં કે વંશમાં જન્મ્યો છે તેના આધારે નહીં, પરંતુ તેનામાં રહેલા ગુણોને આધારે જ નક્કી કરાય છે.
કમળ કાદવમાં ઉગે છે, પરંતુ તેમાં રહેલી સુગંધ અને તેની સુંદરતા તેનું મૂલ્ય વધારે છે. તેને મંદિરમાં ભગવાનને ચડાવાય છે. એ જ રીતે મનુષ્ય તેનામાં રહેલા સદ્ગુણો વડે માન પામી શકે છે. ડો. બાબાસાહેબ આંબેડકર તેનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. મનુષ્યનો જન્મ કેવા કુળમાં થવો તે તેના હાથની વાત નથી, પરંતુ સારા ગુણો કેળવવા તે મનુષ્યના હાથની વાત છે. તે શિક્ષણ અને સારા ગુણો કેળવીને સમાજમાં આદરણીય સ્થાન પ્રાપ્ત કરી શકે છે અને ઘણા લોકો માટે પૂજનીય બની શકે છે. આવા જ અર્થનો એક દુહો જાણીતો છે:
“जाति न पूछीए साधु की पूछ लीजिये ज्ञान,
मोल करो तलवार का, पडा रहन दो म्यान।"
આમ, આપણે કોઈ પણ વ્યક્તિના કુળને મહત્વ ન આપતાં તેનામાં રહેલા સદ્ગુણોને જ મહત્વ આપીએ. આપણે પોતે પણ સારા ગુણો કેળવીએ.
In simple words: કમળ કાદવમાં ઉગે છે પણ ભગવાનને ચડે છે. તેમ વ્યક્તિ કયા કુળમાં જન્મ્યો છે તે નહીં, પણ તેના ગુણો જ તેનું મૂલ્ય નક્કી કરે છે. સારા ગુણો કેળવીને વ્યક્તિ સમાજમાં આદર મેળવી શકે છે.

Exam Tip: વિચારવિસ્તારમાં આપેલા કાવ્યપંક્તિનો મુખ્ય અર્થ સ્પષ્ટ કરો અને તેને દૃષ્ટાંતો તથા ઉદાહરણોથી સમજાવો, જેથી વાત વધુ પ્રભાવી બને.

દુહા-મુક્તક-હાઈકુ પ્રસ્નોત્તર

1. નીચેના પ્રશ્નોના સવિસ્તર ઉત્તર લખો:

Question 1. “સૂકેલી ડાળે .." હાઇકુનો ભાવાર્થ સ્પષ્ટ કરો.
Answer: પહેલા હાઈકુમાં કવિ પોપટને વૃક્ષની સૂકી ડાળ પર બેઠેલો જુએ છે ત્યારે તેમને લાગે છે કે જાણે વૃક્ષ લીલાં પાનથી છવાઈ ગયું છે. આ હાઈકુનો અર્થ એ છે કે પાનખરની જેમ માણસના જીવનમાં પણ ક્યારેક દુઃખના દિવસો આવે છે અને શૂન્યતા છવાઈ જાય છે, પણ ક્યારેક જીવનમાં ચોક્કસ વસંતઋતુ ખીલશે અને સુખ આવશે.
In simple words: 'સૂકેલી ડાળે' હાઈકુમાં કવિ પોપટને સૂકી ડાળ પર જોઈને કલ્પના કરે છે કે વૃક્ષ લીલું થઈ ગયું. તે દર્શાવે છે કે જીવનમાં દુઃખના સમય પછી સુખ પણ જરૂર આવે છે.

Exam Tip: હાઈકુના શબ્દોના ગહન અર્થને સમજાવીને તેનો ભાવ સ્પષ્ટ કરો, જેથી તેના દ્વારા વ્યક્ત થતો સંદેશો ઉભરી આવે.

Question 2. મુક્તકનાં લક્ષણો જણાવો.
Answer: મુક્તક ટૂંકું હોય છે. તે ગાગરમાં સાગર સમાવવા જેવું કામ કરે છે. પ્રેમ, શૃંગાર, શૌર્ય, ચિંતન, પ્રકૃતિ, બોધ વગેરે ભાવનાઓને મુક્તક સચોટ રીતે રજૂ કરે છે. મુક્તક મોતી જેવું નાનું પણ અત્યંત તેજસ્વી હોય છે. તેની ભાષા સરળ, પ્રાસયુક્ત અને અસરકારક હોય છે.
In simple words: મુક્તક નાનું હોય છે, પણ મોટો અર્થ દર્શાવે છે. તે પ્રેમ, શૌર્ય, બોધ જેવા ભાવોને સરળ અને ચોટદાર ભાષામાં રજૂ કરે છે.

Exam Tip: મુક્તકના મુખ્ય લક્ષણોને ક્રમબદ્ધ રીતે અને ઉદાહરણ આપીને સમજાવવાથી ઉત્તર વધુ સચોટ બને છે.

3. નીચેના પ્રશ્નોના બે વાક્યોમાં ઉત્તર લખોઃ

Question 1. વિપત્તિ આવે ત્યારે ઉદ્યમ શા માટે કરવો જોઈએ?
Answer: વિપત્તિ આવે ત્યારે માણસે મૂંઝાવાને બદલે સખત પરિશ્રમ કરવો જોઈએ; કારણ કે પરિશ્રમ કરવાથી જ માણસની મુશ્કેલી દૂર થાય છે, મૂંઝાઈને બેસી રહેવાથી નહીં.
In simple words: મુશ્કેલી આવે ત્યારે મહેનત કરવી જોઈએ કારણ કે મહેનત કરવાથી જ મુશ્કેલી દૂર થાય છે, ચિંતા કરવાથી નહીં.

Exam Tip: પ્રશ્નના મુખ્ય મુદ્દા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરીને ટૂંકો અને પ્રભાવી જવાબ આપો.

Question 2. હાઈકુનાં લક્ષણો જણાવો.
Answer: હાઈકુ 5 – 7 -5 એમ કુલ 17 અક્ષરની સાદી, સંક્ષિપ્ત અને ચિત્રાત્મક કાવ્યકૃતિ છે. તેનો પ્રત્યેક શબ્દ એક-એક સુંદર ચિત્ર ઉપસાવે છે. એમ કહેવાય છે કે હાઇકુ જ બોલે છે, કવિ નહીં.
In simple words: હાઈકુ 5-7-5 અક્ષરનું ટૂંકું કાવ્ય છે. તે દરેક શબ્દથી એક સુંદર દ્રશ્ય બનાવે છે અને કવિ નહીં પણ કાવ્ય પોતે જ બોલતું હોય એમ લાગે છે.

Exam Tip: હાઈકુના બંધારણ અને તેની મુખ્ય વિશેષતાઓને યાદ રાખીને જવાબ આપો.

4. નીચેના પ્રશ્નોના એક-એક વાક્યમાં ઉત્તર લખો

Question 1. સૌરાષ્ટ્રના લોકસાહિત્યમાં કેવા પ્રકારના દુહાઓ જોવા મળે છે?
Answer: સૌરાષ્ટ્રના લોકસાહિત્યમાં શક્તિશાળી અને પ્રેરણાદાયક દુહાઓ જોવા મળે છે.
In simple words: સૌરાષ્ટ્રના સાહિત્યમાં જોમવાળા અને મસ્ત દુહાઓ મળે છે.

Exam Tip: પ્રાદેશિક સાહિત્યની વિશેષતાઓને ધ્યાનમાં રાખીને જવાબ આપો.

Question 2. દુહાને કયા વિષયો વધુ અનુકૂળ છે?
Answer: દુહાને પ્રેમ અને વીરતાના વિષયો વધુ અનુકૂળ છે.
In simple words: પ્રેમ અને શૌર્યના વિષયો દુહા માટે સૌથી યોગ્ય છે.

Exam Tip: દુહાના મૂળભૂત વિષયવસ્તુને યાદ રાખવું, જે તેને અન્ય કાવ્યપ્રકારોથી અલગ પાડે છે.

Question 3. મુક્તક કોના જેવું હોય છે?
Answer: મુક્તક મોતી જેવું હોય છે.
In simple words: મુક્તક નાનકડા મોતી જેવું હોય છે.

Exam Tip: મુક્તકની તુલનાત્મક લાક્ષણિકતાને સરળ ભાષામાં રજૂ કરો.

5. નીચેના દરેક પ્રશ્નના ઉત્તર માટે આપેલા વિકલ્પોમાંથી સાચો વિકલ્પ પસંદ કરો:

Question 1. ગુણની ઉપર ગુણ કરે એ કયો વટ કહેવાય?
(a) ક્ષત્રિયવટ
(b) રાજવટ
(c) અધ્યાત્મવટ
(d) વ્યવહારવટ
Answer: (d) વ્યવહારવટ
In simple words: કોઈ આપણા પર ઉપકાર કરે ત્યારે આપણે પણ તેના પર ઉપકાર કરીએ તેને વ્યવહારવટ કહેવાય.

Exam Tip: 'વ્યવહારવટ' અને 'ક્ષત્રિયવટ' વચ્ચેનો ભેદ સ્પષ્ટ રીતે યાદ રાખો.

Question 2. અવગુણ ઉપર ગુણ કરે એ કયો વટ કહેવાય?
(a) ક્ષત્રિયવટ
(b) વ્યવહારવટ
(c) વેશ્યવટ
(d) બ્રાહ્મણવટ
Answer: (a) ક્ષત્રિયવટ
In simple words: જો કોઈ વ્યક્તિ અપકાર કરે તોપણ તેના પર ઉપકાર કરવો તે ક્ષત્રિયવટ કહેવાય.

Exam Tip: સાચી વીરતા અને ઉમદા સ્વભાવ દર્શાવતા ગુણોને 'ક્ષત્રિયવટ' તરીકે ઓળખાવવામાં આવે છે.

Question 3. “સૂકેલી ડાળે ..” અને “ફરતી પીંછી ...' – આ બે હાઇકુ કવિ સ્નેહરશ્મિના કયા કાવ્યસંગ્રહમાંથી લેવામાં આવ્યાં છે?
(a) અર્થ
(b) પનઘટ
(c) તરાપો
(d) સોનેરી ચાંદ રૂપેરી સૂરજ
Answer: (d) સોનેરી ચાંદ રૂપેરી સૂરજ
In simple words: આ બંને હાઈકુ સ્નેહરશ્મિના 'સોનેરી ચાંદ રૂપેરી સૂરજ' નામના પુસ્તકમાંથી લીધેલા છે.

Exam Tip: કાવ્યના શીર્ષક અને તેના સર્જકના કાવ્યસંગ્રહ વચ્ચેનો સંબંધ યાદ રાખવો.

Question 4. હાઈકુ કેટલા અક્ષરની કાવ્યકૃતિ છે?
(a) ચૌદ
(b) સત્તર
(c) વીસ
(d) બાર
Answer: (b) સત્તર
In simple words: હાઈકુ એ કુલ સત્તર અક્ષરોવાળી નાની કાવ્ય રચના છે.

Exam Tip: હાઈકુની અક્ષર સંખ્યા (5-7-5) તેના બંધારણનો મહત્વનો ભાગ છે તે યાદ રાખો.

6. કૌસમાં આપેલા શબ્દોમાંથી યોગ્ય શબ્દ પસંદ કરી ખાલી જગ્યા પૂરોઃ (ઉદ્યમ, વિપત, દીપ, ખત્રિયાં, પર્ણો)
(1) સૂકાં ..................................................... વન ગજવતાં.
(2) ફરતી પીંછી અંધકારની ............................ નહીં રંગાય.
(3) અવગુણ ઉપર ગુણ કરે, ખરી ...................... વટ્ટ.
(4) વિપત્તે ........................ કીજિયે, ઉદ્યમ ને ખાય.

Answer:
(1) સૂકાં પર્ણો વન ગજવતાં.
(2) ફરતી પીંછી અંધકારની દીપ નહીં રંગાય.
(3) અવગુણ ઉપર ગુણ કરે, ખરી ખત્રિયો વટ્ટ.
(4) વિપત્તે ઉદ્યમ કીજિયે, વિપત ને ખાય.

Exam Tip: ખાલી જગ્યા પૂરતી વખતે વાક્યના અર્થ અને સંદર્ભને યોગ્ય રીતે સમજીને શબ્દ પસંદ કરો.

7. નીચેના વિધાનો ખરાં છે કે ખોટાં તે જણાવો?

Question 1. નીચેના વિધાનો ખરાં છે કે ખોટાં તે જણાવો?
(1) લીલાં પણ વન ગજવતાં.
(2) ગુણની ઉપર ગુણ કરે છે તે રાજવટ્ટ.
Answer:
(1) ખોટું
(2) ખોટું

Exam Tip: દરેક વિધાનને કાવ્યના સંદર્ભમાં તપાસો અને સત્યતા ચકાસીને જવાબ આપો.

દુહા-મુક્તક-હાઈકુ વ્યાકરણ Vyakaran

1. નીચે આપેલા શબ્દોના સમાનાર્થી શબ્દો લખો:

Question 1. નીચે આપેલા શબ્દોના સમાનાર્થી શબ્દો લખો:
Answer:
• વિપત = દુઃખ
• ઉદ્યમ = પરિશ્રમ, પુરુષાર્થ
• પર્ણ = પાંદડું, પાન
• ડાળ = શાખા
• દીપ = દીવો
• પોપટ = કીર

Exam Tip: શબ્દોના જુદા જુદા સમાનાર્થી શબ્દો યાદ રાખો અને યોગ્ય સંદર્ભમાં તેનો ઉપયોગ કરો.

2. નીચે આપેલા શબ્દોના વિરુદ્ધાર્થી શબ્દો લખો:

Question 1. નીચે આપેલા શબ્દોના વિરુદ્ધાર્થી શબ્દો લખો:
Answer:
• સૂકાં X લીલા
• ગુણ X અવગુણ
• અંધકાર X પ્રકાશ

Exam Tip: વિરુદ્ધાર્થી શબ્દોની જોડીઓ યાદ રાખો અને તેનો અર્થ સ્પષ્ટ રીતે સમજો.

3. નીચે આપેલા શબ્દોને શબ્દકોશના ક્રમમાં ગોઠવોઃ

Question 1. નીચે આપેલા શબ્દોને શબ્દકોશના ક્રમમાં ગોઠવોઃ
પોપટ, દીપ, ઉદ્યમ, લીલાં, ડાળ
Answer: ઉદ્યમ, ડાળ, દીપ, પોપટ, લીલાં

Exam Tip: શબ્દકોશના નિયમો અનુસાર શબ્દોને યોગ્ય ક્રમમાં ગોઠવવાની પ્રેક્ટિસ કરો.

દુહા-મુક્તક-હાઈકુ Summary in Gujarati

• અજ્ઞાત લોકકવિ
• ગીતા પરીખ (જન્મ ઈ. સ. 1929, મૃત્યુઃ ઈ. સ. 2012].
• “સ્નેહરશ્મિ' (જન્મ ઈ. સ. 1903, મૃત્યુઃ ઈ. સ. 1993]

દુહા-મુક્તક-હાઈકુ કાવ્યપરિચય

1. દુહા

દુહો એ લોકસાહિત્યનો વિશિષ્ટ કાવ્યપ્રકાર છે. તેમાં મોટે ભાગે બે કે ચાર પંક્તિઓ હોય છે અને એકાદ લાગણી કે વિચાર રજૂ કરવામાં આવે છે. ચોટ અને સંક્ષિપ્તતા તેના મહત્વના ગુણો છે. દુહા મૌખિક રૂપે સચવાયેલા છે.

દુહા-પરિચય

1. પહેલા દુહામાં કહ્યું છે કે જીવનમાં મુશ્કેલી આવે ત્યારે ગભરાવાથી કે નિરાશ થવાથી મુશ્કેલી દૂર થતી નથી. મુશ્કેલી દૂર કરવા માટે મહેનત કરતા રહેવાનું સૂચવ્યું છે.
2. બીજા દુહામાં કહ્યું છે કે ગુણ (ઉપકાર) પર ગુણ (ઉપકાર) કરનાર વ્યક્તિ વ્યવહારનો ધર્મ નિભાવે છે, પણ અવગુણ (અપકાર) પર ગુણ (ઉપકાર) કરે તે સાચો ક્ષત્રિય છે.

2. મુક્તક

સંસ્કૃત સાહિત્યમાંથી આવેલો આ નાનો કાવ્યપ્રકાર છે. મુક્તકમાં બે કે ચાર પંક્તિઓ હોય છે. તેમાં ચમત્કૃતિ દ્વારા કાવ્યનો સાર રજૂ કરવાનો હોય છે. સંસ્કૃતની જેમ ગુજરાતમાં પણ સુભાષિતો મોટે ભાગે મુક્તક સ્વરૂપે જ હોય છે.

મુક્તક-પરિચય

આ મુક્તકમાં ગીતા પરીખે સૂકાં પર્ણોનો ખખડાટ જણાવ્યો છે.

3. હાઇકુ

હાઈકુ એ જાપાનનો એક નાનો કાવ્યપ્રકાર છે. તેમાં પાંચ, સાત અને પાંચ એમ કુલ સત્તર અક્ષરોની બનેલી ત્રણ પંક્તિઓ હોય છે. ગુજરાતી સાહિત્યમાં સૌપ્રથમ હાઈકુ લાવનાર ઝીણાભાઈ “સ્નેહરશ્મિ” છે.

હાઈકુ-પરિચય

1. પહેલા હાઈકુમાં વૃક્ષની સૂકી ડાળ પર પોપટ બેસતાં જ વૃક્ષને જાણે લીલાં પાન ફૂટ્યાં હોય એવી કલ્પના કવિ કરે છે.
2. બીજા હાઈકુમાં કવિ કહે છે કે અંધકારની પીંછી જે-જે વસ્તુ પર ફરે છે તે-તે વસ્તુઓને કાળા રંગથી રંગી દે છે; પરંતુ દીપક (દીવા) પર પીંછીના કાળા રંગની કોઈ અસર થતી નથી.

કાવ્યની સમજૂતી

1. દુહા

1. મુશ્કેલી આવે તો તેનાથી ચિંતિત થવું નહીં. ચિંતા કરવાથી મુશ્કેલી દૂર થતી નથી. મુશ્કેલીમાં મહેનત કરવી જોઈએ. મહેનત મુશ્કેલી દૂર કરે છે.
2. ઉપકારની ઉપર ઉપકાર કરે તો વ્યવહારનો ધર્મ નિભાવ્યો કહેવાય; પરંતુ અપકાર પર ઉપકાર કરે તેમાં જ સાચી વીરતા – ક્ષત્રિયપણું છે.

2. મુક્તક

સૂકાં પાંદડાં ખખડાટ અવાજ કરીને વન ગજાવે છે, જ્યારે લીલાં પાન હંમેશાં શાંત રહે છે.

3. હાઈકુ

1. વૃક્ષની સૂકી ડાળ ઉપર પોપટ આવીને બેઠો કે તરત જ વૃક્ષની ચારેય બાજુ જાણે લીલાં પાન ફૂટ્યાં.
2. અંધકારની પીંછી જે-જે વસ્તુ પર ફરી વળે છે તે-તે વસ્તુને એ પોતાના કાળા રંગે રંગી દે છે; પરંતુ દીપક એના રંગે કદી રંગાતો નથી. (દીપક પર અંધકારની કોઈ અસર થતી નથી.)

દુહા-મુક્તક-હાઈકુ શબ્દાર્થ

• દુહા : વિપત – વિપત્તિ, દુઃખ, આફત, મુશ્કેલી.
• વલખવું-દુઃખી થઈ જવું, મૂંઝાવું, મુશ્કેલી.
• ઉદ્યમ –પુરુષાર્થ, મહેનત.
• ગુણ – સદ્ગુણ, સારાં લક્ષણ, (અહીં) ઉપકાર.
• હેવારાં વટ્ટ – વ્યવહારની રીત.
• અવગુણ – દુર્ગુણ, (અહીં) અપકાર.
• ખત્રિયાં – ક્ષત્રિયોની, ઉમદાજનોની.
• વટ્ટ – આબરૂ, ટેક, ગૌરવ.
• મુક્તક પર્ણ – પાંદડું, પાન.
• ગજવવું – અવાજ કરવો. સદાયે – હંમેશાં.
• હાઈકુ ચોગમ – ચારે તરફ, ચારે દિશામાં.
• દીપ -દીપક, દીવો.