GSEB Class 8 Gujarati Textbook Solutions Chapter 17 સંસ્કારની શ્રીમંતાઈ

સંસ્કારની શ્રીમંતાઈ અભ્યાસ

1. નીચેના દરેક પ્રશ્નના ઉત્તર માટે આપેલા વિકલ્પોમાંથી સાચો વિકલ્પ પસંદ કરી સામેના [] માં દર્શાવો :

Question 1. જગમોહનદાસ એમના વર્તુળમાં “રાજા” નામથી ઓળખાતા હતા કારણ કે....
(ક) તેઓ સોહામણા હતા
(ખ) તેઓ શ્રીમંત હતા
(ગ) તેઓ બુદ્ધિશાળી હતા.
(ઘ) તેઓ પ્રતિભાશાળી હતા.
Answer: (ખ) તેઓ શ્રીમંત હતા
In simple words: જગમોહનદાસ તેમના મિત્રવર્તુળમાં “રાજા” તરીકે જાણીતા હતા કારણ કે તેઓ ખૂબ જ પૈસાદાર હતા.

Exam Tip: MCQ પ્રશ્નોમાં સાચો વિકલ્પ પસંદ કરવા માટે પ્રશ્નના સંદર્ભ અને પાત્રના લક્ષણોને બરાબર સમજવા જોઈએ.

Question 2. જગમોહનદાસ બંગલો વેચી લાકડાના મકાનમાં રહેવા ગયા કારણ કે...
(ક) તેઓ સાદગીભર્યું જીવન જીવવા માગતા હતા.
(ખ) બંગલામાં રહેવું ગમતું ન હતું.
(ગ) શ્રીમંતાઈથી અકળાઈ ગયા હતા.
(ઘ) સટ્ટામાં ફટકો પડતાં નુકસાન થયું હતું.
Answer: (ઘ) સટ્ટામાં ફટકો પડતાં નુકસાન થયું હતું.
In simple words: જગમોહનદાસને તેમના સટ્ટાના ધંધામાં મોટું નુકસાન થયું, જેના કારણે તેમને પોતાનો બંગલો વેચીને લાકડાના મકાનમાં રહેવા જવું પડ્યું.

Exam Tip: વાર્તાના મુખ્ય પ્રસંગો અને પાત્રોના જીવનમાં આવેલા ફેરફારોને યાદ રાખવાથી આવા પ્રશ્નોના ઉત્તર સરળતાથી આપી શકાય છે.

Question 3. ભગવાને સંપત્તિ લઈ લીધી ત્યારે પાર્વતીબહેન શું માને છે?
(ક) ભગવાનની આશિષ
(ખ) ભગવાનનો શાપ
(ગ) પતિની કુટેવો
(ઘ) ભાગ્યવિહીનતા
Answer: (ક) ભગવાનની આશિષ
In simple words: જ્યારે તેમની સંપત્તિ ચાલી ગઈ, ત્યારે પાર્વતીબહેન માનતા હતા કે આ ભગવાનના આશીર્વાદ છે, શ્રાપ નથી.

Exam Tip: પાત્રોના સ્વભાવ અને તેમની વિચારસરણીને સમજવાથી તેમના વર્તન પાછળના કારણો જાણી શકાય છે.

Question 4. પાર્વતીબહેન ગુણિયલ વહુને કોના પુણ્યનું બળ ગણાવે છે?
(ક) પિતાજીના
(ખ) પતિના
(ગ) દીકરીના
(ઘ) દાદાજીના
Answer: (ધ) દાદાજીના
In simple words: પાર્વતીબહેન તેમની સારી વહુને દાદાજીના સારા કાર્યોનું ફળ માનતા હતા.

Exam Tip: પરિવારના સભ્યો વચ્ચેના સંબંધો અને તેમની ભાવનાઓને યાદ રાખવાથી સાચો જવાબ મેળવવામાં મદદ મળે છે.

2. નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર આપો :

Question 1. જગમોહનદાસ શાનો વેપાર કરતા હતા? એક વાર એમને માથે કેવું સંકટ આવી પડ્યું?
Answer: જગમોહનદાસ સટ્ટાનો ધંધો કરતા હતા. એક સમયે તેમના પર મોટું સંકટ આવ્યું. તેમને સટ્ટાના ધંધામાં ઘણું મોટું નુકસાન થયું. તેમને પોતાનો બંગલો, મોટરગાડીઓ અને ઘરની ઘણી કીમતી વસ્તુઓ વેચી દેવી પડી હતી.
In simple words: જગમોહનદાસ સટ્ટાનો વેપાર કરતા હતા. તેમને સટ્ટામાં મોટું નુકસાન થયું અને તેમને પોતાનો બંગલો તથા મોટરગાડીઓ વેચવી પડી.

Exam Tip: પ્રશ્નના બંને ભાગનો સ્પષ્ટ અને સચોટ ઉત્તર આપો. પાત્રનો વ્યવસાય અને તેના પર આવેલું સંકટ વિગતવાર સમજાવો.

Question 2. જગમોહનદાસે લેખિકાની હાજરીમાં નિઃશ્વાસ કેમ નાખ્યો? તેમને કઈ વાત મનોમન ખૂંચતી હતી?
Answer: દાદા દયાળજીભાઈએ દર્શનાની હાજરીમાં હળવો નિઃશ્વાસ નાખ્યો; કારણ કે સુખસાહેબીમાં જેમણે કશું કામ નહોતું કર્યું તેવી પાર્વતી, પ્રીતિ અને ઉત્પલા ઉત્સાહથી કામ કરવા લાગી ગયાં. પણ તેઓ તેમની વૃદ્ધાવસ્થાને કારણે કોઈ મદદ કરી શકતા ન હતા. આ વાત તેમને મનોમન ખટકતી હતી. તેમને વિચાર આવતો કે આ ઉંમરે તેમને કોણ કામ આપે? આ વાતનું તેમને દુઃખ હતું.
In simple words: દાદા દયાળજીભાઈએ દર્શનાની હાજરીમાં નિઃશ્વાસ નાખ્યો કારણ કે તેમની વહુઓ અને દીકરી કામ કરતા હતા, પણ તેઓ વૃદ્ધ હોવાથી મદદ કરી શકતા ન હતા. તેમને દુઃખ થતું કે આ ઉંમરે તેમને કોઈ કામ આપશે નહીં.

Exam Tip: પાત્રના આંતરિક ભાવો અને તેમની મનોસ્થિતિને દર્શાવતા શબ્દોનો ઉપયોગ કરો.

Question 3. સુમોહનને કઈ વાત કઠતી હતી? તેણે લેખિકાને શું કહ્યું?
Answer: સુમોહનની ઇચ્છા હતી કે પોતાની નાની વહાલી બહેન પ્રીતિ આગળ ભણવા જાય. એ વાત તેને ખટકતી હતી કે હવે એ પરિસ્થિતિ રહી નહોતી. તેણે દર્શનાને કહ્યું કે પ્રીતિ ભણવામાં તેના કરતાં પણ હોશિયાર છે. તેને મનમાં એમ હતું કે તે બહેનને ઉચ્ચ શિક્ષણ અપાવશે, પણ હવે સ્થિતિ બદલાઈ ગઈ હતી. તેને જે સગવડ મળી તે હવે બહેનને મળે તેમ નહોતી. તેને કારણે બહેનને જ સહન કરવાનું આવ્યું. પોતે બહેન કરતાં મોટો હોવા છતાં તેને મદદ ન કરી શક્યો. આટલું કહેતાં તેનો અવાજ ભીનો થઈ ગયો.
In simple words: સુમોહનને એ વાત ખટકતી હતી કે તે તેની નાની બહેન પ્રીતિને આગળ ભણાવી શકતો નથી, કારણ કે તેમની આર્થિક સ્થિતિ ખરાબ થઈ ગઈ હતી. તેણે દર્શનાને કહ્યું કે પ્રીતિ તેના કરતાં ભણવામાં હોશિયાર છે, અને તેને દુઃખ હતું કે તે તેની બહેનને ઉચ્ચ શિક્ષણ આપી શક્યો નહીં.

Exam Tip: પ્રશ્નના બંને ભાગનો ઉત્તર આપો. સુમોહનની લાગણીઓ અને તેના બોલાયેલા શબ્દોને સ્પષ્ટ કરો.

Question 4. ઉત્પલાભાભી સુખની શી વ્યાખ્યા આપે છે?
Answer: ઉત્પલાભાભી સુખને નવી પરિસ્થિતિમાં શોધે છે. તેમને બંગલા, મોટરગાડી, પાર્ટી અને ક્લબ જેવા મોજશોખમાંથી મળતા આનંદ કરતાં ઘરકામ કરવામાં અને રાત્રે પતિ સાથે શાંતિથી વાતચીત કરવામાં વધુ ખુશી મળે છે. તેમણે સરળતાથી નવી સ્થિતિને અપનાવી લીધી છે અને તેમાં જ સાચું સુખ મેળવ્યું છે.
In simple words: ઉત્પલાભાભી માને છે કે સાચું સુખ વૈભવી જીવનમાં નથી, પરંતુ ઘરના કામકાજ કરવામાં અને પતિ સાથે ખુશીથી વાતચીત કરવામાં છે.

Exam Tip: પાત્રના જીવનના ફેરફારો પછી તેની સુખની વ્યાખ્યા કેવી રીતે બદલાય છે, તે સ્પષ્ટ કરો.

Question 5. પોતાને મળેલી ગુણિયલ વહુને પાર્વતીબહેન કોના પુણ્યનું બળ ગણાવે છે?
Answer: પોતાને મળેલી ગુણિયલ વહુને પાર્વતીબહેન દાદાજીના પુણ્યનું બળ ગણાવે છે.
In simple words: પાર્વતીબહેન માનતા હતા કે તેમને જે સારી વહુ મળી છે, તે દાદાજીના સારા કર્મોનું પરિણામ છે.

Exam Tip: ટૂંકા પ્રશ્નોના ઉત્તર સીધા અને મુદ્દાસર આપો.

Question 6. લેખિકા જેને કર્તવ્યભાવના કહે છે, એ પ્રીતિને મન શું છે? શા માટે?
Answer: દર્શના જેને કર્તવ્યભાવના કહે છે એ પ્રીતિને મન શ્રીમંતાઈ છે; કારણ કે સાચી શ્રીમંતાઈ સંસ્કારની શ્રીમંતાઈ છે.
In simple words: પ્રીતિ માટે, ફરજ નિભાવવી એ જ સાચી શ્રીમંતાઈ છે, કારણ કે સંસ્કારો જ સાચી ધનસંપત્તિ છે.

Exam Tip: પાત્રના દૃષ્ટિકોણને સ્પષ્ટ કરો અને તેના કારણો પણ જણાવો.

સંસ્કારની શ્રીમંતાઈ સ્વાધ્યાય

1. નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર લખો :

Question 1. વિપત્તિ જ્યારે આવે છે ત્યારે એકલી નથી આવતી, સાથે એના લાવલશ્કરને લાવે છે, તેવું લેખિકા કોના સંદર્ભે કહે છે? શા માટે?
Answer: વિપત્તિ જ્યારે આવે છે ત્યારે એકલી નથી આવતી, સાથે તેના બીજા સંકટો પણ લાવે છે. તેવું લેખિકા જગમોહનદાસના સંદર્ભમાં કહે છે; કારણ કે જગમોહનદાસને સટ્ટાના ધંધામાં પુષ્કળ નુકસાન થયું હતું. ત્યારબાદ તેમના જીવનમાં એક પછી એક મુશ્કેલીઓ, પરાજયો અને ખોટની પરંપરા ચાલી રહી હતી.
In simple words: લેખિકા આ વાત જગમોહનદાસ માટે કહે છે. કારણ કે તેમને સટ્ટામાં મોટું નુકસાન થતાં એક પછી એક ઘણી મુશ્કેલીઓ આવતી રહી.

Exam Tip: કહેવતનો અર્થ સમજાવીને તેને વાર્તાના પ્રસંગ સાથે જોડીને ઉત્તર આપો.

Question 2. આ કુટુંબકથાનાં પાત્રોની વિશેષતા તમારા શબ્દોમાં લખો.
Answer: આ કુટુંબકથાના પાત્રોની વિશેષતા નીચે મુજબ છે:
જગમોહનદાસ: વેપારમાં અચાનક નુકસાન થતાં જગમોહનદાસ બધું જ ગુમાવી બેઠા. ત્યારે તેમણે પોતાના બધા પૈસા અને પ્રતિષ્ઠા ગુમાવી દીધા.
દાદા દયાળજીભાઈ: આજ સુધી મોટરમાં ફરતા દયાળજીભાઈ રોજ સાંજે ફરવા જાય છે. હવે તેમને ચાલવાની કસરત મળે છે તેનો તેમને આનંદ છે. કુટુંબની બધી સ્ત્રીઓ કામ કરવા લાગી છે ત્યારે તેઓ વૃદ્ધ થઈ ગયા હોવાથી તેમને મદદરૂપ થઈ શકતા નથી. એ વાત તેમને મનમાં ખટકે છે.
સુમોહન: સુમોહનને તેની નાની બહેન પ્રીતિ ખૂબ જ વહાલી છે. તેની ઇચ્છા હતી કે બહેનને ડૉક્ટર બનાવી અમેરિકામાં ભણવા મોકલવી; પરંતુ પરિસ્થિતિ બદલાતાં તે પોતાની ઇચ્છા પૂરી કરી શકે તેમ નથી. તેનું તેને દુઃખ છે.
ઉત્પલાભાભી: આ પરિસ્થિતિને ઉત્પલાભાભીએ હસતે મોઢે સ્વીકારી લીધી છે. બંગલા, મોટરગાડી, પાર્ટી, ક્લબ અને મિજલસમાં જે સુખ મળે છે તેના કરતાં તેમને ઘરકામ કરવામાં અને રાત્રે પતિ સાથે બે ઘડી વાતો કરવામાં વધુ આનંદ મળે છે. તેને ઘરકામ કરવાની આવડત નથી, પણ તેનો તેને અફસોસ નથી. તે આશાવાદી છે. તેને ખાતરી છે કે તેને થોડા સમયમાં કામની આવડત આવી જશે. ત્યારબાદ તે કોઈ નોકરી શોધી લેશે અને ઘરખર્ચનો બોજ હલકો કરવામાં મદદરૂપ થશે.
પાર્વતીબહેન: જગમોહનદાસનાં પત્ની પાર્વતીબહેન પોતાને ભાગ્યશાળી માને છે. પુત્રવધૂ ઉત્પલા તેમને ઘરકામ કે મિલન – મૃણાલને તૈયાર કરવાનું કામ કરવા દેતી નથી. તેઓ માને છે કે તેમને આવી ગુણિયલ વહુ મળી છે તે દાદાજીના પુણ્યના પ્રતાપે. તેમના હૃદયમાં દાદાજી પ્રત્યે અપાર પ્રેમ અને આદર છે. ઘરમાંથી સંપત્તિ ચાલી ગઈ એ ઘટનાને તેઓ ભગવાનના આશીર્વાદ ગણે છે. તેમને એક જ વાતનું દુઃખ છે કે ઘરના બધા આવી પડેલી મુશ્કેલી નિવારવા કંઈ ને કંઈ કામ કરે છે ને તેઓ તેમાં કોઈ મદદ કરી શકતાં નથી.
પ્રીતિ: જગમોહનદાસની દીકરી પ્રીતિ તો કર્તવ્યભાવનાને જ શ્રીમંતાઈ માને છે. તેની દષ્ટિએ સુખસંપત્તિની શ્રીમંતાઈ એ દંભ છે. સાચી શ્રીમંતાઈ એ સંસ્કારની શ્રીમંતાઈ છે. આર્થિક દષ્ટિએ ભલે કુટુંબને પુષ્કળ નુકસાન થયું હોય, પણ કુટુંબમાં બધા એ જ સંવાદિતા, એ જ આનંદ, એ જ અખંડિતતા જાળવી શક્યા છે તેનો તેને ગર્વ છે.
In simple words: જગમોહનદાસ સટ્ટામાં બધું ગુમાવી બેઠા. દાદા દયાળજીભાઈ વૃદ્ધ હોવા છતાં કામ ન કરી શકતા હોવાથી દુઃખી હતા. સુમોહન તેની બહેન પ્રીતિને ભણાવી ન શકતા હોવાનો અફસોસ કરતો હતો. ઉત્પલાભાભી નવી પરિસ્થિતિમાં ઘરકામ અને પતિ સાથે વાતચીતમાં ખુશી શોધે છે. પાર્વતીબહેન તેમની વહુને દાદાજીના પુણ્યનું ફળ માને છે અને આર્થિક મુશ્કેલીને ભગવાનના આશીર્વાદ ગણે છે. પ્રીતિ ફરજ નિભાવવાને જ સાચી શ્રીમંતાઈ માને છે. આ બધાએ મુશ્કેલીમાં એકતા જાળવી રાખી.

Exam Tip: લાંબા ઉત્તરોમાં દરેક પાત્રની વિશેષતાને અલગ-અલગ મુદ્દામાં સ્પષ્ટ કરો. દરેક પાત્રના ગુણધર્મો અને તેમના અનુભવોને વિગતવાર સમજાવો.

Question 3. પોતાના પરિવાર પાસે સંસ્કારની શ્રીમંતાઈ છે, એવું પ્રીતિ માને છે. શા માટે?
Answer: પોતાના પરિવાર પાસે સંસ્કારની શ્રીમંતાઈ છે એવું પ્રીતિ માને છે; કારણ કે સંસ્કારની શ્રીમંતાઈ હોય તો જીવનમાં કોઈ પણ પ્રકારની આપત્તિ આવી પડે તો આપણે મનથી ભાંગી પડતા નથી. સંસ્કાર જ પરિવારને એક રાખે છે. આવી પરિસ્થિતિમાં સંસ્કારને કારણે જ આપણે એકબીજાને મદદરૂપ થઈએ છીએ.
In simple words: પ્રીતિ માને છે કે તેના પરિવાર પાસે સંસ્કારની સંપત્તિ છે. કારણ કે જ્યારે સંસ્કાર હોય, ત્યારે મુશ્કેલીઓ આવે તો પણ લોકો હિંમત હારતા નથી. સંસ્કારો જ પરિવારને સાથે રાખે છે અને એકબીજાને મદદ કરવાનું શીખવે છે.

Exam Tip: પ્રીતિના દૃષ્ટિકોણને સ્પષ્ટ કરો અને સંસ્કારની શ્રીમંતાઈના મહત્વને સમજાવો.

Question 4. આ કુટુંબકથાનું દરેક પાત્ર અન્યના સુખનો જ વિચાર કરે છે. તમે આવી કોઈ ઘટના કે પ્રસંગના સાક્ષી બન્યા હો તે વિશે તમારા શબ્દોમાં લખો.
Answer: આ કુટુંબકથાનું દરેક પાત્ર અન્યના સુખનો જ વિચાર કરે છે. આવી એક ઘટના મેં મારી માસીના પરિવારમાં બનેલી જોઈ છે. તે પરિવારમાં એક વ્યક્તિની ભૂલને કારણે પરિવારનાં સુખ – સંપત્તિ છિનવાઈ ગયાં, તેઓ બેઘર થઈ ગયાં. એ વખતે સગાસંબંધીઓએ તેમનાથી મોં ફેરવી લીધું. આવી પરિસ્થિતિમાં એકબીજા પર દોષારોપણ કરવાને બદલે “જે થઈ ગયું તે થઈ ગયું, પણ હવે શું કરવું એનો વિચાર સો કરતાં થયાં. પરિવારની દરેક વ્યક્તિ એકબીજાનો ટેકો બની. ભાડાના ઘરમાં રહેવા ગયાં અને દરેક જણે પોતાની રીતે કમાઈને ઘર ચલાવ્યું.
In simple words: મેં મારી માસીના પરિવારમાં જોયું કે એક વ્યક્તિની ભૂલથી તેમની બધી સંપત્તિ ચાલી ગઈ. ત્યારે કોઈ સગાંએ મદદ ન કરી. પણ પરિવારે એકબીજાને દોષ આપવાને બદલે સાથે રહીને પરિસ્થિતિનો સામનો કર્યો અને ભાડાના ઘરમાં રહીને બધાએ કમાઈને ઘર ચલાવ્યું.

Exam Tip: પ્રશ્નના પ્રથમ ભાગની પુષ્ટિ કરીને, તમારા અંગત અનુભવને વર્ણવો. તેમાં થયેલા પ્રસંગો અને પાત્રોના પ્રતિભાવોને સ્પષ્ટ રીતે રજૂ કરો.

2. પાઠને આધારે નીચેના વિધાનો સમજાવો :

Question 1. “મોટર નથી એટલે હવે ચાલવાની કસરત મળે છે, તે ઊલટું સારું રહે છે.” – જગમોહનદાસના આ વિધાનને સ્પષ્ટ કરો.
Answer: “મોટર નથી એટલે હવે ચાલવાની કસરત મળે છે, તે ઊલટું સારું રહે છે." – દયાળજીભાઈના આ વિધાનમાંથી તેમના સકારાત્મક અભિગમનો પરિચય થાય છે. આવો સકારાત્મક અભિગમ હોય તો જ માણસ આવી પડેલી મુશ્કેલ પરિસ્થિતિમાં ભાંગી પડતો નથી. તે દુઃખી કે નિરાશ થતો નથી. જેવું જીવન મળ્યું તેને તે આનંદથી પસાર કરે છે.
In simple words: દયાળજીભાઈ આ વાક્ય દ્વારા દર્શાવે છે કે તેઓ સકારાત્મક વિચારસરણી ધરાવે છે. તેઓ મુશ્કેલીઓમાં પણ ખુશી શોધે છે અને જીવનને સંતોષથી જીવે છે, કારણ કે ચાલવાથી સ્વાસ્થ્ય સુધરે છે.

Exam Tip: વિધાનનો અર્થ સ્પષ્ટ કરીને, તેના દ્વારા પ્રગટ થતા પાત્રના ગુણધર્મો અને તેના જીવન પરની અસર સમજાવો.

Question 2. “ભગવાને સંપત્તિ લઈ લઈને તો ઊલટાની વધુ મોટી આશિષ આપી છે” – વાક્ય કોણ બોલે છે? વાક્યમાંથી કેવો સૂર પ્રગટે છે?
Answer: “ભગવાને સંપત્તિ લઈ લઈને તો ઊલટાની વધુ મોટી આશિષ આપી છે.” – આ વાક્ય પાર્વતીબહેન બોલે છે. આ વાક્યમાંથી એ ભાવ પ્રગટે છે કે સંપત્તિ જાય તો તેનો અફસોસ કરવો નહિ. સંપત્તિ ગઈ તેને ભગવાનની ઇચ્છા અને ભગવાનના આશીર્વાદ સમજીને સુખેથી જીવન પસાર કરવું.
In simple words: આ વાક્ય પાર્વતીબહેન બોલે છે. તે દર્શાવે છે કે સંપત્તિ ગુમાવ્યા પછી પણ તેઓ ભગવાનનો આભાર માને છે અને જીવનને સંતોષપૂર્વક જીવવાનું પસંદ કરે છે.

Exam Tip: વાક્ય કોણ બોલે છે તે સ્પષ્ટ કરીને, તે વાક્યમાંથી કયો ભાવ કે સંદેશ પ્રગટ થાય છે, તે સમજાવો.

સંસ્કારની શ્રીમંતાઈ પ્રસ્નોત્તર

1. નીચેના પ્રશ્નોના સવિસ્તર ઉત્તર લખો:

Question 1. દર્શનાના પ્રશ્નનો દાદા દયાળજીભાઈએ શો જવાબ આપ્યો?
Answer: દર્શનાના પ્રશ્નનો જવાબ આપતાં દાદા દયાળજીભાઈએ કહ્યું કે તેમને કોઈ દુઃખ નથી. પહેલાની જેમ આજે પણ તેઓ બેઠા બેઠા રોટલા ખાય છે. તેમને કોઈ વાતની તકલીફ નથી. રોજ સવારે ઊઠતાં જ મસાલો નાખેલી ગરમ ચાનો કપ તેમની સામે હાજર થઈ જાય છે. વહુ તેમને પૂછીને રસોઈ બનાવે છે. તેમની તબિયતને અનુકૂળ પડે તે માટે જુદુ રાંધે છે. રોજ બપોરે છાપું વાંચે છે ને સાંજે ફરવા જાય છે. મોટર નથી એટલે તેમને ચાલવાની કસરત મળે છે એટલે શરીરે સારું રહે છે.
In simple words: દાદા દયાળજીભાઈએ દર્શનાને કહ્યું કે તેમને કોઈ દુઃખ નથી. તેમને સવારે ચા, વહુ દ્વારા પસંદગીનું ભોજન અને ફરવા જવાની ટેવ યથાવત છે. મોટર ન હોવાથી તેમને ચાલવાની કસરત મળે છે, જેનાથી તેમને સારું લાગે છે.

Exam Tip: દાદાના જવાબને વિગતવાર વર્ણવો અને તેમના જીવનમાં આવેલા સકારાત્મક ફેરફારોને સ્પષ્ટ કરો.

2. નીચેના પ્રશ્નોના ત્રણ – ચાર વાક્યોમાં ઉત્તર લખોઃ

Question 1. જગમોહનદાસ શેઠમાંથી નાના' બની ગયા પછી તેમના ઘરની સ્થિતિ વિશે જણાવો.
Answer: જગમોહનદાસ શેઠમાંથી "નાના" બની ગયા પછી તેમણે ઘરમાંથી બધા નોકરોને રજા આપી દીધી. ફક્ત એક જ નોકર રાખ્યો. રસોઈનું કામ સ્ત્રીવર્ગે ઉપાડી લીધું. તેમના ઘરમાં પહેલાં ચળકતી નવી મોટરોમાં ફરતા શેઠિયાઓની અવરજવર રહેતી. તેને બદલે હવે સામાન્ય માણસોની અવરજવર વધી હતી.
In simple words: જગમોહનદાસ ગરીબ બન્યા પછી બધા નોકરોને કાઢી મૂક્યા, માત્ર એક જ નોકર રાખ્યો. રસોઈનું કામ ઘરની સ્ત્રીઓએ સંભાળી લીધું. તેમના ઘરમાં હવે શ્રીમંતોને બદલે સામાન્ય લોકોની અવરજવર વધી ગઈ હતી.

Exam Tip: જગમોહનદાસના ઘરની બદલાયેલી પરિસ્થિતિને ટૂંકમાં અને સ્પષ્ટ શબ્દોમાં વર્ણવો.

Question 2. પાર્વતીબહેન ઘરમાં શી રીતે મદદરૂપ થવા માગતાં હતાં? તેમની ઇચ્છા પૂરી થઈ?
Answer: પાર્વતીબહેન સીવણકામ શીખીને અને ઘરમાં સંચો વસાવીને પરિવારને મદદરૂપ થવા માગતાં હતાં, પણ તેમની એ ઇચ્છા પૂરી થઈ નહિ; કારણ કે તેમને આંખે ઝાંખપ આવવા માંડી હતી. ડૉક્ટરે તેમને આંખનું એક પણ કામ કરવાની ના પાડી હતી.
In simple words: પાર્વતીબહેન સીવણકામ શીખીને અને સંચો ખરીદીને પરિવારને મદદ કરવા માગતા હતા. પરંતુ તેમની આંખો નબળી પડી ગઈ હોવાથી ડોક્ટરે તેમને સીવણકામ કરવાની ના પાડી દીધી, તેથી તેમની ઇચ્છા પૂરી થઈ નહીં.

Exam Tip: પ્રશ્નના બંને ભાગનો ઉત્તર સ્પષ્ટ રીતે આપો. તેમની ઇચ્છા અને તે શા માટે પૂરી ન થઈ, તેનું કારણ જણાવો.

Question 3. દર્શનાએ પ્રીતિને ભાગ્યશાળી કેમ કહી?
Answer: દર્શનાએ પ્રીતિને ભાગ્યશાળી કહી; કારણ કે તેના ઘરનાં લોકોમાં ફરજની ભાવના હતી. પોતાની જાતને કુટુંબ માટે સમર્પિત કરવાની ઇચ્છા હતી. દરેક વ્યક્તિમાં પ્રેમની સુવાસ જોઈને દર્શનાએ પ્રીતિને ભાગ્યશાળી કહી.
In simple words: દર્શનાએ પ્રીતિને ભાગ્યશાળી કહી કારણ કે તેના પરિવારના સભ્યો ફરજને સમર્પિત હતા, એકબીજા પ્રત્યે પ્રેમ ભાવના હતી, અને પરિવારમાં સુમેળભર્યું વાતાવરણ હતું.

Exam Tip: દર્શનાના દૃષ્ટિકોણથી પ્રીતિના પરિવારની સકારાત્મક ગુણધર્મોને સમજાવો.

3. નીચેના પ્રશ્નોના બે વાક્યોમાં ઉત્તર લખો:

Question 1. જગમોહનદાસના કુટુંબમાં કુલ કેટલા સભ્યો હતા? કયા કયા?
Answer: જગમોહનદાસના કુટુંબમાં કુલ આઠ સભ્યો હતા : જગમોહનદાસ, તેમનાં પત્ની પાર્વતીબહેન, વૃદ્ધ પિતા દયાળજીભાઈ, છવ્વીસ વર્ષનો પુત્ર સુમોહન, પુત્રવધૂ ઉત્પલા, તેમનાં બે બાળકો મિલન તથા મૃણાલ અને તેમની સોળ વર્ષની પુત્રી પ્રીતિ.
In simple words: જગમોહનદાસના પરિવારમાં આઠ સભ્યો હતા: જગમોહનદાસ, તેમનાં પત્ની પાર્વતીબહેન, પિતા દયાળજીભાઈ, પુત્ર સુમોહન, પુત્રવધૂ ઉત્પલા, તેમનાં બાળકો મિલન અને મૃણાલ, અને તેમની પુત્રી પ્રીતિ.

Exam Tip: પરિવારના સભ્યોની સંખ્યા અને તેમના નામ સ્પષ્ટ રીતે લખો.

Question 2. જગમોહનદાસના વૈભવ વિશે જણાવો.
Answer: જગમોહનદાસ પાસે સાઠ લાખ રૂપિયાના ખર્ચે દરિયાકિનારે બંધાવેલો "આનંદ મહેલ" નામનો આસમાની બંગલો હતો. એ બંગલો રાત્રે દીવાના ઝળહળાટમાં દેવોની અલકાપુરી જેવો લાગતો હતો. તેમને ઘેર છ મોટરગાડીઓ હતી અને ઘણા નોકરચાકરો હતા.
In simple words: જગમોહનદાસ પાસે દરિયાકિનારે એક મોટો અને સુંદર "આનંદ મહેલ" નામનો બંગલો હતો, જે રાત્રે દીવાના પ્રકાશમાં સ્વર્ગ જેવો લાગતો હતો. તેમની પાસે છ મોટરગાડીઓ અને ઘણા નોકરો હતા.

Exam Tip: જગમોહનદાસની સમૃદ્ધિનું વર્ણન કરતી મુખ્ય વિગતોનો સમાવેશ કરો.

Question 3. માણસના સ્વભાવમાં સમતુલા અને ઉદારતાનું નિરીક્ષણ ક્યારે કરવું જોઈએ?
Answer: માણસના જીવનમાં જ્યારે મુશ્કેલીઓ આવી પડે છે ત્યારે તેને એક એક રૂપિયાનો હિસાબ કરીને દિવસો પસાર કરવાના હોય છે. આવા સમયે તેના સ્વભાવમાં કેટલી સમતુલા અને ઉદારતા રહે છે તેનું નિરીક્ષણ કરવું જોઈએ.
In simple words: જ્યારે કોઈ વ્યક્તિના જીવનમાં મુશ્કેલીઓ આવે અને તેને પૈસાનો હિસાબ કરીને દિવસો કાઢવા પડે, ત્યારે તેના સ્વભાવમાં કેટલી સમતુલા અને ઉદારતા રહે છે તે તપાસવું જોઈએ.

Exam Tip: માણસના સાચા સ્વભાવનું પરીક્ષણ ક્યારે થાય છે તે સ્પષ્ટ કરો.

4. નીચેના પ્રશ્નોના એક – એક વાક્યમાં ઉત્તર લખોઃ

Question 1. લક્ષ્મીદેવીએ જગમોહનદાસ પર પોતાની કૃપા વરસાવવા શું કર્યું હશે?
Answer: લક્ષ્મીદેવીએ જગમોહનદાસ પર પોતાની કૃપા વરસાવવા બંને હાથે તેમની આરતી ઉતારી હશે.
In simple words: લક્ષ્મીદેવીએ જગમોહનદાસ પર પોતાની કૃપા વરસાવવા બંને હાથથી તેમની આરતી ઉતારી હશે.

Exam Tip: એક વાક્યમાં ઉત્તર આપતી વખતે, પ્રશ્નનો સીધો અને ટૂંકો જવાબ આપો.

Question 2. જગમોહનદાસ પર આવી પડેલી વિપત્તિ કઈ કહેવતને સાર્થક કરે છે?
Answer: જગમોહનદાસ પર પડેલી વિપત્તિ આ કહેવતને સાચી કરે છે. વિપત્તિ જ્યારે આવે છે ત્યારે એકલી નથી આવતી, સાથે તેના બીજા સંકટોને પણ લાવે છે.
In simple words: જગમોહનદાસ પર આવેલી મુશ્કેલી "વિપત્તિ જ્યારે આવે છે ત્યારે એકલી નથી આવતી, સાથે તેના બીજા સંકટોને પણ લાવે છે" કહેવતને સાચી ઠરાવે છે.

Exam Tip: પ્રશ્નમાં પૂછેલી કહેવતને સ્પષ્ટ અને સચોટ રીતે જણાવો.

Question 3. વેપારમાં ખોટ આવ્યા પછી જગમોહનદાસ ક્યાં રહેવા ચાલ્યા ગયા?
Answer: વેપારમાં ખોટ આવ્યા પછી જગમોહનદાસ પચાસ રૂપિયાના ભાડાના એક નાના મકાનમાં રહેવા ચાલ્યા ગયા.
In simple words: વેપારમાં નુકસાન થયા પછી જગમોહનદાસ પચાસ રૂપિયાના ભાડાવાળા એક નાના ઘરમાં રહેવા ગયા.

Exam Tip: સ્થળ અને ભાડાની વિગતનો ઉલ્લેખ કરો.

Question 4. વૈભવના ઊંચા આસને બેઠેલા માણસના સ્વભાવમાં શું જોવા મળે છે?
Answer: વૈભવના ઊંચા આસને બેઠેલા માણસના સ્વભાવમાં અમીરી બેદરકારી જોવા મળે છે.
In simple words: ધનવાન લોકોના સ્વભાવમાં ઘણીવાર શ્રીમંતાઈભરી બેદરકારી જોવા મળે છે.

Exam Tip: ધનવાન વ્યક્તિઓના સ્વભાવની મુખ્ય લાક્ષણિકતા જણાવો.

5. નીચેના દરેક પ્રશ્નના ઉત્તર માટે આપેલા વિકલ્પોમાંથી સાચો વિકલ્પ પસંદ કરો:

Question 1. જગમોહનદાસની પુત્રી પ્રીતિની બહેનપણીનું નામ શું છે?
A. ઝંખના
B. દીપ્તિ
C. પદ્મિની
D. દર્શના
Answer: (D) દર્શના
In simple words: પ્રીતિની મિત્રનું નામ દર્શના હતું.

Exam Tip: પાત્રોના નામ અને સંબંધોને યાદ રાખવાથી આવા પ્રશ્નોના ઉત્તર સરળતાથી આપી શકાય છે.

Question 2. જગમોહનદાસનાં બાળકો કેવા પારણામાં ઝૂલ્યાં હતાં?
A. લાકડાના
B. ચાંદીના
C. સોનાના
Answer: (C) સોનાના
In simple words: જગમોહનદાસના બાળકો સોનાના પારણામાં ઝૂલ્યા હતા, જે તેમની અપાર શ્રીમંતાઈ દર્શાવે છે.

Exam Tip: પાત્રોની ભૂતકાળની સમૃદ્ધિ દર્શાવતા પ્રસંગોને યાદ રાખો.

Question 3. શ્રીમંતાઈ માણસના સ્વભાવને કેવો બનાવી દે છે?
A. અક્કડ
B. કોમળ
C. કઠોર
D. ઉદાર
Answer: (A) અક્કડ
In simple words: ઘણીવાર, ધનવાન હોવાથી માણસનો સ્વભાવ ઘમંડી બની જાય છે.

Exam Tip: શ્રીમંતાઈની માણસના સ્વભાવ પર થતી સામાન્ય અસરોને ધ્યાનમાં રાખો.

Question 4. દર્શનાના મતે પ્રીતિ શેની સ્વામિની બની છે?
A. વિધાની
B. ઘણા મોટા ધન(સંસ્કાર)ની
C. શૂરવીરતાની
D. અસંસ્કારની
Answer: (B) ઘણા મોટા ધન(સંસ્કાર)ની
In simple words: દર્શના માને છે કે પ્રીતિ ઘણા મોટા સંસ્કાર રૂપી ધનની માલકિન બની છે.

Exam Tip: પાત્રના દૃષ્ટિકોણથી "શ્રીમંતાઈ" ના સાચા અર્થને સમજવાનો પ્રયાસ કરો.

6. કૌંસમાંથી યોગ્ય શબ્દ પસંદ કરી ખાલી જગ્યા પૂરો : (પુણ્ય, ઉત્પલા, સ્વામિની, ખેલ)

Question. ખાલી જગ્યા પૂરો:
(1) વિધાતાના ................................ માંયે અજબ વળાંકો રહ્યા હોય છે.
(2) ................................ તો ઘરકામમાં મને અડવા સુધ્ધાં દેતી નથી.
(3) એ તો છે દાદાજીના ................................ ના બળે.
(4) ઘણા મોટા ધનની ................................ બની છો, પ્રીતિ!
Answer:
(1) વિધાતાના ખેલ માંયે અજબ વળાંકો રહ્યા હોય છે.
(2) ઉત્પલા તો ઘરકામમાં મને અડવા સુધ્ધાં દેતી નથી.
(3) એ તો છે દાદાજીના પુણ્ય ના બળે.
(4) ઘણા મોટા ધનની સ્વામિની બની છો, પ્રીતિ!
In simple words: કૌંસમાં આપેલા શબ્દોનો ઉપયોગ કરીને ખાલી જગ્યાઓ ભરો, જેથી વાક્યોનો સાચો અર્થ બને.

Exam Tip: વાક્યનો સંદર્ભ સમજીને યોગ્ય શબ્દ પસંદ કરો, જેથી વાક્યનો અર્થ પૂર્ણ થાય.

7. નીચેના વિધાનો ખરાં છે કે ખોટાં તે જણાવો?

Question. નીચેના વિધાનો ખરાં છે કે ખોટાં તે જણાવો:
(1) જગમોહનદાસ લોખંડનો વેપાર કરતા હતા.
(2) જગમોહનદાસના બંગલાનું નામ "આનંદ મહેલ" હતું.
(3) સાચી શ્રીમંતાઈ તો એ સહુના દિલમાં વસી છે, સંસ્કારની શ્રીમંતાઈ.
(4) દાદા એમનું મીઠું પણ કરમાયેલું હાસ્ય હસ્યા.
(5) તમે આવા પુરુષાર્થી છો પછી પ્રીતિને શાની ચિંતા?
(6) ભગવાને સંપત્તિ લઈ લઈને તો ઊલટાની વધુ મોટી આશિષ આપી છે.
Answer:
(1) ખોટું
(2) ખરું
(3) ખરું
(4) ખોટું
(5) ખરું
(6) ખરું
In simple words: દરેક વાક્ય વાંચીને તે સાચું છે કે ખોટું તે જણાવો.

Exam Tip: વાર્તાના પ્રસંગો અને પાત્રોના સંવાદોને બરાબર યાદ રાખીને સાચા-ખોટા નક્કી કરો.

સંસ્કારની શ્રીમંતાઈ વ્યાકરણ

1. નીચે આપેલા શબ્દોના સમાનાર્થી શબ્દો લખોઃ

Question. નીચે આપેલા શબ્દોના સમાનાર્થી શબ્દો લખો:
• ઘર્ષણ
• વિપત્તિ
• ભાગ્યવિધાતા
• આઘાત
• ઔદાર્ય
• નિઃશ્વાસ
• સાહેબી
• આશ્વાસન
• સરવાણી
• આડંબર
Answer:
• ઘર્ષણ = તકરાર, બોલાચાલી
• વિપત્તિ = દુઃખ, આફત
• ભાગ્યવિધાતા = બ્રહ્મા
• આઘાત = પ્રહાર, ફટકો
• ઔદાર્ય = ઉદારતા
• નિઃશ્વાસ = નિસાસો
• સાહેબી = સમૃદ્ધિ
• આશ્વાસન = સાંત્વન, દિલાસો
• સરવાણી = ઝરણું
• આડંબર = ડોળ, દંભ
In simple words: આપેલા દરેક શબ્દનો સમાન અર્થ ધરાવતો બીજો શબ્દ લખો.

Exam Tip: સમાનાર્થી શબ્દો યાદ રાખવા માટે શબ્દોનો અર્થ અને તેના પર્યાય શબ્દોનો વારંવાર અભ્યાસ કરો.

2. નીચે આપેલા શબ્દોના વિરુદ્ધાર્થી શબ્દો લખોઃ

Question. નીચે આપેલા શબ્દોના વિરુદ્ધાર્થી શબ્દો લખો:
• નોકર
• પરાજય
• નુકસાન
• શ્રીમંતાઈ
• હાજર
• હોશિયાર
• હકારાત્મક
• હર્ષ
Answer:
• નોકર X શેઠ
• પરાજય X વિજય
• નુકસાન X ફાયદો
• શ્રીમંતાઈ X ગરીબાઈ
• હાજર X ગેરહાજર
• હોશિયાર X ઠોઠ
• હકારાત્મક X નકારાત્મક
• હર્ષ X શોક
In simple words: આપેલા દરેક શબ્દનો વિરુદ્ધ અર્થ ધરાવતો શબ્દ લખો.

Exam Tip: વિરુદ્ધાર્થી શબ્દો યાદ રાખવા માટે શબ્દનો મૂળ અર્થ અને તેના વિરોધી શબ્દ પર ધ્યાન આપો.

3. નીચેના શબ્દોની જોડણી સુધારીને લખો:

Question. નીચેના શબ્દોની જોડણી સુધારીને લખો:
1. શંસ્કાર
2. શ્રિમંતાઈ
3. પુત્રવધુ
4. અતીશયોકતિ
5. વિસાદ
6. આસવાસન
7. કર્તવિય
8. આરથીક
Answer:
1. સંસ્કાર
2. શ્રીમંતાઈ
3. પુત્રવધૂ
4. અતિશયોક્તિ
5. વિષાદ
6. આશ્વાસન
7. કર્તવ્ય
8. આર્થિક
In simple words: આપેલા શબ્દોમાં રહેલી ભૂલો સુધારીને તેની સાચી જોડણી લખો.

Exam Tip: જોડણી સુધારવા માટે શબ્દોના ઉચ્ચારણ અને તેના લેખિત સ્વરૂપ પર ધ્યાન આપો.

4. નીચે આપેલા શબ્દોના સમાસ ઓળખાવોઃ

Question. નીચે આપેલા શબ્દોના સમાસ ઓળખાવો:
• જગમોહનદાસ
• લક્ષ્મીદેવી
• નોકરચાકર
• ધરકામ
• કર્તવ્યભાવના
• સુવાસ
Answer:
• જગમોહનદાસ – જગને મોહનાર – ઉપપદ, જગમોહનનો દાસ – તત્પુરુષ
• લક્ષ્મીદેવી – લક્ષ્મી જ દેવી – કર્મધારય
• નોકરચાકર – નોકર અને ચાકર – દ્વંદ્વ
• ધરકામ – ઘરનું કામ – તત્પુરુષ
• કર્તવ્યભાવના – કર્તવ્યની ભાવના – તત્પુરુષ
• સુવાસ – સુ (સારી) વાસ – કર્મધારય
In simple words: આપેલા સંયુક્ત શબ્દો કયા સમાસના ઉદાહરણ છે તે ઓળખો.

Exam Tip: સમાસ ઓળખવા માટે શબ્દોના વિગ્રહ (છૂટા પાડવા) કરીને તેના અર્થ અને બંધારણને સમજો.

5. નીચે આપેલા શબ્દોને શબ્દકોશના ક્રમમાં ગોઠવોઃ

Question. નીચે આપેલા શબ્દોને શબ્દકોશના ક્રમમાં ગોઠવો:
વિધાતા, અવરજવર, સ્વામિની, ભાગ્યવાન, હોશિયાર, દીકરી
Answer:
અવરજવર, દીકરી, ભાગ્યવાન, વિધાતા, સ્વામિની, હોશિયાર
In simple words: આપેલા શબ્દોને ગુજરાતી મૂળાક્ષરોના ક્રમ પ્રમાણે ગોઠવો.

Exam Tip: શબ્દકોશના ક્રમમાં ગોઠવવા માટે સૌપ્રથમ સ્વરથી શરૂ થતા શબ્દો અને પછી ક થી જ્ઞ સુધીના વ્યંજનથી શરૂ થતા શબ્દોને ધ્યાનમાં લો.

6. નીચે આપેલા શબ્દોમાંથી દ્વિરુક્ત શબ્દો શોધીને લખો:

Question. નીચે આપેલા શબ્દોમાંથી દ્વિરુક્ત શબ્દો શોધીને લખો:
1. લક્ષ્મીદેવી
2. અવરજવર
3. બેપરવાઈ
4. અવારનવાર
5. પારાવાર
6. મિજલસ
7. પાઈપાઈ
8. નોકરચાકર
Answer:
1. અવરજવર
2. અવારનવાર
3. પારાવાર
4. પાઈપાઈ
5. નોકરચાકર
In simple words: આપેલા શબ્દોમાંથી જે શબ્દોનું પુનરાવર્તન થયું હોય (દ્વિરુક્ત શબ્દો) તે શોધીને લખો.

Exam Tip: દ્વિરુક્ત શબ્દો એવા હોય છે જેમાં એક જ શબ્દ કે શબ્દખંડનું બે વાર પુનરાવર્તન થાય છે, ઘણીવાર વચ્ચે હાઇફન(-) હોય છે.

7. નીચે આપેલા પ્રત્યેક શબ્દસમૂહ માટે એક શબ્દ લખોઃ

Question. નીચે આપેલા પ્રત્યેક શબ્દસમૂહ માટે એક શબ્દ લખો:
• જગતને મોહિત કરનાર પરમાત્માનો સેવક
• પુત્રની પત્ની
• દરેક પ્રકારના સરંજામ સાથેનું સૈન્ય
• હોય તે કરતાં વાત વધારીને રજૂ કરવી
• મકાનના આગળના ભાગની ખુલ્લી જગ્યા
Answer:
• જગતને મોહિત કરનાર પરમાત્માનો સેવક – જગમોહનદાસ
• પુત્રની પત્ની – પુત્રવધૂ
• દરેક પ્રકારના સરંજામ સાથેનું સૈન્ય – લાવલશ્કર
• હોય તે કરતાં વાત વધારીને રજૂ કરવી – અતિશયોક્તિ
• મકાનના આગળના ભાગની ખુલ્લી જગ્યા – વરંડો, ઓસરી
In simple words: આપેલા શબ્દસમૂહ માટે એક જ શબ્દ લખો જે તેનો સંપૂર્ણ અર્થ દર્શાવે.

Exam Tip: શબ્દસમૂહનો અર્થ બરાબર સમજીને તેનો યોગ્ય એક શબ્દનો પર્યાય શોધો.

8. નીચેના રૂઢિપ્રયોગોનો અર્થ આપી તેમનો વાક્યમાં પ્રયોગ કરોઃ

Question. નીચેના રૂઢિપ્રયોગોનો અર્થ આપી તેમનો વાક્યમાં પ્રયોગ કરો:
(1) બેય હાથે આરતી ઉતારવી
(2) ફટકો પડવો
(૩) પાણીના રેલા માફક વહી જવું
(4) દિવસો ખેંચવા
(5) વિષાદની રેખાઓ દોરાવી
(6) અવાજ ભીનો થઈ જવો
(7) બોજ હલકો કરવો
(8) પોતાને ઘસી નાખવું
Answer:
(1) બેય હાથે આરતી ઉતારવી – મહેરબાની કરવી
વાક્ય : સુયશની સમૃદ્ધિ જોતાં લાગે છે કે સાક્ષાત વરદાન પ્રાપ્ત થયું છે.
(2) ફટકો પડવો – નુકસાન થવું
વાક્ય : તુષારના ભાગીદારે વેપારમાં દગો દીધો એનાથી એને બહુ મોટો ફટકો પડ્યો.
(૩) પાણીના રેલા માફક વહી જવું – ઝડપથી નાશ પામવું
વાક્ય : શેરબજારમાં અચાનક મંદી આવે ત્યારે ઘણા લોકોની સંપત્તિ પાણીના રેલાની જેમ વહી જાય છે.
(4) દિવસો ખેંચવા – સમય જેમતેમ વિતાવવો
વાક્ય : ભયંકર મોંઘવારીમાં મધ્યમવર્ગના લોકો માંડ માંડ દિવસો પસાર કરતા હોય છે.
(5) વિષાદની રેખાઓ દોરાવી – દિલગીરી કે અફસોસનો ભાવ દેખાવો
વાક્ય : પરીક્ષામાં નાપાસ થતાં વસંતના ચહેરા પર દુઃખની રેખાઓ દેખાઈ.
(6) અવાજ ભીનો થઈ જવો – દુઃખથી હૃદય ભરાઈ આવતાં ગળગળા થઈ જવું
વાક્ય : માતાના મૃત્યુથી પાયલનો અવાજ ભીનો થઈ ગયો.
(7) બોજ હલકો કરવો – જવાબદારી ઓછી કરવી
વાક્યઃ મનહરે વ્યવસાયને સારી રીતે સંભાળી લઈને પિતાનો બોજ હલકો કરી નાખ્યો.
(8) પોતાને ઘસી નાખવું – ખૂબ કામ કરવું
વાક્ય : પતિના અવસાન પછી પત્નીએ પોતાને ઘસી નાખીને સંતાનોને સારું શિક્ષણ આપ્યું.
In simple words: આપેલા રૂઢિપ્રયોગનો અર્થ સમજાવીને તેનો ઉપયોગ એક યોગ્ય વાક્યમાં કરો.

Exam Tip: રૂઢિપ્રયોગનો સાચો અર્થ સમજવો અને પછી તેને વાક્યમાં યોગ્ય રીતે વાપરવો જરૂરી છે.

9. નીચે આપેલાં વાક્યોમાંથી સાદું, સંયુક્ત અને સંકુલ વાક્ય અલગ તારવોઃ

Question. નીચે આપેલાં વાક્યોમાંથી સાદું, સંયુક્ત અને સંકુલ વાક્ય અલગ તારવો:
1. જગમોહનદાસ સટ્ટાનો વેપાર કરતા હતા.
2. મને તો એમ હતું કે મારી નાનકડી વહાલી બહેનને હું ઊંચામાં ઊંચી શક્ય હશે તે કેળવણી આપીશ.
3. જગમોહનદાસ એટલા શ્રીમંત હતા કે એમના વર્તુળમાં તે “રાજા' નામથી જ સંબોધાતા.
4. પ્રીતિ કૉલેજમાં જાય ને ઉત્પલા તો ઘરકામમાં મને અડવા સુધ્ધાં દેતી નથી.
5. પહેલેથી થોડું કર્યું હોત તો આજે આટલો વખત એની પાછળ ન જાત.
6. મોટર નથી એટલે હવે ચાલવાની કસરત મળે છે.
7. હું તો એને શ્રીમંતાઈ કહું છું.
8. તે તું શું માને છે કે એ મારું નસીબ છે?
Answer:
1. સાદું વાક્ય
2. સંયુક્ત વાક્ય
3. સંકુલ વાક્ય
4. સંયુક્ત વાક્ય
5. સંકુલ વાક્ય
6. સાદું વાક્ય
7. સાદું વાક્ય
8. સંયુક્ત વાક્યો
In simple words: આપેલા દરેક વાક્યને તેના બંધારણના આધારે સાદું, સંયુક્ત કે સંકુલ વાક્ય તરીકે વર્ગીકૃત કરો.

Exam Tip: વાક્યના પ્રકારો ઓળખવા માટે તેના રચના અને સંયોજક શબ્દો પર ધ્યાન આપો.

સંસ્કારની શ્રીમંતાઈ પાઠપરિચય

કુન્દનિકા કાપડિયા [જન્મ ઈ. સ. 1927].

In human life, happiness always follows sadness, and ups and downs always occur. At such times, if a person accepts the situation with a calm mind without being slightly disturbed and adopts a way to live life peacefully in that situation, those are true manners.

This is what is called the richness of values. In this family story, the author has talked about such a calamity in Jagmohan Das's life. There was a time when Jagmohan Das and his family members were surrounded by luxury, but suddenly fate changed, and a wave of poverty swept over their family.

At such a time, all the family members quietly accepted the situation without blaming anyone, without getting slightly discouraged, or without regretting. They were helping each other. In this way, Jagmohan Das and his family members maintained the richness of their values even in such poverty.

ભાષાસજજતા

In this story, the author has used words from various languages. Doctor, Party (English), Majlis, Luck (Arabic), Life, Glasses (Persian). Besides this, original Sanskrit words, which are called Tatsam, and derivative words, called Tadbhav, are also used in the Gujarati language. For example,

વિચારવિસ્તાર :

First, carefully read the provided lines. Then, understand their meaning properly. Extract the underlying sentiment that emerges from them. Often, examples, idioms, or proverbs are used to clarify the sentiment. Understand their meaning and arrange the sentiment in your mind based on that.

After that, present the main idea of the thought expansion in one or two sentences. Then, clarify this main idea using examples, idioms, or proverbs given in the thought expansion. Finally, state its core message.

Finally, read through the writing carefully once more and correct any grammatical errors that may remain.

સંસ્કારની શ્રીમંતાઈ શબ્દાર્થ

• આસમાની – Sky-blue color, (here) amazing.
• ઝળહળાટ – Brightness.
• અલકાપુરી – Heaven.
• પાર નહિ – Limitless, abundant.
• પુત્રવધૂ – Son's wife, daughter-in-law.
• ઘર્ષણ – Dispute, quarrel, disagreement.
• વિધાતા – Creator, destiny.
• ભાગ્યવિધાતા – Fate's role.
• આશ્ચર્યજનક – Surprising.
• સટ્ટો – Speculation business.
• ભયંકર – Dreadful.
• વિપત્તિ – Trouble, disaster.
• લાવલશ્કર – Army with all kinds of equipment, (here) from all sides.
• આઘાત – Shock, blow.
• પરાજય – Defeat.
• આંખ ઉઘાડતા ન ઉધાડતામાં – In the blink of an eye, instantly.
• સુધ્ધાં – Including, also.
• અતિશયોક્તિ – Exaggerating a matter more than it is.
• અક્કડતા – Pride, arrogance.
• અમીરી – Richness, wealth.
• બેપરવાઈ – Carelessness.
• અંચળો – A means to hide something, a covering.
• આફત – Difficulty.
• પાઈપાઈ – Money, coin.
• સમતુલા – Balance, understanding.
• ઔદાર્ય – Generosity.
• અગવડ – Inconvenience, a situation without necessary facilities.
• પારાવાર – Excessive.
• નિભાવવું – To maintain, to sustain, (here) to bear.
• વરંડો – Open veranda, porch.
• નિઃશ્વાસ – Sigh.
• સાહેબી – Prosperity.
• જોશભેર – With more enthusiasm.
• બુઢ્ઢો – Old man.
• ખેંચવું – To pinch, to dislike.
• અવસ્થા – (here) Old age.
• વિલાવું – To wither.
• સરવાણી – Stream.
• કરુણા – Compassion.
• સંયોગ – Circumstance.
• પરાજિત થવું – To be defeated.
• ઝૂકી જવું – To bow down.
• પુરુષાર્થી – Hardworking.
• સુભગ – Beautiful, pleasant.
• સ્મિત – Gentle smile.
• શીળું – Cold.
• મિજલસ – Celebration, gathering.
• રંજ – Sadness, regret.
• શોષ – Thirst.
• ફાવટ – Convenience, habit.
• સંપત્તિ – Wealth.
• આશિષ – Blessing.
• નિવારવું – To remove.
• ઝંખના – Repeated memory, longing.
• ખરે ટાંકણે – At the right moment.
• મા – (here) In the sense of negation.
• વિઘ્ન – Obstacle.
• આડંબર – Pretense, show-off.
• પતન – Fall.
• સંવાદિતા – Harmony, agreement.
• સ્વામિની – Owner.

રૂઢિપ્રયોગ

• બેય હાથે આરતી ઉતારવી – To be benevolent.
• ફટકો પડવો – To suffer a loss.
• ખોઈ બેસવું – To lose.
• પાણીના રેલા માફક વહી જવું – To disappear quickly.
• સોનાના પારણામાં ઝૂલવું – To grow up in richness.
• અક્કડતાથી સજાવી રાખવું – To live with pride or arrogance.
• અંચળો પહેરવો – To pretend to be good to hide something.
• દિવસો ખેંચવા – To pass time with difficulty.
• વિષાદની રેખાઓ દોરાવી – To show signs of sadness or regret.
• અવાજ ભીનો થઈ જવો – To get emotional due to sorrow.
• કરુણા ઊભરાઈ આવવી – To feel extreme pity.
• લડત આપવી – To confront.
• બોજ હલકો કરવો – To reduce responsibility.
• ઘરકામમાં અડવા ન દેવું – Not to allow to do housework.
• આંખે ઝાંખપ આવવી – To have poor eyesight.
• પોતાને ઘસી નાખવું – To work very hard.