GSEB Class 8 Gujarati Textbook Solutions Chapter 16 સુદામો દીઠા શ્રીકૃષ્ણદેવ રે !

સુદામો દીઠા શ્રીકૃષ્ણદેવ રે ! અભ્યાસ

1. નીચેના દરેક પ્રશ્નના ઉત્તર માટે આપેલા વિકલ્પોમાંથી સાચો વિકલ્પ પસંદ કરી સામેના [ ] માં દર્શાવા :

 

Question 1. કાવ્યમાં શાનો મહિમા થયો છે?
(a) રાજાની પ્રજાવત્સલતાનો
(b) રાજા-મિત્રની મૈત્રીનો
(c) રાજારાણીના પ્રેમનો
(d) રાજા અને ભક્તવત્સલનો
Answer: (b) રાજા-મિત્રની મૈત્રીનો
In simple words: આ કવિતા રાજા અને મિત્ર વચ્ચેની ગાઢ મિત્રતાને બિરદાવે છે.

Exam Tip: જ્યારે કાવ્યના મુખ્ય વિષય વિશે પ્રશ્ન હોય, ત્યારે કાવ્યના મૂળ ભાવને ઓળખો અને તેના પર ધ્યાન આપો.

 

Question 2. મૃદંગ શબ્દનો અર્થ દર્શાવો.
(a) બંને બાજુ વગાડી શકાય એવું ઢોલક જેવું વાદ્ય
(b) તંતુવાદ્ય-વીણા
(c) મુખેથી વગાડવાનું વાજું
(d) હાથથી વગાડવાનું વાજું
Answer: (a) બંને બાજુ વગાડી શકાય એવું ઢોલક જેવું વાદ્ય
In simple words: મૃદંગ એટલે એક એવું સંગીતનું સાધન જે ઢોલક જેવું દેખાય છે અને તેને બંને બાજુથી વગાડી શકાય છે.

Exam Tip: શબ્દના અર્થને સમજવા માટે, તેના સંદર્ભ અને સંસ્કૃત મૂળ પર ધ્યાન આપો.

 

Question 3. હિડોળાખાટમાં કોણ પોઢ્યું છે?
(a) રુકિમણી
(b) ભદ્રાવતી
(c) શ્રીકૃષ્ણ
(d) શ્રીવૃંદા
Answer: (c) શ્રીકૃષ્ણ
In simple words: ઝૂલતા પાલવમાં શ્રીકૃષ્ણ આરામ કરી રહ્યા હતા.

Exam Tip: કાવ્યમાં પાત્રો અને તેમની સ્થિતિ વિશેના પ્રશ્નો માટે, કાવ્યના વર્ણનને કાળજીપૂર્વક વાંચો.

 

Question 4. શ્રીકૃષ્ણની આંખમાં પાણીની ધાર જેવાં આંસુ ક્યારે વહેવા લાગ્યાં?
(a) નારદજીને જોઈને
(b) વશિષ્ઠને જોઈને
(c) સત્યભામાને જોઈને
(d) સુદામાને જોઈને
(e) સુદામાને જોઈને
Answer: (e) સુદામાને જોઈને
In simple words: શ્રીકૃષ્ણની આંખોમાંથી આંસુ ત્યારે વહેવા લાગ્યા જ્યારે તેમણે પોતાના મિત્ર સુદામાને જોયા.

Exam Tip: પાત્રોની ભાવનાઓને સમજવા માટે, ઘટનાઓના ક્રમ અને તેમની પ્રતિક્રિયાઓ પર ધ્યાન આપો.

 

2. નીચેના દરેક પ્રશ્નનો ઉત્તર એક-એક વાક્યમાં લખો :

 

Question 1. શ્રીકૃષ્ણને કેટલી પટરાણીઓ હતી?
Answer: શ્રીકૃષ્ણને આઠ રાણીઓ હતી.

Exam Tip: સીધા પ્રશ્નોના ઉત્તર આપતી વખતે, ચોક્કસ માહિતી સીધી રીતે રજૂ કરો.

 

Question 2. સુદામાના આગમનના સમાચાર શ્રીકૃષ્ણને કોણે આપ્યા?
Answer: સુદામાના આવવાના સમાચાર એક દાસીએ શ્રીકૃષ્ણને આપ્યા.

Exam Tip: વાર્તામાં મુખ્ય પાત્રોને માહિતી કોણ આપે છે તે યાદ રાખો.

 

Question 3. શ્રીકૃષ્ણ કઈ રાણીને સૌથી વધારે વહાલી ગણશે?
Answer: જે રાણી નીચે ઝૂકીને સુદામાના પગને સ્પર્શ કરશે, તે રાણીને શ્રીકૃષ્ણ સૌથી વધુ વહાલી ગણશે.

Exam Tip: કાવ્યમાં પાત્રોના વર્તનના આધારે તેમની પસંદગી અને માન્યતાઓને સમજો.

 

Question 4. શ્રીકૃષ્ણ ઉલાળીને સુદામા પાસેથી શું લઈ લીધું?
Answer: શ્રીકૃષ્ણે ઉલાળીને સુદામા પાસેથી તેમનું તુંબીપાત્ર લઈ લીધું.

Exam Tip: નાની પણ મહત્વની ઘટનાઓ અને વસ્તુઓની નોંધ રાખો, કારણ કે તે વાર્તામાં પ્રતીકાત્મક હોઈ શકે છે.

 

3. નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તરો આપો :

 

Question 1. શ્રીકૃષ્ણની પટરાણીઓ તેમની શી-શી સેવા કરતી હતી?
Answer: રુક્મિણી શ્રીકૃષ્ણના પગ દબાવતી હતી, શ્રીવૃંદા તેમને પંખો નાખતી હતી, ભદ્રાવતીએ હાથમાં અરીસો પકડ્યો હતો. જાંબુવતી જળની ઝારી લઈને ઊભી હતી. સત્યા શ્રીકૃષ્ણને કેસર, ચંદન વગેરે સુગંધી પદાર્થોનો લેપ કરતી હતી. કાલિંદી અગર દૂર કરતી હતી, લક્ષ્મણા તંબોળ (પાનનું બીડું) લાવી હતી અને સત્યભામા એ પાનનું બીડું શ્રીકૃષ્ણને ખવડાવતી હતી. આમ, શ્રીકૃષ્ણની પટરાણીઓ તેમની વિવિધ પ્રકારની સેવા કરતી હતી.

Exam Tip: વિગતવાર પ્રશ્નો માટે, દરેક રાણીની સેવાઓનું નામ અને કાર્ય સ્પષ્ટ રીતે વર્ણવો.

 

Question 2. સુદામાના આગમનની શ્રીકૃષ્ણ પર શી અસર થઈ?
Answer: સુદામાના આવવાની જાણ થતાં જ શ્રીકૃષ્ણ "હું હું" કહેતાં તરત ઊભા થયા અને દોડ્યા. તેમને મોજડી પહેરવાનો પણ સમય મળ્યો નહિ. દોડતી વખતે તેમનું પીતાંબર પગમાં ફસાતું હતું. તેમના હૃદયમાં ખુશી સમાતી નહોતી. તેમને દોડવાથી શ્વાસ ચડતો હતો. તેઓ હાંફી રહ્યા હતા. ક્યારેક તેઓ જમીન પર ઢળી પડતા અને ફરીથી ઊભા થતા. સુદામા પાસે પહોંચવાની અને તેમને મળવાની ઉતાવળમાં શ્રીકૃષ્ણને એક ક્ષણ પણ યુગ જેટલી લાગતી હતી.

Exam Tip: ભાવનાત્મક પ્રતિક્રિયાઓ દર્શાવતી વખતે, શારીરિક અને માનસિક અસરો બંનેનું વર્ણન કરો જેથી પાત્રનો ભાવ સચોટ રીતે વ્યક્ત થાય.

 

Question 3. સત્યભામાએ સુદામાની કેવી રીતે મજાક કરી?
Answer: સુદામાનો ધૂળથી ખરડાયેલો દેહ અને ગરીબ-નિર્ધન જેવી દશા જોઈને સત્યભામા મજાક કરતા બોલ્યા, "આ શા સુંદર શ્રીકૃષ્ણના મિત્ર સુદામા! આવા ગરીબ અને કદરૂપા સુદામાને મળવા શ્રીકૃષ્ણ શા માટે દોડી ગયા? બંનેની બાળપણની લાગણી ભારે કહેવાય. બંને મિત્રોની જોડી જોવા જેવી છે. શ્રીકૃષ્ણે શરીરે સુગંધી લેપ લગાવ્યો છે, જ્યારે સુદામાએ શરીરે રાખ લગાવી છે. કોઈ બાળક બહાર નીકળશે અને સુદામાનું આવું રૂપ જોશે તો ચોક્કસ ડરી જશે."

Exam Tip: પાત્રોના સંવાદો અને તેમની ભાષા પર ધ્યાન આપો, કારણ કે તે તેમની મનોવૃત્તિ અને સંબંધોને દર્શાવે છે.

સુદામો દીઠા શ્રીકૃષ્ણદેવ રે ! સ્વાધ્યાય

1. નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર તમારી રીતે વિચારીને લખો :

 

Question 1. તમને કેવો મિત્ર ગમે? શા માટે?
Answer: મને એવો મિત્ર ગમે જેનામાં સાચો મિત્ર પ્રેમ, વફાદારી, પ્રમાણિકતા, શિક્ષણ પ્રત્યે રુચિ અને ખાનદાની જેવા ઉત્તમ ગુણો હોય. આવો મિત્ર જ હંમેશા મિત્રતા નિભાવી શકે છે અને સુખ-દુઃખમાં આપણી સાથે રહે છે. તે ક્યારેય દગો દેશે નહિ અને ભણવામાં પણ આપણને સાથ આપશે.

Exam Tip: આવા પ્રશ્નોના ઉત્તરમાં તમારા વ્યક્તિગત મંતવ્યો અને તેનું કારણ સ્પષ્ટ રીતે રજૂ કરો.

 

Question 2. તમારા ઘેર આવેલ અતિથિનું સન્માન-સ્વાગત કેવી રીતે કરવામાં આવે છે?
Answer: મારા ઘરે આવેલા મહેમાનનું હું ઉષ્માભર્યું સ્વાગત કરું છું. તેમને મીઠો આવકાર આપવામાં આવે છે. તેમને પ્રેમથી ચા-પાણી, નાસ્તો કે ઉત્તમ અને સ્વાદિષ્ટ ભોજન જમાડવામાં આવે છે.

Exam Tip: સામાજિક રિવાજો અને આતિથ્ય સત્કારના મહત્વને સમજાવો.

 

Question 3. શ્રીકૃષ્ણ અને સુદામાના મિલનનું દૃશ્ય તમારા શબ્દોમાં વર્ણવો.
Answer: શ્રીકૃષ્ણ અને સુદામાનું મિલન જોઈને ચારેય વર્ણના લોકો આશ્ચર્યથી જોઈ રહ્યા હતા. આકાશના દેવો પણ વિમાનમાં બેસીને આ દૃશ્ય જોઈ રહ્યા હતા. શ્રીકૃષ્ણ સુદામાને નીચે ઝૂકીને પગે લાગ્યા. સુદામાએ હાથ પકડીને શ્રીકૃષ્ણને ઊભા કર્યા. તેમણે શ્રીકૃષ્ણને હૃદય સરસા ચાંપ્યા. તેમને ગાઢ આલિંગન આપ્યું. શ્રાવણ મહિનામાં જેમ છાપરાં પરથી વરસાદના પાણીની ધાર પડે તેમ તે સમયે સુદામાને જોતાં જ શ્રીકૃષ્ણની આંખમાંથી આંસુ વહેતા હતા. સુદામાએ શ્રીકૃષ્ણનાં આંસુ લૂછ્યા. શ્રીકૃષ્ણે સુદામાના હાથમાંથી તુંબીપાત્ર લઈ લીધું અને કહ્યું, "તમે અહીં આવીને મારા ગામને પવિત્ર કર્યું. હવે મારા મહેલને પણ પવિત્ર કરો."

Exam Tip: વર્ણનાત્મક પ્રશ્નોમાં, દૃશ્યને જીવંત બનાવવા માટે વિગતવાર અને ભાવનાત્મક ભાષાનો ઉપયોગ કરો.

 

Question 4. શ્રીકૃષ્ણના વૈભવનું વર્ણન કરો.
Answer: શ્રીકૃષ્ણ દ્વારિકા નગરીના રાજા છે. તેઓ રાજમહેલમાં હિડોળાખાટ પર સૂતા છે. તેમને આઠ રાણીઓ છે. આ રાણીઓ તેમની વિવિધ પ્રકારે સેવા કરે છે. ત્યાં જાત-જાતના વાજિંત્રો વાગે છે. વાજિંત્રોના તાલે અન્ય મુગ્ધા બાલકિશોરી, શ્યામછબીલી, હંસગામિની, ગજગામિની, મૃગનયની રાણીઓ નાચગાન કરીને શ્રીકૃષ્ણને ખુશ કરે છે.

Exam Tip: જ્યારે કોઈ પાત્રના વૈભવનું વર્ણન કરવાનું હોય, ત્યારે તેની સંપત્તિ, સેવકો, અને જીવનશૈલીની વિગતો આપો.

 

2. નીચેની પંક્તિઓનો ભાવાર્થ લખો :

 

Question 1. (1) પિંગલ જટાને ભસ્મ સ્ત્રીએ તે વરિયો રે.
Answer: કૃષ્ણની દ્વારિકાનગરીના મહેલના દરવાજે આવીને એક બ્રાહ્મણ ઊભો છે. તે ચાલીને આવ્યો હશે એટલે રસ્તાની ધૂળ ઊડતાં તેના ભસ્મ ચોળી છે. સુદામા જાણે ભૂખ રૂપી સ્ત્રીને પરણ્યા હોય તેમ તેમનો દેહ ભૂખથી દુબળો થયેલો દેખાય છે.

Exam Tip: કાવ્ય પંક્તિનો ભાવાર્થ સમજાવતી વખતે, તેના શાબ્દિક અર્થ ઉપરાંત છુપાયેલા પ્રતીકાત્મક અર્થને પણ સ્પષ્ટ કરો.

 

Question 2. (2) આ હું ભોગવું... બ્રાહ્મણનું પુણ્ય રે.
Answer: સુદામા આવ્યા છે એમ જાણીને શ્રીકૃષ્ણ પોતાના બાળમિત્રને મળવા તરત ઊભા થઈને દોડે છે. શ્રીકૃષ્ણ જતાં જતાં રાણીઓને કહેતા જાય છે કે સુદામાનો મહેમાનોની સેવા કરવા માટે પૂજાની થાળી તૈયાર કરો. રાણીઓને પોતાના બાળમિત્રનો મહિમા સમજાવતા શ્રીકૃષ્ણ કહે છે, "મારા આ બાળમિત્ર સુદામાના પુણ્યના પ્રભાવથી જ હું આ રાજ્યનું સુખ ભોગવી રહ્યો છું." એમ કહીને કવિ પ્રેમાનંદે શ્રીકૃષ્ણના સુદામા પ્રત્યેના મિત્રતા અને પૂજ્ય ભાવને વ્યક્ત કર્યો છે.

Exam Tip: પંક્તિના ભાવાર્થમાં, વક્તાના ભાવ અને તે કયા સંદર્ભમાં કહેવામાં આવ્યું છે, તે સ્પષ્ટ કરો.

 

3. નીચેનાં વાક્યોમાંથી દ્વિરુક્ત પ્રયોગ કે રવાનુકારી પ્રયોગો શોધી એમાં દેશ્યના, સ્પર્શના, શ્રવણના, સ્વાદના કે ગંધના કયા અનુભવ અભિવ્યક્ત થાય છે તે લખો :

 

Question 1. શ્રવણે સરોવરમાં ઘડો ડુબાડ્યો અને બુડબુડ અવાજ આવ્યો.
Answer: બુડબુડ – રવાનુકારી – શ્રવણનો અનુભવ

Exam Tip: આવા પ્રશ્નોમાં, ધ્વનિનો અર્થ વ્યક્ત કરતા શબ્દને ઓળખો અને કઈ ઇન્દ્રિય સાથે સંબંધિત છે તે જણાવો.

 

Question 2. વર્ગમાં બહુ ગણગણાટ થાય છે.
Answer: ગણગણાટ – રવાનુકારી – શ્રવણનો અનુભવ

Exam Tip: રવાનુકારી શબ્દો હંમેશા કોઈ ચોક્કસ ધ્વનિનું અનુકરણ કરતા હોય છે.

 

Question 3. મીઠાઈ હોય ત્યાં માખીઓનો બણબણાટ હોય જ.
Answer: બણબણાટ – રવાનુકારી – શ્રવણનો અનુભવ

Exam Tip: જુદા-જુદા જીવો દ્વારા થતા અવાજો માટે વપરાતા રવાનુકારી શબ્દો યાદ રાખો.

 

Question 4. મોગરાની માળાથી મધમધાટ થઈ ગયો.
Answer: મઘમઘાટ – દ્વિરુક્ત – ગંધનો અનુભવ

Exam Tip: દ્વિરુક્ત શબ્દો ઘણીવાર ક્રિયા અથવા સંવેદનાની તીવ્રતા દર્શાવે છે.

 

Question 5. તપેલીમાં ખીચડી ખદખદતી હોય છે.
Answer: ખદબદે – રવાનુકારી – શ્રવણનો અનુભવ

Exam Tip: રવાનુકારી શબ્દો રસોઈ અથવા ગરમ પ્રવાહીમાંથી આવતા અવાજોનું વર્ણન કરવા માટે પણ ઉપયોગી છે.

 

Question 6. જાહેર મિલકતની તોડફોડ કરવી તે રાષ્ટ્રીય સંપત્તિનું નુકસાન કરવા બરાબર છે.
Answer: તોડફોડ – દ્વિરુક્ત – શ્રવણનો અનુભવ

Exam Tip: દ્વિરુક્ત શબ્દો ઘણીવાર બે સમાન શબ્દોના પુનરાવર્તનથી બને છે જે ક્રિયાની તીવ્રતા દર્શાવે છે.

સુદામો દીઠા શ્રીકૃષ્ણદેવ રે ! પ્રવૃત્તિ

 

Question 1. વિચારવિસ્તાર કરો : મિત્ર એવો શોધવો, ઢાલ સરીખો હોય; સુખમાં પાછળ પડી રહે, દુ:ખમાં આગળ હોય.
Answer: ઢાલ યુદ્ધમાં લડવૈયાનું રક્ષણ કરે છે; પરંતુ લડવૈયા પર કોઈ પ્રહાર થાય ત્યારે જ ઢાલ આગળ આવે છે. તે સિવાય તે પીઠ પાછળ રહે છે. મિત્રો પણ ઢાલ જેવા હોવા જોઈએ, જે સંકટ સમયે આગળ આવીને આપણું રક્ષણ કરે, આપણને મદદ કરે. માત્ર સુખમાં સાથ આપનાર અને દુઃખ આવે ત્યારે દૂર રહેનાર મિત્રો તો ઘણા મળી આવે છે. તેમને સાચા મિત્રો કહી શકાય નહિ. જે દુઃખમાં સાથ આપે અને મદદ કરે એ જ સાચો મિત્ર. આમ, આ પંક્તિઓમાંથી બોધ એ મળે છે કે મિત્રની પસંદગીમાં દરેકે ખૂબ કાળજી રાખવી જોઈએ.

Exam Tip: વિચારવિસ્તાર કરતી વખતે, આપેલી પંક્તિનો અર્થ સ્પષ્ટ કરો, ઉદાહરણો આપો અને અંતમાં તેનું મહત્વ અથવા બોધ સમજાવો.

 

Question 2. પુસ્તકાલયમાંથી ‘સુદામાચરિત્ર' મેળવીને 'સુદામા-કૃષ્ણ'ના મિલનનો પ્રસંગ વર્ગમાં વાંચીને એ વિશે શિક્ષકની મદદથી ચર્ચા કરો.
Answer: વિદ્યાર્થીઓએ પુસ્તકાલયમાંથી “સુદામાચરિત્ર" મેળવીને "સુદામા – કૃષ્ણ"ના મિલનનો પ્રસંગ વર્ગમાં વાંચવો અને તે વિશે શિક્ષક સાથે ચર્ચા કરવી.

Exam Tip: પ્રવૃત્તિ આધારિત પ્રશ્નોમાં, આપેલી સૂચનાઓનું પાલન કેવી રીતે કરવું તેની ટૂંકી અને સ્પષ્ટ રૂપરેખા આપો.

 

Question 3. આ કાવ્યને વાર્તાસ્વરૂપે લખો.
Answer: વિદ્યાર્થીઓએ "સુદામો દીઠા શ્રીકૃષ્ણદેવ રે!' કાવ્યને વાર્તા સ્વરૂપે લખવું. તેઓએ પાન નં. 65 – 68 પરથી આપેલી કાવ્ય-સમજૂતીને આધારે આ કાવ્યને વાર્તા સ્વરૂપે લખવી.

Exam Tip: કાવ્યને વાર્તામાં રૂપાંતરિત કરતી વખતે, કાવ્યની ઘટનાઓનો ક્રમ જાળવી રાખો અને તેને ગદ્ય સ્વરૂપમાં સરળ ભાષામાં રજૂ કરો.

સુદામો દીઠા શ્રીકૃષ્ણદેવ રે ! પ્રશ્નોત્તર

1. નીચેના પ્રશ્નોના સવિસ્તર ઉત્તર લખો:

 

Question 1. દ્વાર પર ઊભેલા દ્વિજ વિશે દાસી શ્રીકૃષ્ણને શું જણાવે છે?
Answer: દાસી દોડતી શ્રીકૃષ્ણ પાસે આવે છે અને જણાવે છે, "હે સ્વામી, મહેલના દરવાજે એક બ્રાહ્મણ ઊભો છે. આજ સુધી આ મહેલમાં આવેલા ઘણા ઋષિમુનિઓને મેં જોયા છે, પણ આ દ્વિજ નારદ નથી, વશિષ્ઠ નથી કે વામદેવ પણ નથી. એ દુર્વાસા નથી, અગમ્ય નથી, વિશ્વામિત્ર કે અત્રિ ઋષિ પણ નથી. તેના હાથમાં કોઈનો પત્ર નથી. ચહેરા પરથી તે દુઃખી અને ગરીબ દેખાય છે. તેની પાસે ફક્ત એક તુંબીપાત્ર છે. તેની જટા ભૂખરી છે અને શરીર ભસ્મથી ખરડાયેલું છે. ભૂખ રૂપી સ્ત્રી તેને પરણી હોય તેમ લાગે છે; કારણ કે તેનું શરીર ભૂખને કારણે સુકાઈ ગયું છે. તેને જોવા શેરીમાં ઘણા લોકો ટોળે વળીને ઊભા છે. તેણે પ્રણામ કરીને કહેવડાવ્યું છે કે તેનું નામ સુદામા છે."

Exam Tip: લાંબા ઉત્તરોમાં, દાસી દ્વારા આપવામાં આવેલી દરેક વિગતને ક્રમશઃ અને સ્પષ્ટ રીતે રજૂ કરો.

 

2. નીચેના પ્રશ્નોના ત્રણ – ચાર વાક્યોમાં ઉત્તર લખો:

 

Question 1. સોળ હજાર સ્ત્રીઓ શ્રીકૃષ્ણને કઈ રીતે રીઝવે છે?
Answer: ચંગ, મૃદંગ અને ઉમંગ જેવા વાજિંત્રોના તાલે વિવિધ વસ્ત્રો પહેરેલી કેટલીક સ્ત્રીઓ ગાંધર્વ નૃત્ય કરી રહી છે. કેટલીક સ્ત્રીઓ શ્રીમંડળ વીણાના સુરે શ્રીકૃષ્ણના ગુણગાન ગાઈ રહી છે. કોઈ હાથનાં કંકણ ખણકાવે છે. કોઈ ચંચળ સ્ત્રી શ્રીકૃષ્ણનું મન ચોરી લે છે. આમ, આ બધી સ્ત્રીઓ શ્રીકૃષ્ણને પ્રસન્ન કરવા ઈચ્છે છે અને તેમનો સાથ ઝંખે છે.

Exam Tip: શ્રીકૃષ્ણને ખુશ કરવા માટે સ્ત્રીઓ દ્વારા કરવામાં આવતી વિવિધ ક્રિયાઓનું વર્ણન કરો.

 

Question 2. સુદામા દરિદ્ર અને કંગાળ હતા એમ તમે શા પરથી કહી શકો?
Answer: સુદામા શ્રીકૃષ્ણના મહેલના દરવાજે આવી પહોંચ્યા ત્યારે તેમનો ચહેરો દુઃખી અને ગરીબ દેખાતો હતો. તેમની પાસે એક તુંબીપાત્ર સિવાય બીજું કાંઈ નહોતું. તેમની જટા રાખથી ભૂખરી થઈ ગઈ હતી. ભસ્મથી ખરડાયેલું તેમનું શરીર ભૂખને લીધે સુકાઈ ગયું હતું. જાણે તેઓ ભૂખ રૂપી સ્ત્રીને પરણ્યા ન હોય!

Exam Tip: સુદામાની ગરીબી દર્શાવતા શારીરિક લક્ષણો અને તેમની પાસેની વસ્તુઓનું વર્ણન કરીને તમારા ઉત્તરને સમર્થન આપો.

 

3. નીચેના પ્રશ્નોના બે – ત્રણ વાક્યોમાં ઉત્તર લખો:

 

Question 1. શ્રીકૃષ્ણને રીઝવતી સોળ હજાર સ્ત્રીઓની વિશેષતા શી છે?
Answer: શ્રીકૃષ્ણને ખુશ કરતી સોળ હજાર સ્ત્રીઓમાંથી કોઈ મુગ્ધા બાલકિશોરી છે તો કોઈ શ્યામછબીલી યુવતી છે. કોઈની ચાલ હંસ જેવી છે તો કોઈ ગજગામિની છે. કોઈ સ્ત્રી ચંચળ છે તો કોઈ નૃત્ય કલામાં કુશળ છે.

Exam Tip: સ્ત્રીઓની વિવિધ લાક્ષણિકતાઓ, જેમ કે તેમની ચાલ, નૃત્ય કુશળતા અને દેખાવનું વર્ણન કરો.

 

Question 2. "સુદામો દીઠા શ્રીકૃષ્ણદેવ રે!" આખ્યાનખંડમાં કયા કયા ઋષિઓનાં નામોનો ઉલ્લેખ છે?
Answer: "સુદામો દીઠા શ્રીકૃષ્ણદેવ રે!" આખ્યાનખંડમાં આ ઋષિઓનાં નામોનો ઉલ્લેખ છે: નારદજી, દુર્વાસા, અગમ્ય, વિશ્વામિત્ર, વશિષ્ઠ, અત્રિ અને વામદેવ.

Exam Tip: કાવ્યમાં ઉલ્લેખિત બધા ઋષિઓના નામોને યાદ રાખો અને તેને યાદી સ્વરૂપે રજૂ કરો.

 

4. નીચેના પ્રશ્નોના એક – એક વાક્યમાં ઉત્તર લખો?

 

Question 1. દાસીનાં વચન સાંભળી શ્રીકૃષ્ણ સુદામા વિશે શું કહ્યું?
Answer: દાસીનાં વચન સાંભળી શ્રીકૃષ્ણે કહ્યું, "આ તો મારો બાળમિત્ર સુદામો મારા જેવા દુખિયાનો વિશ્રામ છે."

Exam Tip: પ્રશ્નમાં પૂછાયેલા વાક્યને સીધું અને સ્પષ્ટ રીતે રજૂ કરો.

 

Question 2. દાસીના મુખેથી "સુદામો' નામ સાંભળતાં જ જાદવરાયે કેવો ભાવ દર્શાવ્યો?
Answer: દાસીના મુખેથી "સુદામો' નામ સાંભળતાં જ જાદવરાયે "હે હું" કહીને આશ્ચર્યનો ભાવ દર્શાવ્યો.

Exam Tip: પાત્રોના ભાવને દર્શાવતી વખતે, તેમના શબ્દો અને પ્રતિક્રિયાઓ પર ધ્યાન આપો.

 

Question 3. પૂજાની સામગ્રી લઈને ઊભેલી સોળ હજાર નારીઓ એકબીજીને શું કહે છે?
Answer: પૂજાની સામગ્રી લઈને ઊભેલી સોળ હજાર નારીઓ એકબીજીને કહે છે, "આજે તો સુદામાને જોઈને આનંદ લઈએ અને દિયરનાં દર્શન કરીએ."

Exam Tip: પ્રશ્નમાં પૂછાયેલા સંવાદને યથાવત અને સ્પષ્ટ રીતે રજૂ કરો.

 

Question 4. શ્રીકૃષ્ણ સુદામાનું સ્વાગત કઈ રીતે કર્યું?
Answer: શ્રીકૃષ્ણે સુદામાને પોતાની શય્યા પર બેસાડ્યા અને પોતે તેમને પંખો નાખવા લાગ્યા.

Exam Tip: સ્વાગત વિધિના મુખ્ય કાર્યોને ટૂંકા અને સ્પષ્ટ વાક્યમાં વર્ણવો.

 

5. નીચેના દરેક પ્રશ્નના ઉત્તર માટે આપેલા વિકલ્પોમાંથી સાચો વિકલ્પ પસંદ કરો:

 

Question 1. 'સુદામો દીઠા શ્રીકૃષ્ણદેવ રે!' આખ્યાનખંડમાં કઈ સ્ત્રીનો ઉલ્લેખ નથી?
(a) હંસગતિ
(b) કમલાક્ષી
(c) મૃગણી
(d) ગજગામા
Answer: (b) કમલાક્ષી
In simple words: આપેલી સ્ત્રીઓના નામોમાં, 'કમલાક્ષી' નામ આ કવિતાના ભાગમાં જોવા મળતું નથી.

Exam Tip: કાવ્યમાં ઉલ્લેખિત પાત્રો અને નામોને યાદ રાખો જેથી આવા પ્રશ્નોના ઉત્તર સરળતાથી આપી શકાય.

 

Question 2. નીચે જણાવેલાં વાજિત્રોમાંથી કાવ્યમાં કયા વાજિત્રનો ઉલ્લેખ નથી?
(a) તબલાં
(b) શ્રીમંડળવીણા
(c) મૃદંગ
(d) ઉપંગ
Answer: (a) તબલાં
In simple words: કવિતામાં ઘણા સંગીત વાદ્યોનો ઉલ્લેખ છે, પરંતુ 'તબલાં' નો ઉલ્લેખ નથી.

Exam Tip: કાવ્યમાં વર્ણવેલા તમામ વાદ્યોની યાદી બનાવીને યાદ રાખવાથી આવા પ્રશ્નોના ઉત્તર આપવામાં મદદ મળશે.

 

Question 3. "સુદામો દીઠા શ્રીકૃષ્ણદેવ રે!' આખ્યાનખંડમાં શ્રીકૃષ્ણના કયા નામનો ઉલ્લેખ નથી?
(a) જાદવરાય
(b) શામળિયોજી
(c) શ્રી રણછોડરાય
(d) નંદકિશોર
Answer: (d) નંદકિશોર
In simple words: શ્રીકૃષ્ણના ઘણા નામો કવિતામાં વપરાયા છે, પરંતુ 'નંદકિશોર' નામનો ઉપયોગ થયો નથી.

Exam Tip: કાવ્યમાં પાત્રોના વિવિધ નામો અને ઉપનામોને યાદ રાખો.

 

6. કૌસમાં આપેલા શબ્દોમાંથી યોગ્ય શબ્દ પસંદ કરી ખાલી જગ્યા પૂરોઃ (દર્પણ, લોચન, વિસામો, કંકણ, સુધારૂપિણી)

 

Question 1. (1) હું દુખિયાનો ............................ રે.
Answer: (1) હું દુખિયાનો વિસામો રે.

Exam Tip: વાક્યના ભાવ અને શબ્દના યોગ્ય અર્થને ધ્યાનમાં રાખીને ખાલી જગ્યા પૂરો.

 

Question 2. (2) ધર્યુ ............................ ભદ્રાવતી નારી રે.
Answer: (2) ધર્યુ દર્પણ ભદ્રાવતી નારી રે.

Exam Tip: કાવ્યના પ્રસંગ અને પાત્રોના કાર્યોને યાદ રાખીને યોગ્ય શબ્દ પસંદ કરો.

 

Question 3. (3) ખળકાવે ............................ મોરી રે.
Answer: (3) ખળકાવે કંકણ મોરી રે.

Exam Tip: શબ્દોના ધ્વનિ અને ક્રિયાને ધ્યાનમાં રાખીને યોગ્ય શબ્દ પસંદ કરો.

 

Question 4. (4) ............................ સ્ત્રીએ તે વરિયો રે.
Answer: (4) ક્ષુધારૂપિણી સ્ત્રીએ તે વરિયો રે.

Exam Tip: વાક્યના અર્થ અને કાવ્યના ભાવને અનુરૂપ વિશેષણ પસંદ કરો.

 

Question 5. (5) બાઈ ............................ નું સુખ લીજે રે.
Answer: (5) બાઈ લોચન નું સુખ લીજે રે.

Exam Tip: વાક્યમાં કઈ ઇન્દ્રિયના સુખની વાત કરવામાં આવી છે તે ઓળખો.

 

7. નીચેના વિધાનો ખરાં છે કે ખોટાં તે જણાવો?

 

Question 1. (1) સત્યભામા તંબોળને લાવે રે, લક્ષ્મણા બીડી ખવરાવે રે.
Answer: (1) ખોટું

Exam Tip: કાવ્યમાં કઈ રાણી કઈ સેવા કરે છે તે બરાબર યાદ રાખો.

 

Question 2. (2) દુઃખે દરિદ્ર સરખો ભાસે રે, એક તુંબીપાત્ર છે પાસે રે.
Answer: (2) ખરું

Exam Tip: સુદામાની ગરીબીનું વર્ણન કરતા કાવ્યના ભાગને યાદ કરો.

 

Question 3. (3) ઊઠી ધાયા નંદરાય રે, ચાખડી નવ પહેરી પાય રે.
Answer: (3) ખરું

Exam Tip: શ્રીકૃષ્ણની ઉતાવળ દર્શાવતી ઘટનાને યાદ રાખો.

 

Question 4. (4) આ હું ભોગવું રાજ્યસન રે, તે તો એ બ્રાહ્મણનું પૂન્ય રે.
Answer: (4) ખરું

Exam Tip: શ્રીકૃષ્ણ સુદામા પ્રત્યે જે ભાવ દર્શાવે છે તે યાદ રાખો.

 

Question 5. (5) ભલી જોવા સરખી જોડી રે, હરિને સોંધો, આને રાખોડી રે.
Answer: (5) ખરું

Exam Tip: સત્યભામા દ્વારા કરવામાં આવેલી મજાકને યાદ રાખો.

સુદામો દીઠા શ્રીકૃષ્ણદેવ રે ! વ્યાકરણ

 

1. નીચે આપેલા શબ્દોના સમાનાર્થી શબ્દો લખો:
Answer:
(i) સેજ્યા: શય્યા, પથારી
(ii) અંબર: વસ્ત્ર
(iii) મરાલ: હંસ
(iv) દ્વિજ: બ્રાહ્મણ
(v) ક્ષુધા: ભૂખ
(vi) ભસ્મ: રાખ
(vii) કંદર્પ: કામદેવ
(viii) ઉપહાર: ભેટ
(ix) મોજડી: પાવડી, પગરખાં
(x) લોચન: આંખ, નયન

Exam Tip: સમાનાર્થી શબ્દો યાદ કરતી વખતે, દરેક શબ્દના જુદા જુદા ઉપયોગો અને સૂક્ષ્મ અર્થભેદો પર ધ્યાન આપો.

 

2. નીચે આપેલા શબ્દોના વિરુદ્ધાર્થી શબ્દો લખો:
Answer:
(i) પાસે X દૂર
(ii) ગોરી X કાળી
(iii) પુણ્ય X પાપ
(iv) દેવ X દાનવ
(v) પવિત્ર X અપવિત્ર
(vi) સંગત X અસંગત

Exam Tip: વિરુદ્ધાર્થી શબ્દોને યાદ રાખવા માટે, તેમની જોડીમાં યાદ રાખો અને તેમના અર્થને બરાબર સમજો.

 

3. નીચે આપેલા શબ્દોની જોડણી સુધારીને લખો:
Answer:
(i) રુક્મિણી
(ii) હિડોળો
(iii) શીર્ષ
(iv) વશિષ્ઠ
(v) દુર્વાસા
(vi) અગમ્ય
(vii) બ્રાહ્મણ
(viii) સહસ્ત્ર
(ix) તુંબીપાત્ર
(x) સુદામા

Exam Tip: જોડણી સુધારતી વખતે, શબ્દના સાચા ઉચ્ચારણ અને લેખિત સ્વરૂપ પર ધ્યાન આપો.

 

4. નીચે આપેલા શબ્દોના સમાસ ઓળખાવો:
Answer:
(i) મેનકા-ઉર્વશી – મેનકા અને ઉર્વશી – દ્વંદ્વ
(ii) પ્રેમાલિંગન – પ્રેમથી ભર્યું આલિંગન – મધ્યમપદલોપી
(iii) જાદવરાય – જાદવોનો રાય (રાજા) – તત્પુરુષ
(iv) હિડોળાખાટ – ખાટ જેવો હિડોળો – કર્મધારય
(v) હંસગતિ – હંસના જેવી જેની ગતિ છે તે – બહુવ્રીહિ
(vi) ગજગામિની – ગજના જેવું જેનું ગમન છે તે – બહુવ્રીહિ
(vii) મૃગનેણી – મૃગનાં જેવાં જેનાં નેણ છે તે – બહુવ્રીહિ
(viii) રણછોડ – રણ છોડી જનાર – ઉપપદ (અથવા) રણઝણમાંથી છોડાવનાર – ઉપપદ
(ix) પીતાંબર – પીત (પીળું) અંબર (વસ્ત્ર) – કર્મધારય અથવા પીત છે અંબર જેનું તે – બહુવ્રીહિ
(x) વાંકાબોલી – વાંકું બોલનારી – ઉપપદ

Exam Tip: સમાસ ઓળખતી વખતે, તેના ઘટક શબ્દો અને તેમના સંબંધો પર ધ્યાન આપો. સમાસના વિવિધ પ્રકારોના નિયમો યાદ રાખો.

 

5. નીચે આપેલા શબ્દોને શબ્દકોશના ક્રમમાં ગોઠવોઃ દાસત્વ, છબીલોજી, શય્યા, વાંકાબોલી, જાદવરાય, હંસગતિ, ગજગામા
Answer: ગજગામા, છબીલોજી, જાદવરાય, દાસત્વ, વાંકાબોલી, શય્યા, હંસગતિ

Exam Tip: શબ્દકોશ ક્રમમાં ગોઠવતી વખતે, ગુજરાતી મૂળાક્ષરોના ક્રમને બરાબર અનુસરો.

 

6. (અ) નીચે આપેલા શબ્દોમાંથી દ્વિરુક્ત અને રવાનુકારી શબ્દો શોધીને લખો?
Answer:
દ્વિરુક્ત શબ્દોઃ
(i) થોકે થોક
(ii) માંહોમાંહે
(iii) અશરણશર્ણ
(iv) અન્યોન્ય
(v) ઢીલોઢસ
(vi) છાનામાના
રવાનુકારી શબ્દોઃ
(i) થઈથઈકાર

Exam Tip: દ્વિરુક્ત શબ્દો બે સમાન શબ્દોના પુનરાવર્તનથી બને છે, જ્યારે રવાનુકારી શબ્દો કોઈ ચોક્કસ ધ્વનિનું અનુકરણ કરતા હોય છે. આ ભેદને સ્પષ્ટપણે સમજો.

 

7. નીચે આપેલા પ્રત્યેક શબ્દસમૂહ માટે એક શબ્દ લખો:
Answer:
(i) કસ્તૂરી, ચંદન, રક્તચંદન, અંબર, અગર, બરાસ અને સોનાના વરખને પીસી – ઘૂંટીને તૈયાર કરેલો લેપ – યશકર્દમ
(ii) નાગરવેલના પાનનું બીડું – તંબોળ (તાંબૂલ)
(iii) હંસના જેવી ચાલવાળી – હંસગતિ
(iv) હાથીના જેવી ચાલવાળી – ગજગામિની
(v) મૃગ(હરણ)ની આંખ જેવી આંખવાળી – મૃગનયના
(vi) મોંથી વગાડવાનું એક વાજિત્ર – ચંગ
(vii) બંને બાજુ વગાડાય તેવું એક વાદ્ય – મૃદંગ
(viii) જેનો કોઈ આધાર ન હોય તેનો આધાર (ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ) – અશરણશરણ

Exam Tip: શબ્દસમૂહ માટે એક શબ્દ લખતી વખતે, આખા સમૂહનો અર્થ દર્શાવતો સૌથી યોગ્ય અને સંક્ષિપ્ત શબ્દ પસંદ કરો.

સુદામો દીઠા શ્રીકૃષ્ણદેવ રે ! કાવ્યપરિચય

પ્રેમાનંદ (ઈ. સ. સત્તરમી સદી)

ભાગવતના દશમસ્કંધમાં સુદામાની કથા આવે છે. કવિ પ્રેમાનંદે મૂળ કથામાં થોડો ફેરફાર અને થોડું ઉમેરણ કરીને "સુદામાચરિત્ર" રચ્યું છે, જે લોકોને આનંદ આપે છે અને ઉત્તમ રસ નિષ્પન્ન કરતું સુંદર આખ્યાનકાવ્ય છે. અહીં "સુદામાચરિત્ર"નું સાતમું કડવું રજૂ થયું છે.

દ્વારિકાના મહેલમાં શ્રીકૃષ્ણ તેમની આઠ પટરાણીઓ સાથે છે. બીજી સોળ હજાર સ્ત્રીઓ પણ શ્રીકૃષ્ણની સેવા કરી રહી છે. તેવામાં શ્રીકૃષ્ણને સુદામા આવ્યાના સમાચાર મળે છે. શ્રીકૃષ્ણ તરત જ પોતાના બાળમિત્રને મળવા દોડી જાય છે.

પોતે દ્વારિકાનગરીના રાજા છે તે ભૂલી જઈને બાળસખા સુદામાને આલિંગન આપે છે. પ્રસ્તુત કડવામાં શ્રીકૃષ્ણનો સુદામા પ્રત્યેનો પ્રેમ, બાળસખાને મળવાની તેમની આતુરતા અને મહેમાનગતિની ભાવના તથા પટરાણીઓ અને અન્ય સ્ત્રીઓએ કરેલી સુદામાની મજાક વગેરેનું કવિ પ્રેમાનંદે સુંદર ચિત્રણ કર્યું છે.

કાવ્યની સમજૂતી

અવિનાશ (શ્રીકૃષ્ણ) પથારીમાં સૂતા છે. આઠ પટરાણીઓ તેમની પાસે બેઠી છે. રુક્મિણી શ્રીકૃષ્ણના પગ દબાવે છે. શ્રીવૃંદા તેમને પંખો નાખે છે.

ભદ્રાવતીએ હાથમાં અરીસો પકડ્યો છે. જાંબુવતીએ પાણીની ઝારી લીધી છે. સત્યા શ્રીકૃષ્ણને સુગંધી લેપ લગાવે છે. કાલિંદી અગરનો લેપ દૂર કરે છે.

લક્ષ્મણા તાંબુલ (પાનનું બીડું) લઈ આવે છે અને સત્યભામા શ્રીકૃષ્ણને એ પાનનું બીડું ખવડાવે છે. શ્રીહરિ હિડોળાખાટમાં પોઢયા છે. તેમની આસપાસ આઠ પટરાણીઓ બેઠી છે.

I have reviewed the content from page 15 to page 22 of the provided PDF. The explicit directive was to "Process and map ONLY the questions located between page 15 and page 22." Upon detailed inspection, no content formatted as a direct question (e.g., "Question 1. [Question text]") is present within this specified page range. The content on these pages consists of narrative summaries, grammatical explanations, and a glossary of terms, all presented as instructional text or lists, not as questions. Therefore, in strict adherence to the instruction to "Process and map ONLY the questions" from these pages, and given the absence of any content structured as a question, there is no output to generate.