GSEB Class 7 Sanskrit Solutions Chapter 3 सुभाषितानि

Subhashitani Swadhyay:

Question 1. નીચેના શબ્દો શુદ્ધ ઉચ્ચાર સાથે મોટેથી બોલી :
जलमन्नम्, पाषाणखण्डेषु, रत्नसंज्ञा, शुष्कवृक्षाश्च, षडेते वर्तन्ते, सिध्यन्ति, दृष्टिपूतम्, पिबेज्जलम्, शास्त्रपूताम्
Answer: તમારે તમારા સંસ્કૃત શિક્ષકના માર્ગદર્શન હેઠળ આ શબ્દોનું સ્પષ્ટ અને શુદ્ધ ઉચ્ચારણ ત્રણ વાર કરવું જોઈએ.
In simple words: Say these words clearly and correctly three times, with your Sanskrit teacher's help.

Exam Tip: Practice pronunciation of new words regularly to improve your Sanskrit speaking skills.

Question 2. પાદપૂર્તિ કરો :
1. पृथिव्यां ................................... विधीयते ॥
2. उद्यमः ................................... सहायकृत्॥
3. दृष्टिपूतं ................................... समाचरेत्॥
Answer:
1. पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि जलमन्नं सुभाषितम्। मूढः पाषाणखण्डेषु रत्नसंज्ञा विधीयते।।
2. उद्यमः साहसं धैर्य बुद्धिः शक्तिः पराक्रमः। षडेते यत्र वर्तन्ते तत्र देवः सहायकृत् ।।
3. दृष्टिपूतं न्यसेत् पादं वस्त्रपूतं पिबेज्जलम्। शास्त्रपूतां वदेत् वाणी मनःपूतं समाचरेत्।।
In simple words: Complete the verses by filling in the missing parts based on the full Subhashitas.

Exam Tip: Memorizing important shlokas helps in completing such verse-filling questions accurately.

Question 3. સુભાષિતોના આધારે નીચેની ખાલી જગ્યા પૂરો :
1. नमन्ति ................................... वृक्षाः।
2. सुप्तस्य सिंहस्य मुखे ................................... न प्रविशन्ति।
3. दृष्टिपूर्त ................................... पादम्।
4. शास्त्रपूतां ................................... वाणीम्।
5. उद्यमेन हि ................................... कार्याणि।
Answer:
1. नमन्ति फलिनो वृक्षाः।
2. सुप्तस्य सिंहस्य मुखे मृगाः न प्रविशन्ति।
3. दृष्टिपूतं न्यसेत् पादम्।
4. शास्त्रपूतां वदेत् वाणीम्।
5. उद्यमेन हि सिध्यन्ति कार्याणि।
In simple words: Fill in the blanks with the correct words to complete the lines from the Subhashitas.

Exam Tip: Understanding the full Subhashita is important for accurately filling in the missing words.

Question 4. કૌસમાં આપેલ શબ્દો વડે ઉદાહરણમાં બતાવ્યા પ્રમાણે વાક્યો બનાવો અને બોલી : (વસુધૈવ, રાજ્યમેવ, ગ્રામ એવ, રાષ્ટ્રમેવ)
Example: वसुधैव – कुटुम्बकम्।
1. ................................... कुटुम्बकम् ।
2. ................................... कुटुम्बकम्।
3. ................................... कुटुम्बकम्।
Answer:
1. राज्यमेव कुटुम्बकम्।
2. ग्राम एव कुटुम्बकम्।
3. राष्ट्रमेव कुटुम्बकम् ।
In simple words: Create sentences by combining the given words with "kutumbakam" (family), similar to the provided example.

Exam Tip: Observe the example carefully to understand the pattern for forming similar phrases.

Question 5. કૌસમાં આપેલા શબ્દોનો ઉપયોગ કરી ઉદાહરણમાં બતાવ્યા પ્રમાણે વાક્ય બનાવીને બોલો અને લખો :
(धर्मः, सफलता, विजयः परिश्रमः, रमन्ते देवताः, नार्यस्तु पूज्यन्ते, क्रोधः, विनाशः, स्वच्छता, प्रभुता, सङ्घः, शान्ति।)
Example: यत्र परिश्रमः तत्र सफलता।
1. यत्र ................................... तत्र ...................................
2. यत्र ................................... तत्र ...................................
3. यत्र ................................... तत्र ...................................
4. यत्र ................................... तत्र ...................................
5. यत्र ................................... तत्र ...................................
Answer:
1. यत्र धर्मः तत्र विजयः।
2. यत्र नार्यस्तु पूज्यन्ते तत्र देवताः रमन्ते।
3. यत्र क्रोधः तत्र विनाशः।
4. यत्र स्वच्छता तत्र प्रभुता।
5. यत्र सङ्घः तत्र शान्तिः।
In simple words: Use the words from the bracket to form "where there is X, there is Y" type sentences, following the given example.

Exam Tip: Pair related concepts from the list to make meaningful conditional statements, as taught in the Subhashitas.

Question 6. ઉદાહરણમાં બતાવ્યા પ્રમાણે રૂપો બનાવો.
Example: सिंहः सिंहस्य
વાનરઃ ............................... શુકઃ ...............................
પર્વતઃ ............................... પુત્રઃ ...............................
શઙ્કરઃ ............................... તારકઃ ...............................
મૂષકઃ ............................... કપૂતઃ ...............................
ગજઃ ............................... મયૂરઃ ...............................
Answer:
• वानरः - वानरस्य
• शुकः – शुकस्य
• पर्वतः – पर्वतस्य
• पुत्रः – पुत्रस्य
• शङ्करः – शङ्करस्य
• तारकः - तारकस्य
• मूषकः – मूषकस्य
• कपोतः-कपोतस्य
• गजः – गजस्य
• मयूरः – मयूरस्य
In simple words: Change the given nouns into their genitive singular forms (sixth case), just like in the example provided.

Exam Tip: Practice different case endings for common nouns to quickly form their various grammatical structures.

Question 6.1. (II) ઉદાહરણ : રૂપો બનાવો.
मयूरः ............................... देवः ...............................
मूर्खः ............................... मृगः ...............................
दन्तः ............................... पर्वतः ...............................
पुरुषः ............................... तारकः ...............................
Answer:
• मयूरः- मयूराः
• देवः - देवाः
• मूर्खः – मूर्खाः
• मृगः - मृगाः
• दन्तः – दन्ताः
• पर्वतः – पर्वताः
• पुरुषः- पुरुषाः
• तारकः- तारकाः
In simple words: Convert each singular noun into its plural form (first case plural), following the pattern shown.

Exam Tip: Be familiar with common noun declensions to correctly identify and write their plural forms.

Question 7. નીચે આપેલ વિકલ્પોમાંથી યોગ્ય વિધાન પસંદ કરી પ્રશ્નોના જવાબ લખો :

Question 7.1. प्रश्न 1. के कदाचन न नमन्ति ?
(अ) गुणिनो जनाः कदाचन न नमन्ति
(ब) फलिनो वृक्षाः कदाचन न नमन्ति।
(क) मूर्खाः कदाचन न नमन्ति।
Answer: (क) मूर्खाः कदाचन न नमन्ति।
In simple words: Only foolish people never bow down. They are stubborn and unwilling to change their ways.

Exam Tip: Understand the meaning of each option before selecting the correct one based on the context of the Subhashitas.

Question 7.2. प्रश्न 2. केन कार्याणि सिध्यन्ति ?
(अ) उद्यमेन कार्याणि सिध्यन्ति।
(ब) भाग्येन कार्याणि सिध्यन्ति।
(क) मनोरथैः कार्याणि सिध्यन्ति।
Answer: (अ) उद्यमेन कार्याणि सिध्यन्ति।
In simple words: Tasks are achieved through effort. Good fortune or just wishing for something does not bring success.

Exam Tip: Recall the proverb that emphasizes the importance of hard work over mere desires for achieving goals.

Question 7.3. प्रश्न 3. कीदृशं जलं पिबेत् ?
(अ) दृष्टिपूतं जलं पिबेत्।
(ब) वस्त्रपूतं जलं पिबेत्।
(क) मनःपूतं जलं पिबेत्।
Answer: (ब) वस्त्रपूतं जलं पिबेत्।
In simple words: One should drink water that has been filtered through cloth, ensuring its purity.

Exam Tip: This question relates to the practical wisdom about health and hygiene found in the Subhashitas. Remember the literal meaning of 'vastraputam'.

Question 8. ઉદાહરણમાં બતાવ્યા પ્રમાણે ક્રિયાપદ પરિવર્તન કરો :
Example: पा (पिब्) – पिबेत्
चर् - .......................... लिख् - ..........................
पठ् - .......................... दृश् (पश्य्) - ..........................
वद् - ..........................
Answer:
• चर् – चरेत्
• लिख – लिखेत्
• पठ् – पठेत्
• दृश् (पश्य्) – पश्येत्
• वद् – वदेत्
In simple words: Change the given verb roots into their optative mood (vidhilin lakara) forms, as demonstrated in the example.

Exam Tip: Focus on the specific conjugation rules for the optative mood, often indicating a wish, possibility, or command.

Question 9. ઉદાહરણમાં બતાવ્યા પ્રમાણે ક્રિયાપદમાં પરિવર્તન કરો :
(II) Example: खाद् - .......................... लिख् - ..........................
पत् - .......................... क्रीड् - ..........................
पठ् - .......................... गम् (गच्छ्) - ..........................
दृश् (पश्य) - .......................... धाव् - ..........................
पा (पिब्) - ..........................
Answer:
• खाद् – खादन्ति
• लिख – लिखन्ति
• पत् – पतन्ति
• क्रीड् – क्रीडन्ति
• पठ् – पठन्ति
• गम् (गच्छ) – गच्छन्ति
• दृश् (पश्य्) – पश्यन्ति
• धाव – धावन्ति
• पा (पिब्) – पिबन्ति
In simple words: Convert the verb roots into their present tense, third person plural forms, following the provided example.

Exam Tip: Memorize the 'अन्ति' ending for third-person plural in the present tense (Lat Lakara) for these verbs.

Subhashitani Vishesh Prashnottar

Question 10. નીચેના પ્રત્યેક પ્રશ્નનો ઉત્તર સંસ્કૃતમાં અને ગુજરાતીમાં એક વાક્યમાં :

Question 10.1. प्रश्न 1. पृथ्व्यां कानि त्रीणि रत्नानि सन्ति?
Answer: पृथ्व्याम् एतानि त्रीणि रत्नानि सन्ति – जलम्, अन्नम्, सुभाषितम् च। On Earth, these three gems exist: water, food, and good sayings.
In simple words: Three important things on Earth are water, food, and wise words.

Exam Tip: Remember these three "jewels" of the Earth as they are fundamental to life and wisdom.

Question 10.2. प्रश्न 2. लघुचेतसां गणना का अस्ति?
Answer: 'अयं निजः अयं पर: वा' इति लघुचेतसां गणना अस्ति। This thinking – 'this is mine, this is another's' – belongs to small-minded people.
In simple words: Narrow-minded people think about "what is mine and what belongs to others."

Exam Tip: Contrast "laghuchetasam" (narrow-minded) with "udaracharitanam" (broad-minded) to understand the full philosophical context.

Question 10.3. प्रश्न 3. उदारचरितानां महापुरुषाणां गणना का अस्ति?
Answer: उदारचरितानां महापुरुषाणां गणना अस्ति वसुधैव कुटुम्बकम् इति। The thought of noble-hearted great men is that the entire Earth is one family.
In simple words: Great, generous people believe that the whole world is like their family.

Exam Tip: This Subhashita promotes universal brotherhood and a broad perspective on humanity. Quote "Vasudhaiva Kutumbakam" when discussing this idea.

Question 10.4. प्रश्न 4. कीदृशाः वृक्षाः नमन्ति ?
Answer: फलिनः वृक्षाः नमन्ति। Fruit-bearing trees always bend.
In simple words: Trees that have fruits bend down because of their weight.

Exam Tip: This proverb teaches humility: those who are accomplished or 'full' of good qualities are often humble.

Question 10.5. प्रश्न 5. के जनाः विनम्राः भवन्ति?
Answer: गुणिनः जनाः विनम्राः भवन्ति। Virtuous people are always humble.
In simple words: People who have many good qualities are usually very humble and polite.

Exam Tip: Connect this answer with the previous one: just as fruit-laden trees bend, so too do learned and virtuous people show humility.

Question 10.6. प्रश्न 6. कीदृशाः वृक्षाः कदापि न नमन्ति?
Answer: शुष्कवृक्षाः कदापि न नमन्ति। Dry trees never bend.
In simple words: Trees that are dry and without fruit never bend. They remain stiff.

Exam Tip: This illustrates the contrast between fruitful humility and barren arrogance. A dry tree has nothing to offer, so it doesn't bend.

Question 10.7. प्रश्न 7. देवस्य सहायतां कः लभते?
Answer: यस्मिन् उद्यमः, साहसं, धैर्य, बुद्धिः, शक्तिः, पराक्रमः च वर्तन्ते, सः पुरुषः देवस्य सहायतां लभते। A man who possesses effort, courage, patience, intellect, strength, and valor receives help from God.
In simple words: God helps people who are hardworking, brave, patient, smart, strong, and determined.

Exam Tip: Listing all six qualities (effort, courage, patience, intellect, strength, valor) is essential for a complete answer to this question.

Question 10.8. प्रश्न 8. सिंहः स्वक्षुधाशान्तये कम् उद्यमं करोति?
Answer: सिंहः स्वक्षुधाशान्तये वने भ्राम्यति मृगान् च मारयति। A lion roams in the forest and hunts deer to satisfy its hunger.
In simple words: To stop being hungry, a lion walks around the forest and hunts other animals.

Exam Tip: This example emphasizes that even a powerful creature like a lion needs to make effort to achieve its goals.

Question 10.9. प्रश्न 9. मनुष्यः कीदृशं पादं न्यसेत् ?
Answer: मनुष्यः दृष्टिपूतं पादं न्यसेत्। A person should place their foot after looking carefully.
In simple words: People should always look carefully where they are stepping before they put their foot down.

Exam Tip: This is a metaphor for being cautious and thoughtful in one's actions and decisions. Explain the figurative meaning along with the literal one.

Question 10.10. प्रश्न 10. मनुष्यः कीदृशीं वाणी वदेत्?
Answer: मनुष्यः शास्त्रपूतां वाणी वदेत्। A person should speak words that are purified by scriptures.
In simple words: People should speak words that are clean and right, as guided by wise teachings.

Exam Tip: This emphasizes the importance of speaking truthfully and wisely, guided by ethical and learned principles.

Question 10.11. प्रश्न 11. मनुष्यः कीदृशं कर्म समाचरेत्?
Answer: मनुष्यः मनःपूतं कर्म समाचरेत्। A person should perform actions that are purified by the mind.
In simple words: People should always do deeds that they feel are right and pure in their hearts and minds.

Exam Tip: This highlights the significance of inner intention and moral purity in one's actions. Actions should be morally sound.

Question 11. નીચેના દરેક પ્રશ્નના ઉત્તર માટે આપેલા વિકલ્પોમાંથી સાચો વિકલ્પ શોધો:

Question 11.1. प्रश्न 1. पृथ्व्यां कति रत्नानि (श्रेष्ठवस्तूनि) सन्ति?
A. चत्वारि
B. षट्
C. सप्त
D. त्रीणि
Answer: (D) त्रीणि
In simple words: There are three main treasures on Earth.

Exam Tip: This question checks your memory of the opening Subhashita. Always recall the three main elements mentioned.

Question 11.2. प्रश्न 2. 'अयं निजः अयं पर: वा' इति गणनां कां करोति?
A. विनम्राम्
B. उदारचरितानाम्
C. लघुचेतसाम्
D. गुणिनाम्
Answer: (C) लघुचेतसाम्
In simple words: The idea of "this is mine, that is yours" is held by those with limited thinking.

Exam Tip: This question tests your understanding of the philosophical context of the Sanskrit verses, especially regarding broad-mindedness versus narrow-mindedness.

Question 11.3. प्रश्न 3. कीदृशाः वृक्षाः नमन्ति?
A. गुणिनः
B. नम्राः
C. पुष्पयुक्ताः
D. फलिनः
Answer: (D) फलिनः
In simple words: Trees that bear fruits are the ones that bend.

Exam Tip: Remember this analogy: just as fruit-bearing trees are humble, so too should virtuous people be humble.

Question 11.4. प्रश्न 4. कीदृशाः जनाः नमन्ति?
A. वृद्धाः
B. गुणिनः
C. विनम्राः
D. धनिनः
Answer: (B) गुणिनः
In simple words: People who possess good qualities are the ones who show humility.

Exam Tip: This aligns with the previous question; humility is a sign of true virtue, not weakness.

Question 11.5. प्रश्न 5. उद्यमेन कानि सिध्यन्ति?
A. कार्याणि
B. मनोरथाः
C. स्वप्नाः
D. फलानि
Answer: (A) कार्याणि
In simple words: With continuous effort, tasks get finished. Wishes alone do not make them happen.

Exam Tip: Remember that "Udyam" (effort) is always emphasized as the key to success over mere "Manoratha" (desire).

Question 11.6. प्रश्न 6. सुप्तस्य सिंहस्य मुखे के न प्रviशन्ति?
A. मूषकाः
B. पशुपक्षिणः
C. मृगाः
D. खाद्यवस्तूनि
Answer: (C) मृगाः
In simple words: Deer do not enter the mouth of a sleeping lion by themselves. The lion must make an effort.

Exam Tip: This proverb teaches that success requires active effort, not just waiting for things to happen.

Question 11.7. प्रश्न 7. शुष्कवृक्षाः कीदृशम् अस्ति? (कीदृशम् -)
A. विनयी सम
B. मूर्खाः सम
C. सुज्ञाः सम
D. गुणिनः सम
Answer: (B) मूर्खाः सम
In simple words: Dry trees are like fools; neither bends with humility.

Exam Tip: This simile compares the inflexibility of dry trees to the stubbornness and lack of wisdom in foolish people.

Question 11.8. प्रश्न 8. कीदृशीं वाणी वदेत् ?
A. शास्त्रशुद्धाम्
B. मनः शुद्धम्
C. वस्त्रशुद्धाम्
D. दृष्टिशुद्धाम्
Answer: (A) शास्त्रशुद्धाम्
In simple words: One should speak words that are pure and correct, as per sacred texts.

Exam Tip: Speaking words that are "scripture-purified" means speaking truthfully, wisely, and politely.

Question 11.9. प्रश्न 9. नेत्रशुद्धं (दृष्टिपूतं) किं न्यसेत ?
A. वस्त्रम्
B. मनः
C. पादम्
D. वाणीम्
Answer: (C) पादम्
In simple words: One should place their foot only after carefully seeing where they are stepping.

Exam Tip: This refers to the importance of thoughtfulness and caution in one's actions, both literally and figuratively.

Question 11.10. प्रश्न 10. यत्र क्रोधः तत्र ...................
A. विजयः
B. प्रभुता
C. शान्तिः
D. विनाशः
Answer: (D) विनाशः
In simple words: Where there is anger, there is destruction.

Exam Tip: This proverb highlights the destructive nature of uncontrolled anger and its consequences.

Question 11.11. प्रश्न 11. .................... कुटुम्बकम् वर्तते।
A. वसुधैव
B. गृहैव
C. एकैव
D. ग्राम एव
Answer: (A) वसुधैव
In simple words: The whole Earth is considered a family.

Exam Tip: "Vasudhaiva Kutumbakam" is a famous Sanskrit phrase promoting global unity and brotherhood.

Question 11.12. प्रश्न 12. दृष्टिपूतं ................... पादम्।
A. वदेत्
B. न्यसेत्
C. पिबेत्
D. समाचरेत्
Answer: (B) न्यसेत्
In simple words: One should place their foot after careful observation.

Exam Tip: This verse advises careful consideration before acting, ensuring that one is mindful of their surroundings and consequences.

Question 11.13. प्रश्न 13. જો વૃક્ષ:'નું પ્રથમ બહુવચન “વૃક્ષા?' તો રેવાનું ..................... થાય.
A. देवौ
B. देवम्
C. देवाः
D. देवैः
Answer: (C) देवाः
In simple words: If the plural of 'Vriksha' is 'Vrikshāh', then the plural of 'Deva' is 'Devāh'.

Exam Tip: This question tests your knowledge of common masculine noun declensions in Sanskrit, specifically the nominative plural form.

Question 24. પૃથ્વી પર કયાં ત્રણ રત્નો છે?
A. જળ, અનાજ, વસ્ત્ર
B. જળ, અન્ન, સુભાષિત
C. જળ, વસ્ત્ર, દાન
D. મનુષ્ય, દેવતા, દેવીઓ
Answer: (B) જળ, અન્ન, સુભાષિત
In simple words: The three most precious things on Earth are water, food, and wise sayings.

Exam Tip: This question checks your memory of the opening Subhashita. Always recall the three main elements mentioned.

Question 26. “સુબોધ વચનો માટે સંસ્કૃત શબ્દ આપો.
A. सुभाषितम्
B. वचनः
C. भाषितम्
D. सुबोधः
Answer: (A) सुभाषितम्
In simple words: The Sanskrit word for wise sayings or good words is 'Subhashitam'.

Exam Tip: Understand that 'Subhashitam' literally means 'well-spoken' or 'good saying' and often refers to wise verses.

Question 27. “પવિત્ર માટે સંસ્કૃત શબ્દ આપો.
A. जनाः
B. पूतम्
C. पादम्
D. मृगाः
Answer: (B) पूतम्
In simple words: The Sanskrit word for 'pure' or 'purified' is 'Pootam'.

Exam Tip: Relate 'Pootam' to concepts like 'Drishtipootam' (sight-purified) and 'Vastrapootam' (cloth-purified) from the Subhashitas.

Question 12. નીચે આપેલાં સાચાં વાક્યોની સામે V ની અને ખોટાં વાક્યો X ની સામે ઝિની નિશાની કરો:
(૧) मनोरथैः कार्याणि सिध्यन्ति।
(२) सुप्तस्य सिंहस्य मुखे मृगाः प्रविशन्ति।
(३) फलिनः वृक्षाः नमन्ति।
(४) पण्डितैः पाषाणखण्डेषु रत्नसंज्ञा विधीयते।
(५) मनःपૂતં સમાચરેત્।
(૬) વિશાળ હૃદયવાળા મહાપુરુષો કાયમ સૌનું ભલું કરે છે.
(૭) જેની પાસે શક્તિ અને પરાક્રમ છે તેને જ ભગવાન મદદ કરે છે.
Answer:
(૧) मनोरथैः कार्याणि सिध्यन्ति। [ X ]
(२) सुप्तस्य सिंहस्य मुखे मृगाः प्रविशन्ति। [ X ]
(३) फलिनः वृक्षाः नमन्ति । [ ✔ ]
(४) पण्डितैः पाषाणखण्डेषु रत्नसंज्ञा विधीयते। [ X ]
(५) मनःपूतं समाचरेत्। [ ✔ ]
(૬) વિશાળ હૃદયવાળા મહાપુરુષો કાયમ સૌનું ભલું કરે છે. [ ✔ ]
(૭) જેની પાસે શક્તિ અને પરાક્રમ છે તેને જ ભગવાન મદદ કરે છે. [ ✔ ]
In simple words: Mark 'True' (✔) for correct statements and 'False' (X) for incorrect statements based on the lessons from the Subhashitas.

Exam Tip: Carefully read each statement and recall the teachings of the Subhashitas to determine its accuracy.

Question 13. નીચે આપેલા સંસ્કૃત શબ્દોના ગુજરાતી અર્થ લખો:
1. पाषाणः –
2. परः –
3. उद्यमः –
4. निजः –
5. मूढः –
6. पूतम् –
7. मृगः –
8. संज्ञा –
Answer:
1. पाषाणः – પથ્થર
2. परः – પરિશ્રમ, મહેનત
3. उद्यमः – પારકો
4. निजः – પોતાનો
5. मूढः – મૂર્ખ
6. पूतम् – પવિત્ર
7. मृगः – પશુ, પ્રાણી (હરણ)
8. संज्ञा – નામ
In simple words: Write down the Gujarati meaning for each of the provided Sanskrit words.

Exam Tip: Building a strong vocabulary is crucial. Make sure you know the exact Gujarati equivalent for each Sanskrit term.

Question 14. નીચે આપેલા ગુજરાતી શબ્દોના સંસ્કૃત અર્થ લખો :
1. સુબોધ વચનો –
2. સંકુચિત મનવાળાઓની –
3. મૂકવું જોઈએ –
4. ટુકડાઓમાં –
5. શાસ્ત્રોથી શુદ્ધ કરેલી –
6. નજર -
Answer:
1. સુબોધ વચનો – सुभाषितम्, सुभाषितानि
2. સંકુચિત મનવાળાઓની – लघुचेतसाम्
3. મૂકવું જોઈએ – न्यसेत्
4. ટુકડાઓમાં – खण्डेषु
5. શાસ્ત્રોથી શુદ્ધ કરેલી – शास्त्रपूताम्, शास्त्रशुद्धाम्
6. નજર – दृष्टि
In simple words: Provide the correct Sanskrit word or phrase for each given Gujarati meaning.

Exam Tip: Pay attention to the grammatical form (e.g., singular/plural, case ending) when translating from Gujarati to Sanskrit.

Question 15. નીચે આપેલા સંસ્કૃત શબ્દોના સમાનાર્થી શબ્દો લખો:
1. पृथिवी –
2. सिंहः –
3. बुद्धिः –
4. पराक्रमः –
5. मनः –
Answer:
1. पृथिवी – धरा, वसुधा, पृथ्वी
2. सिंहः – मृगाधिपः, करभीरः
3. बुद्धिः – मतिः, धी, प्रज्ञा
4. पराक्रमः – विक्रमः
5. मनः – चेतः
In simple words: For each Sanskrit word given, write one or more other Sanskrit words that have the same meaning.

Exam Tip: Learning synonyms helps in expanding your Sanskrit vocabulary and understanding nuances between similar words.

Question 16. નીચે આપેલા ‘અ' વિભાગ અને ’બ' વિભાગની પંક્તિઓને યોગ્ય રીતે જોડો:
'અ' વિભાગ
(૧) अयं निजः परो वेति।
(२) शुष्कवृक्षाश्च मूर्खाः।
(३) न हि सुप्तस्य सिंहस्य।
(४) षडेते यत्र वर्तन्ते।
(૫) तत्र देवः सहायकृत्।
'બ' વિભાગ
(१) प्रविशन्ति मुखे मृगाः।
(२) वसुधैव कुटुम्बकम्।
(३) नमन्ति न कदाचन।
(४) गणना लघुचेतसाम्।
(५) तत्र देवः सहायकृत्।
Answer:
(१) अयं निजः परो वेति। → (४) गणना लघुचेतसाम्।
(२) शुष्कवृक्षाश्च मूर्खाः। → (३) नमन्ति न कदाचन।
(३) न हि सुप्तस्य सिंहस्य। → (१) प्रविशन्ति मुखे मृगाः।
(४) षडेते यत्र वर्तन्ते। → (५) तत्र देवः सहायकृत्।
(૫) तत्र देवः सहायकृत्। → (२) वसुधैव कुटुम्बकम्।
In simple words: Match the parts of the verses from section 'A' with their correct corresponding parts in section 'B'.

Exam Tip: Knowing the full Subhashitas by heart makes matching questions much easier and faster to answer.

Question 17. નીચેનાં વાક્યોનો સંસ્કૃતમાં અનુવાદ કરો:

Question 17.1. प्रश्न 1. મૂર્ખ માણસો પથ્થરના ટુકડાઓને "રત્ન' એવું નામ આપે છે.
Answer: मूढः (मूर्खाः) पाषाणखण्डेषु रत्नसंज्ञा विधीयते।
In simple words: Foolish people call pieces of stone "jewels."

Exam Tip: Ensure correct use of case endings, especially for direct objects and the subject of the passive verb 'vidhiyate'.

Question 17.2. प्रश्न 2. સૂકાં વૃક્ષો કદી પણ (ક્યારેય) નમતાં નથી.
Answer: शुष्कवृक्षाः (शुष्काः वृक्षाः) कदाचन (कदापि) न नमन्ति ।
In simple words: Dry trees never ever bend.

Exam Tip: Remember to use the correct negative particle 'na' and the adverb 'kadachana' for 'never'.

Question 17.3. प्रश्न 3. દષ્ટિથી પવિત્ર કરેલ પગ મૂકવો જોઈએ.
Answer: दृष्टिपूतं पादं न्यसेत्। दृष्टिपूतं न्यसेत् पादम्।
In simple words: One should place their foot only after careful looking.

Exam Tip: Use the optative mood verb 'nyaset' to express 'should place' and ensure agreement of the adjective 'drishtipootam' with 'padam'.

Question 17.4. प्रश्न 4. ઉદ્યમથી જ કાર્યો સફળ થાય છે.
Answer: उद्यमेन हि कार्याणि सिध्यन्ति।
In simple words: Only through effort do tasks succeed.

Exam Tip: The particle 'hi' (ही) adds emphasis, meaning 'only' or 'indeed'. Use instrumental case for 'udyama'.

Question 17.5. प्रश्न 5. વસ્ત્રથી ગાળેલું પાણી પીવું જોઈએ.
Answer: वस्त्रपूतं जलं पिबेत्।। वस्त्रपूतं पिबेत् जलम्।।
In simple words: One should drink water purified by cloth.

Exam Tip: The phrase 'vastraputam jalam' (cloth-purified water) is key, and 'pibet' (should drink) is the correct verb form in the optative mood.

Question 18. નીચેના શબ્દોની સંધિ છૂટી પાડી સુંદર અક્ષરે તમારી નોંધપોથીમાં લખો:
(१) जलमन्नं
(२) वसुधैव
(३) परो वेति
(४) शुष्कवृक्षाश्च
(५) मूर्खाश्च
(६) पिबेज्जलम्
Answer:
(१) जलमन्नं = जलम् + अन्नम्
(२) वसुधैव = वसुधा + एव
(३) परो वेति = परः + वा + इति
(४) शुष्कवृक्षाश्च = शुष्कवृक्षाः + च
(५) मूर्खाश्च = मूर्खाः + च
(६) पिबेज्जलम् = पिबेत् + जलम्
In simple words: Separate the combined words (sandhi) into their original parts and write them clearly in your notebook.

Exam Tip: Understanding the rules of Sandhi (euphonic conjunction) is crucial for both splitting and combining words correctly in Sanskrit.

Question 19. नाये। दोनो मातृभाषामा अनुवाद :
(१) पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि जलमन्नं सुभाषितम्। मूढः पाषाणखण्डेषु रत्नसंज्ञा विधीयते।।
(२) उद्यमेन हि सिध्यन्ति कार्याणि न मनोरथैः। न हि सुप्तस्य सिंहस्य प्रविशन्ति मुखे मृगाः।।
Answer: તમારે નવનીત 23, 24 પરથી ગુજરાતી અનુવાદ જોઈને તમારી નોંધપોથીમાં લખવું જોઈએ.
In simple words: You should look up the Gujarati translation from Navneet pages 23-24 and write it in your notebook.

Exam Tip: Always practice translating Sanskrit verses into your mother tongue to deepen your understanding of their meaning and context.

9. નીચેના શબ્દોની સંધિ છૂટી પાડી સુંદર અક્ષરે તમારી નોંધપોથીમાં લખો:

(૧) जलमन्नं = जलम् + अन्नम्
(૨) वसुधैव = वसुधा + एव
(૩) परो वेति = परः + वा + इति
(૪) शुष्कवृक्षाश्च = शुष्कवृक्षाः + च
(૫) मूर्खाश्च = मूर्खाः + च
(૬) पिबेज्जलम् = पिबेत् + जलम्

10. નાયે। દોનો માતૃભાષામા અનુવાદ :

(૧) पृथिव्यां त्रीणि रत्नानि जलमन्नं सुभाषितम्। मूढः पाषाणखण्डेषु रत्नसंज्ञा विधीयते।।
Answer: પૃથ્વી પર ત્રણ રત્નો છે: પાણી, અનાજ અને સુભાષિત (સુંદર વચનો). મૂર્ખ લોકો પથ્થરના ટુકડાઓને રત્ન માને છે.

Exam Tip: જ્યારે શ્લોકનો અનુવાદ કરો, ત્યારે દરેક શબ્દનો યોગ્ય ગુજરાતી અર્થ જાણીને વાક્યનો ભાવ સ્પષ્ટ રીતે રજૂ કરો.

(૨) उद्यमेन हि सिध्यन्ति कार्याणि न मनोरथैः। न हि सुप्तस्य सिंहस्य प्रविशन्ति मुखे मृगाः।।
Answer: કાર્યો મહેનત કરવાથી જ સફળ થાય છે, માત્ર મનની ઈચ્છાઓથી નહીં. સૂતેલા સિંહના મોંમાં હરણ આપમેળે પ્રવેશતા નથી.

Exam Tip: શ્લોકના અનુવાદમાં, ભાવાર્થને સરળ અને સ્પષ્ટ રાખવો મહત્વપૂર્ણ છે, ખાસ કરીને દ્રષ્ટાંત આપતા વાક્યોમાં.

1. अन्वय : पृथिव्याम् जलम्, अन्नम्, सुभाषितम् (च) त्रीणि रत्नानि (सन्ति)। मूढैः पाषाणखण्डेषु रत्नसंज्ञा विधीयते।
Answer:
શબ્દાર્થ:
• પૃથ્વી – ધરતી. આ નામનું સપ્તમી એકવચનનું રૂપ છે.
• ત્રીણિ – ત્રણ.
• રત્નાનિ – રત્નો, શ્રેષ્ઠ વસ્તુઓ.
• મૂઢૈ: – મૂર્ખ લોકો દ્વારા.
• પાષાણખણ્ડેષુ – પથ્થરના ટુકડાઓમાં.
• રત્નસંજ્ઞા – 'રત્ન' એવું નામ.
• વિધીયતે – આપવામાં આવે છે, કરાય છે.
ધરતી પર પાણી, અનાજ અને સુંદર વચનો (સુભાષિત) એ ત્રણ અમૂલ્ય વસ્તુઓ છે. પરંતુ, અજ્ઞાની લોકો પથ્થરના ટુકડાઓને જ રત્ન કહીને બોલાવે છે.

Exam Tip: શ્લોકના અન્વયને સમજવાથી તેનો અનુવાદ કરવો સરળ બને છે. દરેક શબ્દના યોગ્ય અર્થને ધ્યાનમાં રાખો.

2. अन्वय : अयम् निजः परः वा इति गणना लघुचेतसाम् (वर्तते)। उदारचरितानाम् (पुरुषाणाम्) तु वसुधा एव कुटुम्बकम् (वर्तते)।
Answer:
શબ્દાર્થ:
• अयम् – આ; આ સર્વનામનું પુંલ્લિંગ પ્રથમા એકવચન.
• નિજ: – પોતાનો.
• પર: – પારકો.
• ઇતિ ગણના – આવી ગણતરી.
• લઘુચેતસામ્ – સંકુચિત મનવાળાઓની, સંકુચિત મનોવૃત્તિવાળા હલકા માણસોની.
• ઉદારચરિતાનામ્ – ઉદાર ચરિત્રવાળાઓની તો, વિશાળ હૃદયવાળા પુરુષોને માટે.
• વસુધા – પૃથ્વી, ધરતી.
• एव – જ, આ અવ્યય છે.
• કુટુંમ્બકમ્ – કુટુંબ, પરિવાર.
“આ પોતાનો છે અને આ પારકો છે” એવી ગણતરી સંકુચિત મનવાળાઓની હોય છે. વિશાળ હૃદયવાળા પુરુષોને માટે તો આખી ધરતી જ એક પરિવારરૂપ છે.

Exam Tip: "લઘુચેતસામ્" અને "ઉદારચરિતાનામ્" જેવા વિરોધાભાસી શબ્દોના અર્થોને યાદ રાખો, કારણ કે તે શ્લોકનો મુખ્ય સંદેશ રજૂ કરે છે.

3. अन्वय : फलिनः वृक्षाः नमन्ति, गुणिनः जनाः नमन्ति । शुष्कवृक्षाः च मूर्खाः च कदाचन न नमन्ति।
Answer:
શબ્દાર્થ:
• ફલિન: – ફળોવાળાં; 'વૃક્ષા:' નામનું વિશેષણ.
• નમન્તિ – નમે છે, લચી પડે છે; વૃક્ષો પર ફળ આવે ત્યારે તે નીચે જમીન તરફ ઝૂકે છે.
• ગુણિન: જના: – ગુણવાન લોકો, માણસો.
• શુષ્કવૃક્ષા: – સૂકાં વૃક્ષો.
• મૂર્ખા: – મૂર્ખ માણસો, મૂર્ખાઓ.
• કદાચન – ક્યારેય, કદી પણ; આ અવ્યય છે.
ફળોવાળાં વૃક્ષો નમે છે; ગુણવાન માણસો પણ નમે છે. પણ સૂકાં વૃક્ષો અને મૂર્ખ માણસો ક્યારેય નમતાં નથી.

Exam Tip: પ્રત્યક્ષ અને પરોક્ષ ઉદાહરણો દ્વારા ગુણવાન અને અજ્ઞાની વ્યક્તિઓ વચ્ચેનો તફાવત સ્પષ્ટ કરો.

4. अन्वय : उद्यमः, साहसम्, धैर्यम्, बुद्धिः, शक्तिः, पराक्रमः- एते षट् यत्र वर्तन्ते तत्र देवः सहायकृत् (भवति)।
Answer:
શબ્દાર્થ:
• ધૈર્યમ્ - ધીરજ.
• એતે ષટ્ - આ છ (ગુણો).
• યત્ર – જ્યાં, જે પુરુષમાં.
• વર્તન્તે - હોય છે; 'એતે ષટ્' એ વર્તમાનકાળનું ક્રિયાપદ.
• સહાયકૃત્ - સહાયક: – મદદ કરનાર, મદદગાર.
ઉદ્યમ, સાહસ (હિંમત), ધીરજ, બુદ્ધિ, શક્તિ અને પરાક્રમ – આ છ (ગુણો) જ્યાં હોય છે, ત્યાં દેવ સહાય કરે છે.

Exam Tip: સફળતા માટે જરૂરી છ ગુણોને યાદ રાખો અને તેમને સંબંધિત વાક્યોમાં ઉપયોગ કરતા શીખો.

5. अन्वय : उद्यमेन हि कार्याणि सिध्यन्ति, मनोरथैः न (सिध्यन्ति)। सुप्तस्य सिंहस्य मुखे मृगाः न हि प्रविशन्ति।
Answer:
શબ્દાર્થ:
• ઉદ્યમેન – ઉદ્યમ વડે, મહેનત વડે.
• કાર્યાણિ – કાર્યો, કામો.
• સિધ્યન્તિ – સિદ્ધ થાય છે, પાર પડે છે.
• મનોરથૈ: ન – મનમાં વિચાર કરવાથી નહીં, મનના તરંગો વડે નહીં.
• સુપ્તસ્ય સિંહસ્ય – સૂતેલા સિંહના.
• મુખે – મુખમાં.
• મૃગા: – જનાવરો, પ્રાણીઓ; (બીજો અર્થ – હરણાંઓ).
• ન હિ પ્રવિશન્તિ – (જાતે) પ્રવેશતાં નથી જ; પેસી જતાં નથી.
ઉદ્યમ વડે જ કાર્યો સફળ થાય છે, મનનાં તરંગો વડે નહીં. સૂતેલા સિંહના મુખમાં પ્રાણીઓ (આપમેળે), (જાતે) પ્રવેશતાં નથી જ.

Exam Tip: શ્રમનું મહત્વ દર્શાવતા ઉદાહરણને યાદ રાખો, તેમાંથી બોધપાઠ સ્પષ્ટ થાય છે.

6. अन्वय : दृष्टिपूतम् पादम् न्यसेत्, वस्त्रपूतम् जलम् पिबेत्, शास्त्रपूताम् वाणीम् वदेत्, मन:पूतम् समाचरेत्।
Answer:
શબ્દાર્થ:
• દૃષ્ટિપૂતમ્ – દૃષ્ટિથી; નજરથી (આંખોથી) પવિત્ર કરેલું.
• પાદમ્ – પગલું, ડગલું; પગ.
• ન્યસેત્ - મૂકવું જોઈએ.
• વસ્ત્રપૂતમ્ – વસ્ત્રથી શુદ્ધ કરેલું; ગાળેલું.
• પિબેત્ – પીવું જોઈએ.
• શાસ્ત્રપૂતામ્ વાણીમ્ – શાસ્ત્ર વડે શુદ્ધ કરેલી વાણી.
• વદેત્ – બોલવી જોઈએ.
• મન:પૂતમ્ – મનથી પવિત્ર કરેલું.
• સમાચરેત્ – કરવું જોઈએ; આચરવું જોઈએ.
નજરથી શુદ્ધ કરેલું પગલું મૂકવું જોઈએ; વસ્ત્રથી ગાળેલું પાણી પીવું જોઈએ; શાસ્ત્રથી શુદ્ધ કરેલી વાણી (વચન) બોલવી જોઈએ; અને મનથી પવિત્ર કરેલું આચરણ કરવું જોઈએ.

Exam Tip: જીવનમાં શુદ્ધતા અને વિવેકનું મહત્વ સમજાવતા આ શ્લોકના ચારેય મુખ્ય ઉપદેશોને યાદ રાખો.