GSEB Class 6 Social Science Solutions Chapter 6 મૌર્યયુગ ચંદ્રગુપ્ત અને સમ્રાટ અશોક

1. નીચે દરેક પ્રશ્નના ઉત્તર માટે વિકલ્પોમાંથી સાચો વિકલ્પ શોધીને ઉત્તર લખો:

Question 1. ચંદ્રગુપ્તની તમામ સિદ્ધિઓમાં તેમના કયા ગુરુના માર્ગદર્શને ઘણો મહત્ત્વનો ભાગ ભજવ્યો હતો?
(a) ગુરુ દ્રોણના
(b) ગુરુ સાંદીપનિના
(c) ગુરુ ચાણક્યના
(d) ગુરુ વિશ્વામિત્રના
Answer: (c) ગુરુ ચાણક્યના
In simple words: ચંદ્રગુપ્તને તેમની બધી સફળતાઓમાં તેમના ગુરુ ચાણક્ય પાસેથી ઘણી મદદ મળી હતી.

Exam Tip: ઇતિહાસના પ્રશ્નોમાં વ્યક્તિઓના નામો અને તેમની ભૂમિકા યાદ રાખવી મહત્ત્વપૂર્ણ છે. ચોક્કસ ગુરુનું યોગદાન સમજવાથી પૂરા માર્ક્સ મળી શકે છે.

Question 2. ચાણક્ય દ્વારા લખાયેલા ક્યા ગ્રંથમાંથી તે સમયની રાજકીય, સામાજિક અને આર્થિક વ્યવસ્થા અંગેની માહિતી મળી રહે છે?
(a) નીતિશાસ્ત્ર
(b) સમાજશાસ્ત્ર
(c) મુદ્રારાક્ષસ
(d) અર્થશાસ્ત્ર
Answer: (d) અર્થશાસ્ત્ર
In simple words: ચાણક્યએ જે પુસ્તક લખ્યું હતું, 'અર્થશાસ્ત્ર', તેમાંથી આપણને તે સમયની રાજનીતિ, સમાજ અને પૈસાની વ્યવસ્થા વિશે ઘણી જાણકારી મળે છે.

Exam Tip: મહત્વપૂર્ણ ઐતિહાસિક પુસ્તકો અને તેમના લેખકોના નામ યાદ રાખો, કારણ કે તે તે સમયની સંસ્કૃતિ અને શાસન પદ્ધતિને સમજવામાં મદદ કરે છે.

Question 3. બિંદુસારે અશોકની કયા પ્રાંતના રાષ્ટ્રીય તરીકે નિમણૂક કરી હતી?
(a) અવંતિ
(b) તક્ષશિલા
(c) પાટલિપુત્ર
(d) ઉજ્જૈન
Answer: (a) અવંતિ
In simple words: બિંદુસારે અશોકને અવંતિ નામના વિસ્તારના મુખ્ય શાસક તરીકે પસંદ કર્યા હતા.

Exam Tip: રાજાઓ દ્વારા કરાયેલી નિમણૂકો અને સંબંધિત પ્રદેશો યાદ રાખવાથી ઐતિહાસિક શાસન વ્યવસ્થા સમજવામાં મદદ થાય છે. આવા પ્રશ્નોમાં ચોક્કસ નામ અને સ્થળ બંને મહત્ત્વના હોય છે.

Question 4. અશોકે સંઘમિત્રાને બૌદ્ધધર્મના પ્રચાર માટે ક્યાં મોકલ્યાં હતા?
(a) સિરિયા
(b) સિલોન
(c) મ્યાનમાર
(d) પશ્ચિમ
Answer: (b) સિલોન
In simple words: રાજા અશોકે પોતાની પુત્રી સંઘમિત્રાને બૌદ્ધ ધર્મ ફેલાવવા માટે સિલોન દેશમાં મોકલી હતી.

Exam Tip: બૌદ્ધ ધર્મના પ્રચારમાં અશોકનો ફાળો અને તેમણે ધર્મ પ્રસાર માટે મોકલેલા લોકો અને સ્થળો યાદ રાખવા ખૂબ જરૂરી છે.

Question 5. અશોકના મોટા ભાગના અભિલેખોની ભાષા કઈ હતી?
(a) ઈરાની
(b) પાલિ
(c) પ્રાકૃત
(d) બ્રાહ્મી
Answer: (c) પ્રાકૃત
In simple words: અશોકે જે મોટાભાગના લેખો કોતરાવ્યા હતા, તેની ભાષા પ્રાકૃત હતી.

Exam Tip: પ્રાચીન ભારતમાં શિલાલેખો અને અભિલેખોની ભાષાઓ વિશેની જાણકારી ઇતિહાસના પ્રશ્નોમાં મહત્ત્વપૂર્ણ છે. ખાસ કરીને અશોકના અભિલેખોની ભાષા એક સામાન્ય પ્રશ્ન છે.

2. નીચેના પ્રશ્નોના ટૂંકમાં ઉત્તર આપો:

Question 1. સમ્રાટ અશોકનું વિશાળ સામ્રાજ્ય ક્યાં સુધી ફેલાયેલું હતું?
Answer: સમ્રાટ અશોકનું મોટું સામ્રાજ્ય વાયવ્ય સરહદે આવેલા કંદહાર અને પેશાવર સુધી વિસ્તરેલું હતું. ઉત્તર દિશામાં તે નેપાલ સુધી ફેલાયેલું હતું, જ્યારે દક્ષિણમાં મૈસૂર (હાલનું કર્ણાટક) સુધી હતું. પશ્ચિમમાં ગુજરાત-સૌરાષ્ટ્ર અને પૂર્વમાં મગધ તેમજ કલિંગ (જે હવે ઓડિશા તરીકે ઓળખાય છે) સુધી તેનો વિસ્તાર હતો.
In simple words: અશોકનું મોટું રાજ્ય કંદહારથી નેપાલ સુધી, મૈસૂરથી ગુજરાત-સૌરાષ્ટ્ર સુધી, અને મગધથી ઓડિશા સુધી ફેલાયેલું હતું.

Exam Tip: સામ્રાજ્યના ભૌગોલિક વિસ્તાર સંબંધિત પ્રશ્નોમાં દિશાઓ અને મુખ્ય સ્થળોના નામ યાદ રાખવાથી પૂરા માર્ક્સ મેળવી શકાય છે. દરેક દિશા માટે ઓછામાં ઓછા એક મુખ્ય સ્થળનો ઉલ્લેખ કરો.

Question 2. સેલ્યુક્સ નિક્તર સાથેના યુદ્ધ બાદ ક્યાં પરિણામો આવ્યાં?
Answer: સેલ્યુકસ નિકેતર સાથેના યુદ્ધ પછી ચંદ્રગુપ્તને જીત મળી અને તેને ચાર નવા પ્રદેશો પ્રાપ્ત થયા. ચંદ્રગુપ્તની બહાદુરીથી પ્રભાવિત થઈને, સેલ્યુકસ નિકેતરે પોતાની દીકરી હેલેનાને તેની સાથે પરણાવી. સેલ્યુકસ દ્વારા પોતાનો એક પ્રતિનિધિ ચંદ્રગુપ્તના દરબારમાં મોકલવામાં આવ્યો. આ રીતે, સેલ્યુકસ સાથેના યુદ્ધ પછી ભારત અને ગ્રીક દેશો વચ્ચે રાજકીય સંબંધોની શરૂઆત થઈ.
In simple words: ચંદ્રગુપ્ત યુદ્ધ જીતી ગયો અને તેને ચાર પ્રદેશો મળ્યા. સેલ્યુકસે તેની પુત્રી હેલેનાને ચંદ્રગુપ્ત સાથે પરણાવી અને પોતાનો રાજદૂત મોકલ્યો, જેનાથી ભારત અને ગ્રીક વચ્ચે રાજકીય સંબંધો શરૂ થયા.

Exam Tip: યુદ્ધ પછીના પરિણામોમાં ભૌગોલિક, રાજકીય અને સામાજિક બદલાવોને સ્પષ્ટપણે દર્શાવવા જોઈએ. ખાસ કરીને આંતરરાષ્ટ્રીય સંબંધો પર થયેલી અસર નોંધવી.

Question 3. મૌર્ય સામ્રાજ્યને વહીવટી સરળતા ખાતર કેટલા વિભાગમાં વહેંચવામાં આવ્યું હતું?
Answer: મૌર્ય સામ્રાજ્યને શાસન સરળ બનાવવા માટે ત્રણ મુખ્ય વિભાગો અથવા અંગોમાં વહેંચવામાં આવ્યું હતું.
In simple words: મૌર્ય રાજ્યને સારી રીતે ચલાવવા માટે તેને ત્રણ ભાગમાં વહેંચવામાં આવ્યું હતું.

Exam Tip: આવા સીધા પ્રશ્નોમાં ચોક્કસ સંખ્યા (જેમ કે 'ત્રણ વિભાગો') યાદ રાખવી મહત્વપૂર્ણ છે. જો શક્ય હોય, તો તે વિભાગોના નામ પણ ઉમેરો.

Question 4. અશોકે ગૌતમ બુદ્ધના કયા સિદ્ધાંતોના પ્રચાર પર ભાર મૂક્યો?
Answer: સમ્રાટ અશોકે ગૌતમ બુદ્ધના મુખ્ય સિદ્ધાંતો જેવા કે પ્રેમ, દયા, કરુણા, અહિંસા, સદાચાર અને અનુકંપાના પ્રચાર પર ખાસ ધ્યાન આપ્યું હતું. તેમણે આ ઉપદેશોને પોતાના શાસનનો આધાર બનાવ્યો અને પ્રજાને તેનું પાલન કરવા પ્રેરિત કરી. આ સિદ્ધાંતો શાંતિ અને સદ્ભાવનાને પ્રોત્સાહન આપે છે.
In simple words: અશોકે બુદ્ધના પ્રેમ, દયા, અહિંસા અને સારા આચરણના સિદ્ધાંતો પર ભાર મૂક્યો.

Exam Tip: અશોક અને બૌદ્ધ ધર્મનો સંબંધ દર્શાવતા પ્રશ્નોમાં, બુદ્ધના મુખ્ય ઉપદેશો અને અશોકે તેમના પ્રચાર માટે કરેલા પ્રયાસોને વિગતવાર વર્ણવો.

Question 5. રાષ્ટ્રીય તરીકે નિમાયેલ અધિકારીનાં કાર્યો જણાવો.
Answer: રાષ્ટ્રીય તરીકે નિમણૂક પામેલા અધિકારીના કાર્યો નીચે મુજબ છે:
1. તેમણે આખા પ્રાંતમાં શાંતિ અને કાયદો-વ્યવસ્થા જાળવવી પડતી હતી.
2. તેઓ કરવેરા (ટેક્સ) એકઠા કરવાનું કામ કરતા હતા.
3. રાજાના હુકમોનું પાલન થાય તે જોવાની જવાબદારી તેમની હતી.
4. પ્રાંતમાં બનતી બધી ઘટનાઓ વિશે સમ્રાટ (કેન્દ્રીય શાસક)ને સતત જાણ કરતા રહેવું તેમનું કાર્ય હતું.
In simple words: રાષ્ટ્રીય અધિકારીનું કામ શાંતિ રાખવાનું, કરવેરા લેવાનું, રાજાના આદેશોનું પાલન કરાવવાનું અને સમ્રાટને બધી જાણકારી આપવાનું હતું.

Exam Tip: વહીવટી અધિકારીઓના કાર્યો વર્ણવતી વખતે, દરેક કાર્યને સ્પષ્ટ અને સંક્ષિપ્ત મુદ્દાઓમાં રજૂ કરો. સંગઠિત જવાબ માટે મુદ્દાઓનું પાલન કરો.

3. નીચે આપેલા વિધાનો ખરાં છે કે ખોટાં તે જણાવો:

Question 1. મૅગેસ્થનિસ દ્વારા ઇન્ડિકા અને કલ્હણ દ્વારા મુદ્રારાક્ષસની રચના કરવામાં આવી હતી.
Answer: ખોટું.
In simple words: આ વિધાન ખોટું છે. ઇન્ડિકા મૅગેસ્થનિસ દ્વારા લખવામાં આવી હતી, પરંતુ મુદ્રારાક્ષસ કલ્હણ દ્વારા નહીં પણ વિશાખાદત્ત દ્વારા લખવામાં આવ્યું હતું.

Exam Tip: ઐતિહાસિક પુસ્તકો અને તેમના સાચા લેખકોના નામ કાળજીપૂર્વક યાદ રાખો. એક નાની ભૂલ પણ જવાબને ખોટો બનાવી શકે છે.

Question 2. ધમ્મ મહામાત્રનું કાર્ય જૈનધર્મનો પ્રચાર કરી પ્રજાનું નૈતિક ધોરણ ઊંચું લાવવાનું હતું.
Answer: ખોટું.
In simple words: ધમ્મ મહામાત્રનું કામ જૈન ધર્મનો પ્રચાર કરવાનું ન હતું. તેમનું મુખ્ય કાર્ય બૌદ્ધ ધર્મ અને ધમ્મના સિદ્ધાંતો ફેલાવીને લોકોના નૈતિક મૂલ્યો સુધારવાનું હતું.

Exam Tip: ધાર્મિક પ્રચારકો અને તેમની સાથે સંકળાયેલા ધર્મો વચ્ચેનો તફાવત સ્પષ્ટપણે યાદ રાખો. કયા અધિકારી કયા ધર્મ સાથે સંબંધિત હતા તે સમજવું અગત્યનું છે.

Question 3. ચંદ્રગુપ્ત પોતાનો અંતિમ સમય શ્રવણ બેલગોડામાં વિતાવ્યો હતો.
Answer: ખરું.
In simple words: ચંદ્રગુપ્તે પોતાના જીવનના છેલ્લા દિવસો શ્રવણ બેલગોડામાં વિતાવ્યા હતા.

Exam Tip: ઐતિહાસિક વ્યક્તિઓના જીવનના અંતિમ તબક્કા અને તેમના સંબંધિત સ્થળો યાદ રાખો, કારણ કે તે તેમની ધાર્મિક માન્યતાઓ અને જીવનશૈલી દર્શાવે છે.

Question 4. બિંદુસારના સમયમાં મગધ મૌર્ય સામ્રાજ્યમાંથી સ્વતંત્ર થઈ ગયું.
Answer: ખોટું.
In simple words: બિંદુસારના શાસનકાળ દરમિયાન મગધ મૌર્ય સામ્રાજ્યનો એક ભાગ જ રહ્યું હતું, તે સ્વતંત્ર થયું ન હતું.

Exam Tip: સામ્રાજ્યના વિસ્તરણ અને વિઘટન સંબંધિત માહિતીમાં, કયા રાજાના શાસનકાળ દરમિયાન કયા પ્રદેશો રાજ્ય સાથે જોડાયેલા રહ્યા અથવા અલગ થયા તે સ્પષ્ટપણે યાદ રાખો.

Question 5. અશોકે ઉપગુપ્તના આદેશને અનુસરીને બૌદ્ધધર્મ સ્વીકાર કર્યો?
Answer: ખરું.
In simple words: હા, અશોકે ઉપગુપ્તના ઉપદેશો પછી બૌદ્ધ ધર્મ અપનાવ્યો.

Exam Tip: ધાર્મિક પરિવર્તન સંબંધિત પ્રશ્નોમાં, વ્યક્તિ અને તેમને દીક્ષા આપનાર ગુરુનું નામ યાદ રાખવું ખૂબ જરૂરી છે. અશોક અને ઉપગુપ્તનો સંબંધ મહત્વનો છે.