GSEB Class 6 Social Science Solutions Chapter 5 શાંતિની શોધમાં બુદ્ધ અને મહાવીર

1. નીચે દરેક પ્રશ્નના ઉત્તર માટે આપેલા વિકલ્પોમાંથી સાચો વિકલ્પ શોધીને ઉત્તર આપોઃ

Question 1. ગૌતમ બુદ્ધ સૌપ્રથમ ઉપદેશ ક્યાં આપ્યો?
(a) બોધિગયા
(b) સારનાથ
(c) કુશીનારા
(d) કપિલવસ્તુ
Answer: (b) સારનાથ
In simple words: ગૌતમ બુદ્ધે પહેલો ધર્મનો ઉપદેશ સારનાથમાં આપ્યો હતો.

Exam Tip: યાદ રાખો કે બુદ્ધને જ્ઞાન બોધિગયામાં મળ્યું હતું, પરંતુ તેમનો પ્રથમ ઉપદેશ સારનાથમાં થયો હતો. આ બે સ્થળોને ભેળવશો નહીં.

Question 2. ગૌતમ બુદ્ધ કઈ જગ્યાએ નિર્વાણ પામ્યા હતા?
(a) લુમ્બિની
(b) કપિલવસ્તુ
(c) કુશીનારા
(d) સારનાથ
Answer: (c) કુશીનારા
In simple words: ગૌતમ બુદ્ધનું નિર્વાણ કુશીનારામાં થયું હતું, એટલે કે તેમને ત્યાં મોક્ષ મળ્યો.

Exam Tip: નિર્વાણનો અર્થ આધ્યાત્મિક મુક્તિ અને અંતિમ શાંતિ છે. ગૌતમ બુદ્ધના જીવન સાથે સંકળાયેલા મુખ્ય સ્થળો અને તેમની ઘટનાઓને યાદ રાખવી જોઈએ.

Question 3. મહાવીર સ્વામીની માતાનું નામ શું હતું?
(a) ત્રિશલાદેવી
(b) માયાદેવી
(c) યશોદા
(d) યશોધરા
Answer: (a) ત્રિશલાદેવી
In simple words: મહાવીર સ્વામીના માતાનું નામ ત્રિશલાદેવી હતું.

Exam Tip: જૈન ધર્મના તીર્થંકરો અને તેમના પરિવારના સભ્યોના નામ ખાસ યાદ રાખવા જોઈએ, કારણ કે આવા પ્રશ્નો ઘણીવાર પૂછાય છે.

Question 4. મહાવીર સ્વામીનો જન્મ ક્યાં થયો હતો?
(a) કપિલવસ્તુ
(b) કુંડગ્રામ
(c) સારનાથ
(d) પાવાપુરી
Answer: (b) કુંડગ્રામ
In simple words: મહાવીર સ્વામીનો જન્મ કુંડગ્રામમાં થયો હતો.

Exam Tip: મહાવીર સ્વામીના જન્મસ્થળ, જ્ઞાનપ્રાપ્તિ સ્થળ અને નિર્વાણ સ્થળ વચ્ચેનો તફાવત હંમેશા યાદ રાખો. દરેકનું પોતાનું મહત્વ છે.

Question 5. મહાવીર સ્વામીએ લોકોને પોતાનો ઉપદેશ કઈ ભાષામાં આપ્યો?
(a) પાલિ
(b) પ્રાકૃત અને અર્ધમાગ્ધી
(c) પ્રાકૃત અને પાલિ
(d) પાલિ અને અર્ધમાગ્ધી
Answer: (b) પ્રાકૃત અને અર્ધમાગ્ધી
In simple words: મહાવીર સ્વામીએ તેમના ઉપદેશો લોકોને સરળતાથી સમજાય તે માટે પ્રાકૃત અને અર્ધમાગ્ધી ભાષામાં આપ્યા હતા.

Exam Tip: પ્રાકૃત ભાષા એ તે સમયની સામાન્ય લોકોની બોલચાલની ભાષા હતી, જે મહાવીર સ્વામીના સંદેશને વધુ લોકો સુધી પહોંચાડવામાં મદદ કરતી હતી.

2. નીચેના પ્રશ્નોના ટૂંકમાં ઉત્તર આપો:

Question 1. ગૌતમ બુદ્ધનો મુખ્ય ઉપદેશ શો હતો?
Answer: ગૌતમ બુદ્ધનો મુખ્ય ઉપદેશ નીચે પ્રમાણે હતો:
1. આત્માના કલ્યાણમાં વ્યસ્ત રહેવાને બદલે સારા વિચારો સાથે જીવન જીવવું જોઈએ.
2. બધા પ્રાણીઓ પ્રત્યે અહિંસાથી વર્તવું, કારણ કે તે મનુષ્યનું સૌથી મોટું કર્તવ્ય છે.
3. ઉચ્ચ કુટુંબમાં જન્મ લેવાથી વ્યક્તિ મહાન બનતો નથી, પરંતુ તેના કાર્યોથી તે મહાન બને છે. તેથી સમાજમાં ઊંચ-નીચના ભેદભાવ ઊભા કરવા જોઈએ નહીં.
4. સ્ત્રીઓને સમાજમાં પુરુષો જેટલું જ માન અને અધિકાર આપવા જોઈએ.
5. દરેક જીવ પ્રત્યે દયા રાખવી.
In simple words: બુદ્ધ શીખવતા હતા કે સારા કામ કરો, બધા જીવો પ્રત્યે દયા રાખો, સ્ત્રી-પુરુષને સમાન ગણો, અને ઊંચ-નીચનો ભેદભાવ ન રાખો.

Exam Tip: ગૌતમ બુદ્ધના ઉપદેશો સદ્વિચાર, અહિંસા અને સમાનતા પર કેન્દ્રિત હતા, જે સમાજમાં શાંતિ અને સૌહાર્દ સ્થાપિત કરવામાં મદદરૂપ થાય છે.

Question 2. મહાવીર સ્વામીનો મુખ્ય ઉપદેશ શો હતો?
Answer: મહાવીર સ્વામીના મુખ્ય ઉપદેશને ત્રિરત્ન (રત્નત્રયી) ના સિદ્ધાંત તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. તેમણે નીચે મુજબ પાંચવ્રતોનો ઉપદેશ આપ્યો હતો:
1. કોઈ પણ પ્રકારની હિંસા ન કરવી. બધા જીવોનું રક્ષણ કરવું એ જ મનુષ્યનું સાચું કર્તવ્ય છે.
2. હંમેશાં સત્યનું પાલન કરવું.
3. ક્યારેય ચોરી ન કરવી. કોઈની પણ પરવાનગી વગર તેની વસ્તુ લેવી નહીં.
4. જરૂરિયાત કરતાં વધારે ચીજવસ્તુઓ, ધન-ધાન્ય, આભૂષણો, વસ્ત્રો વગેરેનો સંગ્રહ ન કરવો.
5. જૈન સાધુઓ અને સાધ્વીઓએ બ્રહ્મચર્યનું પાલન કરવું જોઈએ.
In simple words: મહાવીર સ્વામીએ પાંચ મુખ્ય વ્રતો શીખવ્યા: હિંસા ન કરવી, હંમેશાં સાચું બોલવું, ચોરી ન કરવી, જરૂર કરતાં વધુ વસ્તુઓ ભેગી ન કરવી, અને બ્રહ્મચર્યનું પાલન કરવું.

Exam Tip: મહાવીર સ્વામીના પાંચ મહાવ્રતો જૈન ધર્મના પાયા સમાન છે. આ વ્રતો આત્મ-નિયંત્રણ અને નૈતિક જીવન જીવવા માટે ખૂબ મહત્વના છે.

Question 3. જૈનધર્મે કયાં પાંચ મહાવ્રતો આપ્યાં?
Answer: જૈનધર્મના ચોવીસમા તીર્થંકર મહાવીર સ્વામીએ આ પાંચ મહાવ્રતો આપ્યાં હતાં:
1. અહિંસા,
2. સત્ય,
3. બ્રહ્મચર્ય (ઇન્દ્રિયોને કાબૂમાં રાખવી),
4. અસ્તેય (ચોરી ન કરવી) અને
5. અપરિગ્રહ (સંગ્રહ ન કરવો).
In simple words: જૈન ધર્મમાં પાંચ મોટા નિયમો છે: હિંસા ન કરવી, હંમેશાં સાચું બોલવું, ઇન્દ્રિયો પર કાબૂ રાખવો, ચોરી ન કરવી, અને જરૂર કરતાં વધુ વસ્તુઓ ભેગી ન કરવી.

Exam Tip: આ પાંચ મહાવ્રતો જૈન જીવનશૈલીનો આધાર છે. તેમને યાદ રાખવા અને તેમનો અર્થ સમજવો પરીક્ષા માટે મદદરૂપ થશે.

3. નીચેના વિધાનો ખરાં છે કે ખોટાં તે જણાવો:

Question 1. બુદ્ધ અને જૈન બંને ધર્મે લોકોને શાંતિ અને અહિંસાનો માર્ગ અપનાવવા અનુરોધ કર્યો.
Answer: ખરું
In simple words: બુદ્ધ અને જૈન બંને ધર્મોએ લોકોને શાંતિથી રહેવા અને કોઈને નુકસાન ન પહોંચાડવાની વિનંતી કરી.

Exam Tip: અહિંસા એ બૌદ્ધ અને જૈન ધર્મ બંનેનો મુખ્ય સિદ્ધાંત છે, જે તેમના ઉપદેશોમાં સામાન્યપણે જોવા મળે છે.

Question 2. બુદ્ધ દ્વારા પ્રથમ ઉપદેશ બોધિગયામાં આપવામાં આવેલ.
Answer: ખોટું
In simple words: બુદ્ધે તેમનો પહેલો ઉપદેશ બોધિગયામાં નહીં, પરંતુ સારનાથમાં આપ્યો હતો.

Exam Tip: બોધિગયા એ સ્થળ છે જ્યાં બુદ્ધને જ્ઞાન પ્રાપ્ત થયું હતું, જ્યારે સારનાથ એ સ્થળ છે જ્યાં તેમણે પોતાનો પ્રથમ ઉપદેશ આપ્યો હતો. આ તફાવત યાદ રાખવો જરૂરી છે.

Question 3. બુદ્ધને સારનાથમાં જ્ઞાન પ્રાપ્ત થયું હતું.
Answer: ખોટું
In simple words: બુદ્ધને સારનાથમાં નહીં, પરંતુ બોધિગયામાં જ્ઞાન મળ્યું હતું.

Exam Tip: જ્ઞાનપ્રાપ્તિ બોધિગયામાં થઈ હતી, અને પ્રથમ ઉપદેશ સારનાથમાં આપવામાં આવ્યો હતો. આ બે ઘટનાઓ અને તેમના સ્થળો વચ્ચેનો તફાવત સ્પષ્ટ રાખો.

4. નીચેના પ્રશ્નોના યોગ્ય ઉત્તર આપોઃ

Question 1. ગૌતમ બુદ્ધ અને મહાવીર સ્વામીના ઉપદેશમાં શી સમાનતા હતી?
Answer: ગૌતમ બુદ્ધ અને મહાવીર સ્વામીના ઉપદેશમાં આ પ્રકારની સમાનતા હતી:
1. બુદ્ધ અને મહાવીર બંનેએ સંસારને ભય અને દુઃખોથી ભરેલો માન્યો છે. તેઓ ઈશ્વરનો ઇનકાર કરે છે અને કર્મવાદને મહત્વ આપે છે.
2. તેમણે કહ્યું કે તમામ જીવો પ્રત્યે દયા રાખવી જોઈએ.
3. બંનેએ વિનંતી કરી કે સૌને સમાન ગણવા જોઈએ અને સમાજમાં ઊંચ-નીચના ભેદભાવ ન હોવા જોઈએ.
4. સ્ત્રીઓને પુરુષોની જેમ માન અને અધિકાર આપવા જોઈએ એમ તેમણે જણાવ્યું હતું.
In simple words: બંને ગુરુઓએ કહ્યું કે દુનિયા દુઃખોથી ભરેલી છે અને ઈશ્વર નથી. તેઓએ કર્મ પર ભાર મૂક્યો, બધા જીવો પ્રત્યે દયા રાખવાનું કહ્યું, અને સમાજમાં સમાનતા તથા સ્ત્રી-પુરુષના સમાન અધિકારો પર ભાર મૂક્યો.

Exam Tip: આ પ્રશ્નના જવાબમાં બુદ્ધ અને મહાવીર સ્વામીના ઉપદેશોના મુખ્ય સમાન મુદ્દાઓને સ્પષ્ટપણે દર્શાવો, ખાસ કરીને કર્મવાદ, અહિંસા અને સામાજિક સમાનતા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરો.

Question 2. ગૌતમ બુદ્ધના સમયમાં કયાં અનિષ્ટ જોવા મળતાં હતાં?
Answer: ગૌતમ બુદ્ધના સમયમાં સમાજમાં આ અનિષ્ટો જોવા મળતાં હતાં:
1. સમાજમાં યજ્ઞ દરમિયાન પશુઓની હિંસા કરવામાં આવતી હતી.
2. ઘણા લોકો માંસાહારી હતા.
3. હિંદુધર્મ બ્રાહ્મણ, ક્ષત્રિય, વૈશ્ય અને શૂદ્ર એવા ચાર વર્ણોમાં વહેંચાયેલો હોવાથી સમાજમાં ઊંચ-નીચના ભેદભાવો હતા.
4. સ્ત્રીઓને પૂરતું સન્માન મળતું ન હતું.
In simple words: બુદ્ધના સમયમાં યજ્ઞોમાં પશુઓને મારવામાં આવતા, ઘણા લોકો માંસ ખાતા, સમાજ ચાર વર્ણોમાં વહેંચાયેલો હતો જેમાં ઊંચ-નીચના ભેદભાવ હતા, અને સ્ત્રીઓને પૂરતું માન મળતું ન હતું.

Exam Tip: આ પ્રશ્નના જવાબમાં તે સમયની સામાજિક કુરીતિઓને વિગતવાર સમજાવો, જે બુદ્ધના ઉપદેશો પાછળનું એક મુખ્ય કારણ હતું.