GSEB Class 6 Gujarati Textbook Solutions Chapter 6 લેખણ ઝાલી નો રહી

અભ્યાસ

1. નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર માટે આપેલા વિકલ્પોમાંથી સાચો ઉત્તર શોધીને તેનો ક્રમ અક્ષર પ્રશ્ન સામેના [ ] માં લખો :

Question 1. ‘કપાળમાં’ ઊગે વાળ તો ભાલમાં ઊગે ઝાડ – આ પંક્તિને શું કહેશો ? [ ]
(ક) રૂઢિપ્રયોગ
(ખ) કહેવત
(ગ) વિચારવિસ્તાર
(ઘ) કવિતા
Answer: (ખ) કહેવત
In simple words: આ પંક્તિનો સાચો પ્રકાર કહેવત છે, જે ભાલ પ્રદેશમાં ઝાડ-પાનની અછત દર્શાવવા વપરાય છે.

Exam Tip: ગુજરાતી ભાષામાં કહેવતો, રૂઢિપ્રયોગો, અને કાવ્ય પંક્તિઓ વચ્ચેનો ભેદ સ્પષ્ટ રીતે સમજવો મહત્વપૂર્ણ છે.

Question 2. કહળસંગ ગાડું જોડીને ધંધૂકે શું કરવા ગયા હતા ? [ ]
(ક) હટાણું
(ખ) ફરવા
(ગ) ગામ જોવા
(ઘ) ગોળ લેવા
Answer: (ક) હટાણું
In simple words: કહળસંગ ધંધૂકા ખરીદી કરવા માટે ગયા હતા, જેને ગુજરાતીમાં હટાણું કહેવાય છે.

Exam Tip: પાઠના મુખ્ય પાત્રો અને તેમના કાર્યો યાદ રાખવાથી આવા પ્રશ્નોના ઉત્તર સરળતાથી આપી શકાય છે.

Question 3. ‘લેખણ ઝાલી નો રહી’ પાઠના લેખકનું નામ જણાવો. [ ]
(ક) જોરાવરસિંહ જાદવ
(ખ) સંતબાલ
(ગ) નાથાલાલ દવે
(ઘ) કિશોરસિંહ સોલંકી
Answer: (ક) જોરાવરસિંહ જાદવ
In simple words: ‘લેખણ ઝાલી નો રહી’ પાઠના લેખક શ્રી જોરાવરસિંહ જાદવ છે.

Exam Tip: લેખક અને તેમની કૃતિઓના નામ યાદ રાખવા માટે નિયમિત પુનરાવર્તન કરવું ફાયદાકારક છે.

2. નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર એક-એક વાક્યમાં આપો .

Question 1. પાઘડીપનો ગુજરાત અએ. વચચેવા છે NÄTERMARK
Answer: સૌરાષ્ટ્રના સીમાડાને અડીને ભાલ અને કનેર પંથક પથરાયેલા છે.
In simple words: ભાલ અને કનેર પંથક સૌરાષ્ટ્રના સીમાડાને અડીને આવેલા છે.

Exam Tip: ભૌગોલિક સ્થાન સંબંધિત પ્રશ્નોમાં, પ્રદેશના નામ અને તેની આસપાસના વિસ્તારોને સ્પષ્ટપણે દર્શાવવા જોઈએ.

Question 2. હરખચંદે મણેક કપાસિયા શા માટે ખરીધા હતા ?
Answer: હરખચંદ શેઠના ઘેર ગાય વિયાય એવી હોવાથી તેના માટે હરખચંદે માણેક કપાસિયા ખરીદ્યા હતા.
In simple words: હરખચંદ શેઠે તેમની ગાય માટે કપાસિયા ખરીદ્યા હતા, કારણ કે તે વાછરડાને જન્મ આપવાની હતી.

Exam Tip: આવા પ્રશ્નોમાં પાત્રનું નામ, વસ્તુ અને તેનું ચોક્કસ કારણ સ્પષ્ટપણે લખવું જરૂરી છે.

Question 3. કહળસંગને કોણે ઠપકો આપ્યો ?
Answer: કહળસંગને અનુભવી પરિવારજનોએ ઠપકો આપ્યો.
In simple words: કહળસંગને તેના કુટુંબના મોટા લોકોએ ઠપકો આપ્યો હતો.

Exam Tip: જ્યારે કોઈ પાત્રને ઠપકો મળે, ત્યારે કોણે આપ્યો અને શા માટે આપ્યો તે યાદ રાખવું. અહીં કોણે આપ્યો તે પૂછ્યું છે.

3. નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર આપો :

Question 1. ગામના લોકો ખેતી અને ઘરવપરાશની વસ્તુઓની ખરીદી એકસામટી કેમ કરતા ?
Answer: ચોમાસામાં ભારે વરસાદ અને પવનના વાવાઝોડાથી ગામનો ગાડામારગ બંધ થઈ જતો, તેથી ઉનાળો પૂરો થાય અને ચોમાસાની શરૂઆત થાય તેના પહેલાં જ ગામલોકો ખેતી અને ઘરવપરાશની વસ્તુઓની ખરીદી એકસામટી કરતા અને ત્રણ-ચાર મહિના ચાલે એટલી જીવનજરૂરિયાતની અને ઘરવપરાશની ચીજો સંઘરી રાખતા.
In simple words: ગામના લોકો ચોમાસામાં રસ્તો બંધ થવાથી મુશ્કેલી ન પડે તે માટે ઉનાળાના અંતમાં જ ત્રણ-ચાર મહિના ચાલે તેટલો સામાન અને ખેતીનો સામાન ખરીદી લેતા હતા.

Exam Tip: લાંબા ઉત્તરોમાં, મુખ્ય કારણો અને તેના પરિણામોને ક્રમબદ્ધ રીતે સમજાવવા જોઈએ.

Question 2. કહળસંગે કઈ-કઈ વસ્તુઓની ખરીદી કરી ?
Answer: કહળસંગ ધંધુકા ખરીદી કરવા ગયા હતા, ત્યાંથી તેમણે બે-ત્રણ ડબા તલનું તેલ, દેશી ગોળની ભેલિયું, દાળ, ચોખા, મીઠું, મરચાં, લસણ, ડુંગળી અને બટેટાના કોથળા વગેરે વસ્તુઓની ખરીદી કરી.
In simple words: કહળસંગે ધંધુકાથી તલનું તેલ, ગોળ, દાળ, ચોખા, મીઠું, મરચાં, લસણ, ડુંગળી અને બટેટા જેવા સામાન ખરીદ્યો.

Exam Tip: જ્યારે વસ્તુઓની યાદી પૂછવામાં આવે ત્યારે, બધી વસ્તુઓનો ઉલ્લેખ કરવો અને શક્ય હોય તો તેમની સંખ્યા પણ દર્શાવવી.

Question 3. હરખચંદના લમણામાં કઈ વાત રહી ગઈ ?
Answer: ધંધુકા હટાણું કરવા ગયેલા હરખચંદનું બે મણના વજનનું કપાસિયાનું બાચકું ગાડામાં મૂકવા કહળસંગે ના પાડી હતી. આથી કપાસિયાનો કોથળો માથે લઈને હરખચંદને બજારમાં પાછા જવું પડ્યું હતું. આ વાતને એક વરસ કરતાં પણ વધુ સમય થઈ ગયો હતો. છતાં મદારીના કરંડિયામાં સાપ જેમ ગૂંચળું વાળીને પડ્યો રહે એમ આ વાત હરખચંદના લમણામાં રહી ગઈ.
In simple words: હરખચંદને કહળસંગે ગાડામાં કપાસિયા મૂકવાની ના પાડી હતી. આ કારણે હરખચંદને કપાસિયા માથે લઈને પાછા જવું પડ્યું. આ ઘટના ઘણા સમય પછી પણ હરખચંદને યાદ રહી ગઈ.

Exam Tip: કોઈ ઘટના પાત્રના મન પર કેવી અસર કરે છે તે સમજાવવા માટે, ઘટના અને તેની અસર બંનેનું વર્ણન કરવું.

Question 4. હરખચંદને શા માટે શરમાવું પડ્યું ?
Answer: હરખચંદે કહળસંગ સાથે ‘જેવા સાથે તેવા’નું વર્તન કર્યું હતું. તેના લીધે કહળસંગના બાપુના કારજનો પ્રસંગ બગડ્યો હતો. હરખચંદે મોતનો મલાજો પણ જાળવ્યો નહિ. કહળસંગ તો અભણ હતા. જ્યારે હરખચંદ ભણેલા હતા, ક્યાં તેમણે વેર વાળવાની વૃત્તિમાં ન કરવા જેવું કામ કર્યું. હરખચંદને પોતાની ભૂલ સમજાઈ તેથી હરખચંદને શરમાવું પડ્યું.
In simple words: હરખચંદે કહળસંગ સાથે બદલો લીધો હતો, જેના કારણે કહળસંગના પિતાનો કારજ બગડ્યો. કહળસંગ અભણ હોવા છતાં, ભણેલા હરખચંદે વેર લેવાની ભાવનાથી ખોટું કામ કર્યું, જેની તેમને ભૂલ સમજાઈ અને તેઓ શરમાયા.

Exam Tip: જ્યારે કોઈ પાત્રના શરમાવાના કારણો પૂછવામાં આવે ત્યારે, તેના કાર્યો અને તેના પરિણામો વચ્ચેનો સંબંધ સ્પષ્ટ રીતે દર્શાવો.

સ્વાધ્યાય

1. નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર આપો :

Question 1. ભાલ અને કનેર પંથક માટે કઈ કહેવત કહેવાતી આવી છે ? શા માટે ?
Answer: ભાલ અને કનેર પંથક માટે જૂના કાળથી આ કહેવત કહેવાતી આવી છે: 'કપાળમાં ઊગે વાળ તો ભાલમાં ઊગે ઝાડ.' આ પંથકમાં કુદરતની કૃપા ઓછી હોવાને કારણે એકેય ઝાડ-પાન થતાં નથી. ઝાડ-પાન વિનાની વેરાન ધરતીને કારણે ઉપરોક્ત કહેવત આ પંથક માટે કહેવાતી આવી છે.
In simple words: ભાલ અને કનેર પ્રદેશ માટે 'કપાળમાં વાળ ઉગે તો ભાલમાં ઝાડ ઉગે' એવી કહેવત પ્રચલિત છે. આ એટલા માટે છે કારણ કે આ વિસ્તારમાં વરસાદ ઓછો પડવાથી કે કુદરતી રીતે કોઈ ઝાડ-પાન ઉગતા નથી.

Exam Tip: કહેવત સંબંધિત પ્રશ્નોમાં કહેવતનો સાચો ઉલ્લેખ કરવો અને તેનું કારણ અથવા અર્થ સ્પષ્ટપણે સમજાવવો જરૂરી છે.

Question 2. કહળસંગ બાચકું લેવાની ના શા માટે પાડે છે ?
Answer: કહળસંગ જ્યારે શેઠની હાટડીએ (દુકાને કોઈ દિવસ) ઉધાર લેવા જતા ત્યારે હરખચંદ શેઠ તેમને હાટડીએથી હેઠા (નીચે) ઉતારી દેતા. આ વાત મનમાં રાખી, ‘બળદ ઝાલ્યા નથી રહેતા !' એવા બહાના હેઠળ કહળસંગ હરખચંદ શેઠનું બાચકું પોતાના ગાડામાં મૂકવા દેવાની ના પાડે છે.
In simple words: કહળસંગે હરખચંદ શેઠને બાચકું ગાડામાં મૂકવાની ના પાડી. કારણ કે, પહેલાં હરખચંદ શેઠે તેમને દુકાનેથી ઉધાર લેતી વખતે અપમાનિત કર્યા હતા. આ વાત મનમાં રાખીને, કહળસંગે 'બળદો કાબૂમાં નથી રહેતા' એવું બહાનું આપ્યું.

Exam Tip: પાત્રોના ભૂતકાળના સંબંધો અને વર્તમાન ક્રિયાઓ વચ્ચેનો સંબંધ સ્પષ્ટપણે વર્ણવવો.

Question 3. હરખચંદ શેઠ ગામ લોકોને શું-શું લખી આપતા ? કેમ ?
Answer: ગામમાં કોઈને દસ્તાવેજ લખવો હોય, ખાતું પાડવું હોય, સારા અવસરે કંકોત્રી લખવી હોય કે માઠા પ્રસંગે કાગળ લખવો હોય તો હરખચંદ શેઠ લખી આપતા. કેમ કે, ગામમાં કોઈ ભણેલું ન હોવાથી હરખચંદ શેઠને સૌ બોલાવતા.
In simple words: હરખચંદ શેઠ ગામના લોકોને દસ્તાવેજ, ખાતા, શુભ પ્રસંગો માટે કંકોત્રી, કે દુઃખદ પ્રસંગો માટે પત્રો લખી આપતા. તેઓ આવું કરતા કારણ કે ગામમાં બીજા કોઈ શિક્ષિત ન હતા.

Exam Tip: જ્યારે 'શું-શું' અને 'કેમ' જેવા બે ભાગમાં પ્રશ્ન પૂછવામાં આવે, ત્યારે બંને ભાગના ઉત્તરો અલગ-અલગ સ્પષ્ટતાથી આપવા.

Question 4. હરખચંદ શેઠે કહળસંગ સાથેનું વેર વાળવા તેમન પિતાજીના કારજ પ્રસંગે શું કર્યું ?
Answer: હરખચંદ શેઠે કહળસંગ સાથેનું વેર વાળવા તેમના પિતાજીના કારજ પ્રસંગના કાગળો એવા લખ્યા કે કહળસંગ હેરાન થઈ ગયા. બધાં જ કુટુંબીજનોએ કહળસંગને બોલાવ્યા અને આ બાબતે ખુલાસો માગ્યો ત્યારે હરખચંદે ધંધુકાની બજારમાં બનેલો પ્રસંગ કહ્યો. કહળસંગને ખબર પાડી દેવા માટે શેઠે આવા કાગળો લખ્યા હતા તે કબૂલ્યું. ત્યારે પરિવારજનોએ કહળસંગને ઠપકો આપતાં કહ્યું કે, તમે શેઠને હેરાન કર્યા તેનું ફળ તમારે ભોગવવું પડયું.
In simple words: હરખચંદ શેઠે કહળસંગ સાથે બદલો લેવા માટે તેમના પિતાના કારજના પત્રો એવી રીતે લખ્યા કે કહળસંગ મુશ્કેલીમાં મુકાઈ ગયા. જ્યારે પરિવારજનોએ પૂછ્યું ત્યારે, હરખચંદે ધંધુકા બજારનો પ્રસંગ કહીને કબૂલ્યું કે તેમણે બદલો લેવા આવું કર્યું હતું. પછી પરિવારજનોએ કહળસંગને ઠપકો આપ્યો.

Exam Tip: પાત્રના બદલાની ભાવના અને તેના કાર્યોના પરિણામોને વિગતવાર સમજાવવા.

2. નીચેનાં વિરામચિહ્નોનો ઉપયોગ થયો હોય તેવું એક-એક વાક્ય પાઠમાંથી શોધીને લખો :

Question 1. નીચેનાં વિરામચિહ્નોનો ઉપયોગ થયો હોય તેવું એક-એક વાક્ય પાઠમાંથી શોધીને લખો :
1. અર્ધવિરામ
2. ગુરુવિરામ
3. અવતરણચિહ્ન
Answer:
1. અર્ધવિરામ (;) : માને જોઈને રાજી રાજી થઈ જવાયું; ને સઘળું જ મળી ગયું !
2. ગુરુવિરામ ( : ) : એમનાથી બબડી જવાયું: 'માળા રજપૂતે કરી છે ને કાંઈ !'
3. અવતરણચિહ્ન ('' ) અથવા (" ") : “એ..ઈ કહળસંગભાઈ ! ઘડી સાત બળદિયાને તાણીને ઝાલો ને !”
In simple words: પાઠમાંથી અર્ધવિરામ, ગુરુવિરામ અને અવતરણચિહ્નનો ઉપયોગ થતા હોય તેવા વાક્યો અહીં આપેલા છે.

Exam Tip: વિરામચિહ્નોના નામ અને તેના ઉપયોગવાળા વાક્યો બંને યાદ રાખવા. અવતરણચિહ્ન સિંગલ (') અને ડબલ (") બંને રીતે ઉપયોગમાં લઈ શકાય છે.

3. નીચેના શબ્દસમૂહો માટે એક શબ્દ આપો :

Question 1. નીચેના શબ્દસમૂહો માટે એક શબ્દ આપો :
1. પાઘડીના જેવો વિસ્તાર
2. મૃત્યુ સમયે લખાતો પત્ર
3. મરણ પછી બારમા દિવસે થતો વિધિ
4. માટીની ભીંતનું નાનું ઘર
Answer:
1. પાઘડીના જેવો વિસ્તાર – પાઘડીપનો
2. મૃત્યુ સમયે લખાતો પત્ર – કાળોત્રી
3. મરણ પછી બારમા દિવસે થતો વિધિ – કારજ
4. માટીની ભીંતનું નાનું ઘર – ખોરડું
In simple words: આપેલા શબ્દસમૂહો માટે યોગ્ય એક શબ્દ અહીં દર્શાવવામાં આવ્યો છે.

Exam Tip: શબ્દસમૂહ માટે એક શબ્દ લખતી વખતે, શબ્દસમૂહનો મૂળ અર્થ જળવાઈ રહે તેનું ધ્યાન રાખવું.

4. તમારા વિસ્તારમાં બોલાતી કહેવતો જાણો અને લખો.

Question 1. તમારા વિસ્તારમાં બોલાતી કહેવતો જાણો અને લખો.
Answer: અમારા વિસ્તારમાં બોલાતી કહેવતો :
• નર્મ તે સૌને ગમે.
• ફરે તે ચરે ને બાંધ્યો ભૂખે મરે.
• ખાડો ખોદે તે પડે.
• પારકી આશ સદા નિરાશ.
• ચેતતો નર સદા સુખી.
• જેવી દૃષ્ટિ તેવી સૃષ્ટિ.
• ઝાઝા હાથ રળિયામણા.
• મન હોય તો માળવે જવાય.
• કાંકરે કાંકરે પાળ બંધાય.
• માણસ માત્ર ભૂલને પાત્ર.
• બોલે તેના બોર વેચાય.
• વિનાશકાળે વિપરીત બુદ્ધિ.
• દગો કોઈનો સગો નહિ.
• આપ ભલા તો જગ ભલા.
• મેથ્ય પણે ગણ્યો નહિ.
In simple words: અહીં અમારા વિસ્તારમાં વપરાતી કેટલીક પ્રખ્યાત કહેવતોની યાદી આપેલી છે.

Exam Tip: જ્યારે સ્થાનિક કહેવતો પૂછવામાં આવે ત્યારે, જે કહેવતોનો સામાન્ય વ્યવહારમાં ઉપયોગ થાય છે તેનો સમાવેશ કરવો.

Std 6 Gujarati Textbook Solutions Chapter 6 લેખણ ઝાલી નો રહી Additional Important Questions and Answers

ભાષાસજતા

સમાનાર્થી શબ્દો આપોઃ

• મહેનત - પરિશ્રમ
• મરણ - દેહત્યાગ
• પવન-વાયુ, સમીર
• સાદ - અવાજ, સૂર
• ધર - મકાન, ગૃહ
• ભાર- વજન
• નાણું - ધન, પૈસો
• શરમ - લજ્જા
• ચતુર - ચાલાક, હોશિયાર
• સાપ - સર્પ, ભુજંગ
• કુદરત-નિસર્ગ, પ્રકૃતિ
• અવસર-પ્રસંગ
• કુટુંબ - પરિવાર
• મૃત્યુ - મરણ, મોત
• અક્કલ - બુદ્ધિ
• વેરાન - ઉજ્જડ

વિરુદ્ધાર્થી શબ્દો આપો :

• ધરતી × આકાશ
• ગામ × શહેર
• ભારે × હલકું
• બંધ × ખુલ્લું
• આજ × કાલ
• થોડું × વધારે
• દિવસ × રાત
• ડાહ્યું × ગાંડો
• વેચવું × ખરીદવું
• લાંબી × ટૂંકી
• મૃત્યુ × જીવન
• વહેલું × મોડું

નીચેના શબ્દસમૂહ માટે એક શબ્દ આપો :

• નાની ગાંસડી – બાચકું
• નાની દુકાન – હાટડી
• જીવનજરૂરિયાતની વસ્તુની ખરીદી – હટાણું
• ગામનો પાદર – ભાગોળ, ગદરું

નીચેના શબ્દો માટે પાઠમાં વપરાયેલા શબ્દો લખો :

• સંગ્રહ કરવો – સંઘરવું
• થોડીવારે-ઘડી
• ચાલશે – હાલશે
• ભાઈસાહેબ – ભેશાબ
• ભાઈ – ભઈલા
• વરસ – વરહ
• ચાલતું – હાલતું :
• નજીક – ટૂંકવું
• આગળ – મોર્ય
• પાછળ – વાંહે
• ચાલતો થવું – વહેતા થવું
• બધાં – સંધાંય

• કેમ – રમ
• માણસ – મનેખ
• સમય – વારો
• કલમ – લેખણ
• અવસરે, પ્રસંગ – ટાણું
• રહ્યા – રિયા
• મર્યાદા – મલાજો
• નીચે – હેઠા

નીચેનાં વાક્યોમાં યોગ્ય વિરામચિહ્નો મૂકો :

Question 1. ભેંશાબ કપાસિયા ભર્યે કોઠી થોડી જ ફાટી જાય. ભલા થઈને આઢેલું બાચકું લેતા જાવ
Answer: “ભૈશાબ, કપાસિયા ભર્યે કોઠી થોડી જ ફાટી જાય ? ભલા થઈને આટલું બચકું લેતા જાવ.”
In simple words: આપેલા વાક્યમાં ઉદ્ગારચિહ્ન અને પ્રશ્નાર્થચિહ્નનો યોગ્ય રીતે ઉપયોગ કરવો જોઈએ, તેમજ અવતરણચિહ્નને ઉમેરવું.

Exam Tip: પ્રત્યક્ષ કથનમાં હંમેશાં અવતરણચિહ્નનો ઉપયોગ કરવો અને વાક્યના અંતે યોગ્ય વિરામચિહ્ન મૂકવું.

Question 2. એ...ઈ કહળસંગભાઈ ઘડી સાત બળદિયાને તાણી ઝાલોને
Answer: “એ...ઈ કહળસંગભાઈ ! ઘડી સાત બળદિયાને તાણી ઝાલોને !"
In simple words: આ વાક્યમાં ઉદ્ગારચિહ્નનો ઉપયોગ કરીને ભાવને વધુ સ્પષ્ટ બનાવવો જોઈએ અને પ્રત્યક્ષ કથન હોવાથી અવતરણચિહ્ન ઉમેરવું.

Exam Tip: ભાવવાચક વાક્યોમાં ઉદ્ગારચિહ્નનો ઉપયોગ કરવો અને સંબોધનની તરત પછી અલ્પવિરામ મૂકવો.

Question 3. કહળસંગના કુટુંબવાળા સંધાય વિચારમાં પડી ગયા કે મહાલું આ એમનું વેતરાણું છે
Answer: કહળસંગના કુટુંબવાળા સંધાય વિચારમાં પડી ગયા કે : ‘મહા, આ યમનું વેતરાણું છે ?'
In simple words: અહીં ગુરુવિરામનો ઉપયોગ કરીને વિચારને રજૂ કરવો, અને અવતરણચિહ્ન તથા પ્રશ્નાર્થચિહ્નનો ઉપયોગ કરીને પ્રશ્નાર્થ ભાવને સ્પષ્ટ કરવો.

Exam Tip: કોઈના વિચાર કે પ્રશ્નને રજૂ કરતી વખતે ગુરુવિરામ અને અવતરણચિહ્નનો યોગ્ય રીતે ઉપયોગ કરવો.

Question 4. સાંભળી ભાઈઓ... વરહ દિ મોર્યની વાત છે
Answer: “સાંભળો ભાઈઓ... વરહ દિ' મોર્યની વાત છે.”
In simple words: આ વાક્યમાં પ્રત્યક્ષ કથન હોવાથી અવતરણચિહ્ન અને વિરામચિહ્નનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ.

Exam Tip: સંબોધન પછી અલ્પવિરામ અને પ્રત્યક્ષ કથનને અવતરણચિહ્નમાં મૂકવાની ટેવ પાડવી.

નીચેનાં વાક્યોમાં વપરાયેલાં વિરામચિહ્નો ઓળખી તેનું નામ જણાવો :

Question 1. ગામમાં રાજપૂત, દરબાર, કણબી, ભરવાડ અને વસવાયા વરણનાં પાંચસો એક ખોરડાં છે.
Answer: વિરામચિહ્નો – અલ્પવિરામ, પૂર્ણવિરામ
In simple words: આ વાક્યમાં અલ્પવિરામ (,) જુદી જુદી જ્ઞાતિઓને અલગ કરવા માટે વપરાય છે, અને પૂર્ણવિરામ (.) વાક્યના અંતે આવે છે.

Exam Tip: યાદી દર્શાવતી વખતે અલ્પવિરામ અને વાક્યના અંતે પૂર્ણવિરામનો ઉપયોગ કરવો સામાન્ય છે.

Question 2. ‘હરખચંદભાઈ, આ એમનું બફાણું છે ?’
Answer: વિરામચિહ્નો – અલ્પવિરામ, પ્રશ્નાર્થચિહ્ન, અવતરણચિહ્ન
In simple words: આ વાક્યમાં સંબોધન પછી અલ્પવિરામ (,), પ્રશ્ન પૂછવા માટે પ્રશ્નાર્થચિહ્ન (?), અને પ્રત્યક્ષ કથન હોવાથી અવતરણચિહ્ન ('') વપરાયું છે.

Exam Tip: પ્રત્યક્ષ કથન અને પ્રશ્નાર્થ વાક્યોમાં અવતરણચિહ્ન અને પ્રશ્નાર્થચિહ્નનો યોગ્ય ઉપયોગ યાદ રાખવો.

Question 3. વાતડાહ્યા અનુભવીએ કહ્યું : 'હરખચંદ શેઠ' ! મૃત્યુ તો. વહેલું મોટું સૌ કોઈનું આવવાનું છે પણ મોતનો મલાજો જાળવવામાં આપણી માણસાઈ છે.”
Answer: વિરામચિહ્નો – ગુરુવિરામ, ઉદ્ગારચિહ્ન, પૂર્ણ વિરામ, અવતરણચિહ્ન
In simple words: આ વાક્યમાં ગુરુવિરામ (:) કથન રજૂ કરવા માટે, ઉદ્ગારચિહ્ન (!) ભાવ દર્શાવવા, પૂર્ણવિરામ (.) વાક્ય પૂર્ણ કરવા, અને અવતરણચિહ્ન (") પ્રત્યક્ષ કથનને દર્શાવવા વપરાયા છે.

Exam Tip: ગુરુવિરામ, ઉદ્ગારચિહ્ન, અને અવતરણચિહ્નનો એકસાથે ઉપયોગ કરતી વખતે, તેમના ક્રમ અને સ્થાનનું ધ્યાન રાખવું.

નીચેના તળપદા શબ્દો માટે શિષ્ટભાષાના શબ્દો આપો :

• લગી – સુધી
• ઈમ – એમ
• ભલો – સારો
• મું – હું
• આંય – પેલું
• ઈને – તેને
• નઈ – નહિ
• બઉ – બહુ
• પાંહે – પાસે
• મૈં – ભાઈ
• રઈ – રહી

પરીક્ષાલક્ષી વિશેષ પ્રશ્નોત્તર

Question 1. નીચેના પ્રશ્નનો ઉત્તર આપો : હરખચંદ શેઠનો પહેરવેશ વર્ણવો.
Answer: હરખચંદ શેઠ તે વાણિયા હતા. તેઓ ધોતી, પહેરણ અને માથે રાતી પાંચાળી પાઘડી પહેરતા. તેઓ પગમાં મોજડી પહેરતા. હરખચંદ શેઠ કાન પર લાંબી લેખણ ખોસી રાખતા.
In simple words: હરખચંદ શેઠ વાણિયા હતા અને ધોતી, પહેરણ, લાલ પાઘડી, અને મોજડી પહેરતા. તેઓ હંમેશા તેમના કાન પર પેન રાખતા.

Exam Tip: પાત્રોના દેખાવ અથવા પહેરવેશનું વર્ણન કરતી વખતે, દરેક વિગતને સ્પષ્ટ અને સંક્ષિપ્ત રીતે રજૂ કરવી.

નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર એક-એક વાક્યમાં આપો?

Question 1. 'લેખણ' એટલે શું?
Answer: ‘લેખણ' એટલે કલમ અથવા પેન.
In simple words: 'લેખણ' નો અર્થ લખવા માટે વપરાતી કલમ અથવા પેન થાય છે.

Exam Tip: શબ્દના અર્થ પૂછવામાં આવે ત્યારે, તેના સમાનાર્થી શબ્દો આપવા એ સારો અભ્યાસ છે.

Question 2. 'ઝાલ્યા ન રહેવું'નો શો અર્થ થાય છે?
Answer: 'ઝાલ્યા ન રહેવું’નો અર્થ 'કાબૂમાં ન રહેવું' એવો થાય છે.
In simple words: 'ઝાલ્યા ન રહેવું' એટલે કોઈના કાબૂમાં ન રહેવું.

Exam Tip: રૂઢિપ્રયોગો અને કહેવતોનો અર્થ સ્પષ્ટપણે સમજાવવો જોઈએ.

Question 3. ‘લેખણ ઝાલી નો રહી′ પાઠમાં કયા પ્રદેશની વાત કરવામાં આવી છે?
Answer: 'લેખણ ઝાલી ન રહી′ પાઠમાં ભાલપ્રદેશની વાત કરવામાં આવી છે.
In simple words: આ પાઠ ભાલ પ્રદેશ વિશે છે.

Exam Tip: પાઠના શીર્ષક અને તેના મુખ્ય વિષયવસ્તુને યાદ રાખવાથી આવા પ્રશ્નોના ઉત્તર આપવામાં મદદ મળે છે.

Question 4. ગામમાં આશરે કેટલાં ખોરડાં હતાં ?
Answer: ગામમાં આશરે પાંચસો જેટલાં ખોરડાં (ઘર) હતાં.
In simple words: ગામમાં લગભગ પાંચસો ઘર હતા.

Exam Tip: જ્યારે સંખ્યાત્મક વિગતો પૂછવામાં આવે ત્યારે, ચોક્કસ આંકડાઓ યાદ રાખવા. જો અંદાજિત હોય તો 'આશરે' શબ્દ વાપરવો.

Question 5. ગામમાં કઈ કઈ જ્ઞાતિના લોકો રહેતા હતા?
Answer: ગામમાં રાજપૂત, દરબાર, કણબી, ભરવાડ, વાણિયા, બ્રાહ્મણ અને અન્ય વસવાયા વરણની જ્ઞાતિના લોકો રહેતા હતા.
In simple words: ગામમાં રાજપૂત, દરબાર, કણબી, ભરવાડ, વાણિયા, બ્રાહ્મણ અને અન્ય વસવાયા વરણના લોકો રહેતા હતા.

Exam Tip: જ્યારે યાદી પૂછવામાં આવે ત્યારે, બધી જ વિગતોનો સમાવેશ કરવો મહત્વપૂર્ણ છે.

Question 6. ગામની ગાડામારગ ક્યારે અને શાના કારણે બંધ થઈ જતો હતો ?
Answer: ગામની ગાડામારગ ચોમાસામાં ભારે વરસાદ તથા વાવાઝોડાને કારણે બંધ થઈ જતો હતો.
In simple words: ગામનો ગાડામાર્ગ ચોમાસામાં ખૂબ વરસાદ અને વાવાઝોડાને કારણે બંધ થઈ જતો.

Exam Tip: 'ક્યારે' અને 'શાના કારણે' જેવા બે ભાગવાળા પ્રશ્નોમાં બંને પાસાંનો ઉત્તર આપવો.

Question 7. કહળસંગ ધંધુકા કયા કામે ગયા હતા ?
Answer: કહળસંગ ધંધુકા ખરીદી કરવા ગયા હતા.
In simple words: કહળસંગ ધંધુકા બજારમાં ખરીદી કરવા ગયા હતા.

Exam Tip: પાત્રોના હેતુઓ અને કાર્યોને સ્પષ્ટપણે ઓળખવા.

Question 8. હરખચંદ શેઠે કહળસંગને ગાડામાં શું મૂકવા દેવાનું કહ્યું?
Answer: હરખચંદ શેઠ કહળસંગને ગાડામાં કપાસિયાનું બાચકું મૂકવા દેવાનું કહ્યું.
In simple words: હરખચંદ શેઠે કહળસંગને તેમના ગાડામાં કપાસિયાનું બાચકું મૂકવા કહ્યું.

Exam Tip: પાત્રો વચ્ચેના સંવાદની મુખ્ય વિગતો યાદ રાખવી.

Question 9. હરખચંદ શેઠ કપાસિયાનું બાચકે કોના માટે લઈ જતા હતા ?
Answer: હરખચંદ શેઠ કપાસિયાનું બચકું પોતાની ગાય માટે લઈ જતા હતા.
In simple words: હરખચંદ શેઠ તેમની ગાય માટે કપાસિયાનું બાચકું લઈ જતા હતા.

Exam Tip: વસ્તુઓનો ઉપયોગ અથવા હેતુ પૂછવામાં આવે ત્યારે, તેનો સ્પષ્ટ જવાબ આપવો.

Question 10. કહળસંગે કયું બહાનું કાઢી ગાડું ગામ તરફ હાંકી મૂક્યું?
Answer: કહળસંગે “બળદિયા ઝાલ્યાં રહેતા નથી” એવું બહાનું કાઢી ગાડું ગામ તરફ હાંકી મૂક્યું.
In simple words: કહળસંગે 'બળદો કાબૂમાં નથી રહેતા' એવું બહાનું આપીને ગાડું ગામ તરફ લઈ ગયા.

Exam Tip: પાત્રો દ્વારા અપાયેલા બહાના અથવા કારણોને verbatim યાદ રાખવા.

Question 11. ગામમાં કોઈનો કાગળ આવે તો તે કોની પાસે વંચાવા જવું પડતું હતું?
Answer: ગામમાં કોઈનો કાગળ આવે તો તે હરખચંદ શેઠની પાસે વંચાવા જવું પડતું હતું.
In simple words: ગામમાં જ્યારે કોઈ કાગળ આવતો, ત્યારે તે હરખચંદ શેઠ પાસે વંચાવવા જવું પડતું.

Exam Tip: પાઠમાં દર્શાવેલી સામાજિક વ્યવસ્થા અને તેના મુખ્ય પાત્રોની ભૂમિકાને સમજવી.

Question 12. કહળસંગે હરખચંદ શેઠને શું લખવા બોલાવ્યા?
Answer: કહળસંગે હરખચંદ શેઠને કાળોત્રીના કાગળ લખવા બોલાવ્યા.
In simple words: કહળસંગે હરખચંદ શેઠને મૃત્યુના સમાચાર આપતા પત્રો (કાળોત્રી) લખવા માટે બોલાવ્યા.

Exam Tip: પાત્રો વચ્ચેના સંવાદ અને તેમના કાર્યોના હેતુઓને સ્પષ્ટપણે યાદ રાખવા.

Question 13. કહળસંગના ઘરમાં કોનું કારજ હતું?
Answer: કહળસંગના ઘરમાં તેમના બાપુનું કારજ હતું.
In simple words: કહળસંગના પિતાનું કારજ તેમના ઘરમાં હતું.

Exam Tip: પ્રસંગ અને પાત્રો વચ્ચેના સંબંધને સ્પષ્ટપણે ઓળખવો.

Question 14. કહળસંગના બાપુનું કારજ કઈ તિથિએ હતું ?
Answer: કહળસંગનો બાપુનું કારજ પોચમનું હતું.
In simple words: કહળસંગના પિતાનું કારજ પાંચમના દિવસે હતું.

Exam Tip: ચોક્કસ તિથિ કે સમયગાળાને લગતા પ્રશ્નોમાં, વિગતોને બરાબર યાદ રાખવી.

Question 15. હરખચંદ શેઠની અવળચંડાઈને કારણે કહળસંગના બાપુનું કારજ કેટલા દિવસ સુધી ચાલ્યું?
Answer: હરખચંદ શેઠની અવળચંડાઈને કારણે કહળસંગના બાપુનું કારજ સાત દિવસ સુધી ચાલ્યું.
In simple words: હરખચંદ શેઠની જાણી જોઈને કરેલી ભૂલને કારણે કહળસંગના પિતાનું કારજ સાત દિવસ સુધી ચાલ્યું.

Exam Tip: ઘટનાના સમયગાળા અને તેના કારણો વચ્ચેનો સંબંધ સ્પષ્ટપણે વર્ણવવો.

નીચેનાં સુવાક્યો કહેવતોનો વિચાર-વિસ્તાર કરો :

Question 1. ઉજ્જડ ગામમાં એરંડો પ્રધાન
Answer: જ્યાં કોઈ ખાસ વસ્તી ન હોય, ગામના ડાહ્યા અને પ્રબુદ્ધ માણસો શહેર કે વસવાટ કરતા હોય ત્યાં જે બાકી રહ્યા હોય તે મુખ્ય વ્યક્તિ બની જાય છે. એ કહે તેમ લોકો કરે છે. ઓછી બુદ્ધિ હોવા છતાં એ બુદ્ધિશાળી' ગણાય છે. એરંડો ખોટી માવજત વગર જ્યાં વાવો ત્યાં ઊગે, એનું મૂલ્ય અન્ય છોડ અથવા વૃક્ષ કરતાં ઓછું અંકાય. પણ ઉજ્જડ ગામમાં કોઈ વધુ સારું ન હોય ત્યારે એરંડો જ પ્રધાન બને.
In simple words: આ કહેવતનો અર્થ છે કે જ્યાં કોઈ સક્ષમ વ્યક્તિ ન હોય, ત્યાં સામાન્ય વ્યક્તિ પણ નેતા બની જાય છે. જેમ કે, ઉજ્જડ ગામમાં અન્ય કોઈ વૃક્ષ ન હોવાથી એરંડો પણ મહત્વનો ગણાય છે.

Exam Tip: કહેવતનો વિચાર-વિસ્તાર કરતી વખતે, કહેવતનો શાબ્દિક અર્થ અને તેનો ગૂઢાર્થ બંનેને સમજાવવા.

Question 2. આપણે વૈત નમીએ તો કોક હાથ નમે
Answer: આપણે જેવું વર્તન કરીએ તેવું જ વર્તન સામેવાળા આપણી સાથે પણ કરે. આપણે અભિમાન અને જિદ્દીપણામાં સહેજ પણ ન નમીએ તો સામે પક્ષે નમ્રતાની અપેક્ષા ન રાખવી જોઈએ. કહ્યું છે ને : 'નમે તે સૌને ગમે.’ નમ્રતા એ મહાન ગુણ છે, આપણે વૈત નમીએ તો સામેવાળા હાથે નમે છે. સૂક્તિમાં નમ્રતાનું મહત્ત્વ દર્શાવવામાં આવ્યું છે.
In simple words: આ કહેવતનો અર્થ છે કે જો આપણે થોડું નમીએ (નમ્રતા બતાવીએ), તો બીજા પણ આપણી સામે નમ્ર બને છે. તે દર્શાવે છે કે નમ્રતા બતાવવાથી સામેથી પણ સારો પ્રતિસાદ મળે છે.

Exam Tip: આત્મસંતોષી બનીને, કહેવતનો અર્થ, તેનો સંદેશ અને તેના જીવનમાં શું મહત્વ છે તે સમજાવો.

નીચેનાં વાક્યો કોણ બોલે છે અને કોને કહે છે તે લખો :

Question 1. “ભઈલા, આજ તો હાટની ખરીદી કાંઈ ન હોત."
Answer: આ વાક્ય હરખચંદ શેઠ બોલે છે અને કહળસંગને કહે છે.
In simple words: હરખચંદ શેઠ આ વાક્ય કહળસંગને કહે છે.

Exam Tip: વાક્યો કોણ બોલે છે અને કોને કહે છે તે યાદ રાખવા માટે પાઠના સંવાદોને ધ્યાનપૂર્વક વાંચવા.

Question 2. ‘શેઠિયા ! તમે નેવાંનાં પાણીએ હાથ ધોવો છો ને?”
Answer: આ વાક્ય કહળસંગ બોલે છે અને હરખચંદ શેઠને કહે છે.
In simple words: કહળસંગ આ વાક્ય હરખચંદ શેઠને કહે છે.

Exam Tip: વાક્યના ભાવ અને સંદર્ભ પરથી બોલનાર અને સાંભળનારને ઓળખો.

Question 3. “અલ્યા, મેલાના કાગળ કોની પાંહે લખાવ્યા'તા ?”
Answer: આ વાક્ય કહળસંગના એક કુટુંબી બોલે છે અને કહળસંગને કહે છે.
In simple words: કહળસંગનો એક કુટુંબનો સભ્ય આ વાક્ય કહળસંગને કહે છે.

Exam Tip: અપ્રત્યક્ષ પાત્રોના સંવાદો પણ ઓળખી બતાવવા જરૂરી છે.

Question 4. “મૃત્યુ તો વહેલું મોડું સૌ કોઈનું આવવાનું છે; પણ મોતનો મલાજો જાળવવામાં આપણી માણસાઈ છે.”
Answer: આ વાક્ય એક સમજદાર અનુભવી બોલે છે અને હરખચંદ શેઠને કહે છે.
In simple words: એક અનુભવી વ્યક્તિ આ વાક્ય બોલીને હરખચંદ શેઠને સમજાવે છે.

Exam Tip: આ વાક્ય પાઠના મુખ્ય ઉપદેશોમાંનો એક છે, તેથી તેનો બોલનાર અને તેનો હેતુ યાદ રાખવો.

નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર માટે આપેલા વિકલ્પોમાંથી સાચો વિકલ્પ પસંદ કરીને લખો:

Question 1. કહળસંગ ઇટાણું કરવા ક્યાં ગયા હતા ?
A. ધંધુકા
B. ધોળકા
C. સરસવણી
D. છિપિયલ
Answer: (A) ધંધુકા
In simple words: કહળસંગ ખરીદી કરવા માટે ધંધુકા ગામ ગયા હતા.

Exam Tip: પાત્રોના સ્થળાંતર અને તેના કારણો વિશેની વિગતો યાદ રાખવી.

Question 2. ‘હટાણું' શબ્દનો શો અર્થ થાય છે ?
A. કરિયાણું
B. હાટડી
C. બાચકું
D. ખરીદી
Answer: (D) ખરીદી
In simple words: 'હટાણું' શબ્દનો અર્થ ખરીદી કરવો થાય છે.

Exam Tip: પાઠમાં વપરાયેલા વિશિષ્ટ શબ્દો અને તેના અર્થો યાદ રાખવા.

Question 3. ચોમાસામાં ભારે વરસાદ તથા વાવાઝોડાથી શું બંધ થઈ જતું ?
A. શાળામારગ
B. ગાડામારગ
C. ડેરી
D. મંડળી
Answer: (B) ગાડામારગ
In simple words: ચોમાસામાં ભારે વરસાદ અને વાવાઝોડાને કારણે ગામનો ગાડામાર્ગ બંધ થઈ જતો હતો.

Exam Tip: વાર્તાના મુખ્ય સંઘર્ષના કારણોને ઓળખો, જેમ કે અહીં રસ્તો બંધ થવાનું કારણ.

Question 4. કહળસંગે સુલેમાન ઘાંચીની ધાણીએથી શું ખરીધું?
A. મગફળીનું તેલ
B. કપાસનું તેલ
C. તલનું તેલ
D. સૂરજમુખીનું તેલ
Answer: (C) તલનું તેલ
In simple words: કહળસંગે સુલેમાન ઘાંચીની દુકાનેથી તલનું તેલ ખરીદ્યું.

Exam Tip: પાત્રો દ્વારા ખરીદાયેલી ચોક્કસ વસ્તુઓ અને સ્થળોને યાદ રાખવા.

Question 5. હરખચંદ શેઠ ગાય માટે શું લઈ જતા હતા ?
A. ધાસ.
B. લચકો.
C. પૂળા
D. કપાસિયા
Answer: (D) કપાસિયા
In simple words: હરખચંદ શેઠ તેમની ગાય માટે કપાસિયા લઈ જતા હતા.

Exam Tip: પાત્રો અને તેમની જરૂરિયાતો વચ્ચેનો સંબંધ સ્પષ્ટ રાખો.

Question 6. કહળસંગના ઘરમાં કોનું મૃત્યુ થયું ?
A. તેમના પિતાનું કે
B. તેમની માતાનું
C. તેમના દાદાનું
D. તેમની દાદીનું
Answer: (A) તેમના પિતાનું કે
In simple words: કહળસંગના ઘરમાં તેમના પિતાનું અવસાન થયું હતું.

Exam Tip: વાર્તામાં બનતી મહત્વપૂર્ણ ઘટનાઓ અને તેમાં સામેલ પાત્રોને યાદ રાખવા.

Question 7. ગામલોકો વિવિધ પ્રસંગે કાગળ લખાવવા કોની પાસે જતા ?
A. કહળસંગ પાસે
B. હરખચંદ શેઠ પાસે
C. મુખી પાસે
D. શિક્ષક પાસે
Answer: (B) હરખચંદ શેઠ પાસે
In simple words: ગામના લોકો જુદા જુદા પ્રસંગોએ પત્ર લખાવવા હરખચંદ શેઠ પાસે જતા.

Exam Tip: પાઠમાં પાત્રોની મુખ્ય ભૂમિકાઓ અને કાર્યોને ઓળખવા.

Question 8. કહળસંગે હરખચંદ શેઠને શાના માટે બોલાવ્યા ?
A. જનોઈ પ્રસંગે
B. લગ્નપ્રસંગે
C. કંકોત્રી લખવા
D. કાળોત્રી લખવા
Answer: (D) કાળોત્રી લખવા
In simple words: કહળસંગે હરખચંદ શેઠને મૃત્યુના સમાચાર આપતા પત્રો (કાળોત્રી) લખવા બોલાવ્યા.

Exam Tip: વાર્તામાંના મુખ્ય વળાંક અને ઘટનાઓને યાદ રાખવાથી આવા પ્રશ્નોના ઉત્તર સરળતાથી આપી શકાય છે.

Question 9. કહળસંગના બાપુનું કારજ કઈ તિથિએ હતું ?
A. પાંચમે
B. છઠ્ઠે
C. સાતમે
D. આઠમે
Answer: (A) પાંચમે
In simple words: કહળસંગના પિતાનું કારજ પાંચમના દિવસે હતું.

Exam Tip: મહત્વપૂર્ણ તારીખો અને સમયગાળાને લગતી વિગતો ચોકસાઈથી યાદ રાખવી.

Question 7. ગામલોકો વિવિધ પ્રસંગે કાગળ લખાવવા કોની પાસે જતા ?
(A) કહળસંગ પાસે
(B) હરખચંદ શેઠ પાસે
(C) મુખી પાસે
(D) શિક્ષક પાસે
Answer: (B) હરખચંદ શેઠ પાસે
In simple words: Villagers would go to Harkhchand Seth to get letters written for various events.

Exam Tip: Remember specific character roles and their skills as described in the story for questions about villagers' interactions.

Question 8. કહળસંગે હરખચંદ શેઠને શાના માટે બોલાવ્યા ?
(A) જનોઈ પ્રસંગે
(B) લગ્નપ્રસંગે
(C) કંકોત્રી લખવા
(D) કાળોત્રી લખવા
Answer: (D) કાળોત્રી લખવા
In simple words: Kahalsang called Harkhchand Seth to write a 'kalotri', which is a letter sent out for a death ceremony.

Exam Tip: Pay attention to the specific type of document or event mentioned in the question to choose the correct option.

Question 9. કહળસંગના બાપુનું કારજ કઈ તિથિએ હતું ?
(A) પાંચમે
(B) છઠ્ઠે
(C) સાતમે
(D) આઠમે
Answer: (A) પાંચમે
In simple words: The death ceremony (Karaj) of Kahalsang's father was held on the fifth day after his passing.

Exam Tip: Specific details like dates and tithis are often asked in comprehension questions; memorize them carefully.

લેખણ ઝાલી નો રહી Summary in Gujarati

લેખણ ઝાલી નો રહી પાઠ-પરિચય :

ભાલપંથકની આ લોકકથામાં કહળસંગે કરેલી ડાંડાઈનો બદલ હરખચંદ શેઠ કેવી યુક્તિથી વાળે છે તે દર્શાવ્યું છે. એકવાર કહળસંગ પોતાના ગાડામાં હરખચંદ શેઠનો કપાસિયાનો કોથળો મૂકવા દેતા નથી. હરખચંદ શેઠ આ વાતનો બદલો કહળસંગના બાપુના કારજ સમયે કાળોત્રીના કાગળ લખવામાં ગોટાળા કરીને લે છે. આમ, આ લોકકથામાં માનવ સ્વભાવની બદલાની ભાવનાનો પરિચય મળે છે. પાઠમાં ભાલપંથકના તળપદા શબ્દો તેમજ વિવિધ રૂઢિપ્રયોગો અને કહેવતોનો સુંદર ઉપયોગ થયેલો જોવા મળે છે.

રૂઢિપ્રયોગો – અર્થ અને વાક્યપ્રયોગ

ઉચાળા ભરવા – ઘરબાર ખાલી કરીને નીકળી જવું કે ભાગવું
વાક્ય : દુષ્કાળની પરિસ્થિતિ પેદા થવાથી આખું ગામ ઉચાળા ભરી ગયું.

પગરણ માંડવા – શરૂઆત કરવી
વાક્ય : વીસ વર્ષની ઉંમરે જ સમીરે ધંધાકીય ક્ષેત્રે પગરણ માંડી દીધા હતા.

બે પાંદડે થવું – સુખી-સંપન્ન થવું
વાક્ય : બે પાંદડે થયા પછી શેઠને ખૂબ અભિમાન આવી ગયું હતું.

નેવાંનાં પાણીએ હાથ ધોવા – કંજૂસાઈ કરવી, દીર્ઘદૃષ્ટિનો અભાવ, ઉદારતાનો અભાવ
વાક્ય : ગામના મુખી નેવાંનાં પાણીએ હાથ ધુએ એવા છે.

આંખો કાઢવી – ડરાવવું, ધમકાવવું
વાક્ય : માતાએ આંખો કાઢતા જ તોફાની કરતું બાળક શાંત થઈ ગયું.

મનમાં ગાંઠ વાળવી – નક્કી કરવું
વાક્ય : મેહુલે રોજ સવારે વહેલા ઊઠવાની મનમાં ગાંઠ વાળી.

શરમ ભરવી – માન-મર્યાદા જાળવવી
વાક્ય : શાળામાં કેટલાક તોફાની છોકરાઓ શિક્ષકની શરમ ભરતા નથી.

ધોળે દા'ડે તારા બતાવવા – પાઠ ભણાવવો
વાક્ય : પોલીસે ગુનેગારને ધોળે દા'ડે તારા બતાવી દીધા.

ભીંત સોંસરવું સૂઝવું – અગમર્દષ્ટિ વાપરવી
વાક્ય : રાત્રે મુસાફરી ન કરવાનું ભીત સોંસરવું સૂઝતા મુલત્વી રાખ્યું.

ડાંડાઈ કરવી – ચાલાકી કરવી, કપટ કરવું, કામચોરી કરવી
વાક્ય : વિદ્યાર્થીઓએ લીધેલી વસ્તુ પાછી આપવામાં ડાંડાઈ કરવી જોઈએ નહિ.

વાત લમણામાં રહી જવી – યાદ રહી જવું
વાક્ય : દસ વર્ષ પછી પણ પોતાના અપમાનની વાત રાકેશના લમણામાં રહી ગઈ છે.

વહાણાં વાઈ જવાં – સમય જતો રહેવો
વાક્ય : દસ વર્ષનાં વહાણાં વાઈ જવા છતાં એ ભયંકર અકસ્માતને હું ભૂલી શક્યો નથી.

ગુજરી જવું – મૃત્યુ પામવું
વાક્ય : બાપુના ગુજરી ગયા પછી ઘરની જવાબદારી મોટા દીકરા પર આવી પડી.

ભાવ પૂછાવા – માન મળવું
વાક્ય : પરીક્ષામાં પ્રથમ નંબરે પાસ થતાં સિદ્ધાર્થને ભાવ પૂછાવા લાગ્યો,

લાગમાં આવવું – તક મળવી, બરાબર કબજામાં આવવું
વાક્ય : ઘણી ચોરીઓ કર્યા પછી ચોર છેવટે પોલીસના ભાગમાં આવ્યો હતો.

તેડું મોકલવું – નોંતરું મોકલવું, બોલાવવું
વાક્ય : મારી બહેનના લગ્નમાં મેં મારા બધા જ મિત્રોને તેડું મોકલ્યું હતું.

માંડીને વાત કરવી – વિસ્તારપૂર્વક રજૂઆત કરવી
વાક્ય : સરિતાએ તેની સાથે બનેલ દુ:ખદ ઘટનાની માંડીને વાત કરી.

ભોં ખોતરવા માંડવું – શરમિંદા થવું, નીચું જોઈને ઊભા રહી જવું
વાક્ય : પરીક્ષામાં નાપાસ થતાં કેતન ભોં ખોતરવા માંડ્યો.

અક્કલનું તાળું ઊઘડવું – બુદ્ધિ આવવી
વાક્ય : પરીક્ષામાં નાપાસ થયા પછી વિનોદની અક્કલનું તાળું ઊઘડ્યું.

પગ ઢીલા પડવા – હિંમત હારવી
વાક્ય : બહુ ચાલવા છતાં કોઈ ગામ ન આવતાં વટેમાર્ગુના પગ ઢીલા પડવા લાગ્યા,

ઝાલ્યા ન રહેવું – કાબૂમાં ન રહેવું
વાક્ય : ઘણા પ્રયાસો પછી પણ દોડતો ધોડો ઝાલ્યો ન રહ્યો.

વાણિયાવિદ્યા વાપરવી – ચતુરાઈ કરવી
વાક્ય : શિક્ષક વાણિયાવિદ્યા વાપરી બે વિદ્યાર્થીઓના ઝઘડાનો અંત લાવ્યા.

ફાટીને ધૂવાડે વઈ જવું – વંઠી જવું, અભિમાની બની જવું, છકી જવું
વાક્ય : પૈસાદાર બનતાં જ કેટલાક લોકો ફાટીને ધૂવાડે વઈ જાય છે.

કહેવતો

1. કપાળમાં ઊગે વાળ તો ભાલમાં ઊગે ઝાડ – સાવ ઉજ્જડ, જ્યાં ઝાડ પાન જોવા ન મળે.

2. આપણે વેત નમીએ તો કોઈ હાથ નમે – જો આપણે માન આપીએ તો સામેથી વધુ માન મળે.

3. ઉજ્જડ ગામમાં એરંડો પ્રધાન – બહુ સારી વસ્તુ ન મળે ત્યાં ઓછી ખરાબ વસ્તુ પણ સારી ગણાય.

4. વાઢ કાન ને આવ્ય સાન – અનુભવે બધું સમજી શકાય.

લેખણ ઝાલી નો રહી શબ્દાર્થ :

• સીમાડો – ગામની હદ
• પંથક – પ્રદેશ
• પાઘડીપનો – પાઘડીના જેવો વિસ્તાર (લંબાઈમાં વધારે પણ પહોળાઈમાં ઓછો)
• અમદૃષ્ટિ – મહેરબાની, મીઠી,
• નર આદિકાળ – જૂનો જમાનો,
• આરંભકાળ વેરાન – ઉજ્જડ વસવાયા
• વરણ – ગામ તરફથી પસાયતા (બક્ષિસ) આપી વસાવેલી જાતિ
• ખોરડું – ઝૂંપડું, માટીની ભીંતનું નાનું ઘર
• વાઝડી – પવનનું તોફાન, વાવાઝોડું
• હટાણું – ખરીદી
• જણસ – વસ્તુ, ચીજ, માલ
• સંઘરવું – એકઠું કરવું, જતન કરીને રાખી મૂકવું
• રાંઢવાનો ભરડો દેવો – રાંઢવાથી (જાડા દોરડાથી) બાંધવું
• બે મણ – 40 કિગ્રા
• વંટોળિયો – જોરથી વાતો પવન
• બાચકું – નાની ગાંસડી
• હાટડી – દુકાન, ગુજરી
• આગવું – પોતા માટેનું અલગ
• હરિનો લાલ – ભગવાનનો માણસ
• કાયમ – હંમેશાં
• નાણાંભીડ – પૈસાની તંગી
• વખતસર – સમયસર
• ચોપડા ચોખ્ખા કરવા – હિસાબ બરાબર કરવો
• વરહ – વરસ
• ઉઘરાણી – લેણાંની વસૂલાત, માગણી
• હિંગતેલ – (અહીં) વાણિયો
• ફાટીને ધૂવાડે વઈ જવું – વંઠી જવું
• ડચકારો – ‘ડચ' એવો અવાજ (હાંકવાનો)
• મોર્ય – આગળ, પહેલાં
• વાંહે – પાછળ
• સોંસરવા – આરપાર
• સંધિયા – (અહીં) બળદની એક જાત.
• પાણિયાળા – બળવાન
• કરામતી – કરામતવાળું
• નરાકાર – નર્યું
• વેણ – વચન
• અંગૂઠાછાપ – અભણ
• દસ્તાવેજ – મહત્ત્વનું લખાણ
• ખાતું પાડવું – ચોપડામાં કોઈના નામનો હિસાબ લખવો
• કંકોત્રી – લગ્નાદિ પ્રસંગની આમંત્રણ પત્રિકા
• માઠો પ્રસંગ – અશુભ પ્રસંગ
• કાળોત્રી – મરણના સમાચારની ચિઠ્ઠી
• મેલાનો કાગળ – અશુભ સમાચારનો કાગળ
• કારજ – મરણ પછી બારમાં દિવસે થતો વિધિ
• લગાતાર – સતત, લાગલગાટ
• સંધાય – બધા જ, સૌ, તમામ
• વેતરાણું – બગાડવું, ઊંધું મારવું
• મનેખ – માણસ
• ખમતીધર – સધ્ધર, પૈસાદાર
• ફળિયું – મહોલ્લો
• ઠાવકું – ગંભીર, ડાહ્યું, વિવેકી.
• ટાણું – અવસર, પ્રસંગ
• બફાવું – કંઈ ને બદલે કંઈ કહેવાઈ કે લખાઈ જવું
• ખમ માનવી – ચૂપ રહેવું, (અહીં) અટકવું
• વાતડાહ્યા – ચતુર કે કુશળ
• મલાજો – મર્યાદા, અદબ
• માણસાઈ – માણસપણું
• ભો – જમીન
• અક્કલ – બુદ્ધિ