GSEB Class 6 Gujarati Textbook Solutions Chapter 18 સુભાષિત

અભ્યાસ

1. નીચેના દરેક પ્રશ્નોના ઉત્તર માટે આપેલા વિકલ્પોમાંથી સાચા વિકલ્પનો ક્રમઅક્ષર પ્રશ્નની સામે આપેલા માં લખો :

Question 1. ‘આપ સમો નહિ મિત્ર' એટલે...
(ક) આત્મશ્વાધા
(ખ) આત્મચિંતન
(ગ) આપબળ
(ઘ) આત્મગૌરવ
Answer: (ગ) આપબળ
In simple words: ‘આપ સમો નહિ મિત્ર’ આ શબ્દસમૂહનો અર્થ છે કે તમારું પોતાનું બળ જ તમારો સૌથી સારો મિત્ર છે.

Exam Tip: આવા પ્રશ્નોમાં, વિકલ્પનો સીધો અર્થ શું થાય છે તે સમજીને સાચો જવાબ પસંદ કરો.

Question 2. 'વૃથા ગુમાવે તોલ બહુ બોલીને દેડકાં.' – આ પંકિતમાં તોલ શબ્દનો અર્થ...
(ક) ભલાઈ
(ખ) ફોગટ
(ગ) મીઠાશ
(ઘ) કિંમત
Answer: (ઘ) કિંમત
In simple words: આ પંક્તિમાં 'તોલ' શબ્દનો મતલબ છે કોઈ વસ્તુની કિંમત અથવા મહત્વ.

Exam Tip: કાવ્યપંક્તિઓમાં વપરાયેલા શબ્દોનો સંદર્ભ સમજીને તેનો યોગ્ય અર્થ કાઢવો જોઈએ.

Question 3. ‘મૈત્રીભાવ સનાતન' એટલે...
(ક) મિત્રતા વિના બધું જ નકામું
(ખ) સૌની સાથે હળીમળીને રહેવું
(ગ) કોઈની સાથે વેર ન રાખવું.
(ઘ) વધારે મિત્રો રાખવા.
Answer: (ક) મિત્રતા વિના બધું જ નકામું
In simple words: 'મૈત્રીભાવ સનાતન' એટલે કે મિત્રતા વગર બધું જ વ્યર્થ છે, તેવું કહેવાય છે.

Exam Tip: સુભાષિતનો મુખ્ય સંદેશ શું છે તે સમજીને જવાબ આપો.

Question 3. વિચારવિસ્તાર એટલે..
(ક) સમજપૂર્વક વિચારને વિસ્તારવો.
(ખ) લંબાણથી લખવું.
(ગ) લખાણને વિસ્તારથી લખવું
(ઘ) વિચારને વિસ્તાર્યા જ કરવો.
Answer: (ક) સમજપૂર્વક વિચારને વિસ્તારવો.
In simple words: વિચારવિસ્તારનો મતલબ છે કે કોઈ વિચારને સમજીને તેને વિગતવાર સમજાવવો.

Exam Tip: 'વિચારવિસ્તાર' શબ્દનો સાચો અર્થ શું છે તે યાદ રાખો, કારણ કે તે ગુજરાતી ભાષાનો મહત્વનો ભાગ છે.

2. નીચેના દરેક પ્રશ્નનો ઉત્તર એક-એક વાક્યમાં આપો :

Question 1. મિત્ર કેવો હોવો જોઈએ ?
Answer: આપણે પોતાની જાતને જ આપણો મિત્ર માનવો જોઈએ, કારણ કે સ્વપ્રયત્નથી સારો બીજો કોઈ પણ મિત્ર નથી.
In simple words: આપણો સાચો મિત્ર આપણું પોતાનું બળ છે.

Exam Tip: મિત્રતાના મહત્વ પર ધ્યાન આપીને જવાબ લખો.

Question 2. આપણે બીજા સાથે કેવી રીતે વર્તવું જોઈએ ?
Answer: આપણે અન્ય લોકો સાથે હંમેશાં મૈત્રીભાવપૂર્વક વર્તવું જોઈએ.
In simple words: આપણે બધા સાથે મિત્રતાથી વર્તવું જોઈએ.

Exam Tip: સામાજિક સંબંધોમાં મૈત્રીભાવનું સ્થાન સમજાવીને જવાબ આપો.

Question 3. મૈત્રીભાવને સર્વ દુઃખોનું ઔષધ શા માટે કહ્યું છે ?
Answer: મૈત્રીભાવ આપણને વેરભાવ અને પાપ જેવા ખરાબ કાર્યોથી રક્ષણ આપે છે, માટે મૈત્રીભાવને સર્વ દુઃખોનું ઔષધ કહેવાયું છે.
In simple words: મિત્રતા આપણને ખરાબ ભાવનાઓથી બચાવે છે, તેથી તે બધા દુઃખોની દવા છે.

Exam Tip: મૈત્રીભાવના સકારાત્મક પ્રભાવોને યાદ રાખીને જવાબ આપો.

Question 4. સંતપુરુષોનું જીવન કેવું હોય છે ?
Answer: સંત પુરુષોનું જીવન પરોપકાર કરનારું હોય છે. તે અન્ય લોકોની સેવામાં જ ધન્યતા અનુભવે છે.
In simple words: સંતોનું જીવન બીજાને મદદ કરવામાં પસાર થાય છે, તેમને બીજાની સેવા કરવામાં ખુશી મળે છે.

Exam Tip: સંતોના ગુણો અને તેમના જીવનના ઉદ્દેશ્ય પર ધ્યાન આપો.

Question 5. મીઠી વાણી માટે કોનાં ઉદાહરણ આપવામાં આવ્યાં છે ?
Answer: મીઠી વાણી માટે પોપટ અને કોયલનાં ઉદાહરણો આપેલાં છે.
In simple words: પોપટ અને કોયલ મધુર વાણી બોલે છે, તેથી તેમનાં ઉદાહરણો અપાયાં છે.

Exam Tip: મધુર વાણીનું મહત્વ દર્શાવતા પક્ષીઓનાં નામ યાદ રાખો.

Question 6. સંતો અન્યને કેવી રીતે સુખી કરે છે ?
Answer: સંતો પોતે મુશ્કેલીઓ ભોગવે છે અને બીજાને આનંદિત કરે છે.
In simple words: સંતો પોતે તકલીફો સહન કરીને બીજાને ખુશ રાખે છે.

Exam Tip: સંતોના પરોપકારી સ્વભાવ પર ભાર મૂકીને જવાબ આપો.

સ્વાધ્યાય

1. નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તરો લખો :

Question 1. આપણી જાતે કામ કરવાથી શો ફાયદો થાય છે ?
Answer: આપણી જાતે કામ કરવાથી તે કામ સારું અને ઝડપથી પૂરો થાય છે તેમજ કામમાં કચાશ રહેતી નથી.
In simple words: પોતાનું કામ જાતે કરવાથી તે કામ સારી રીતે અને જલ્દી પૂરું થાય છે અને તેમાં કોઈ ભૂલ રહેતી નથી.

Exam Tip: આત્મનિર્ભરતાના ફાયદાઓને ટૂંકમાં અને સ્પષ્ટપણે વર્ણવો.

Question 2. જીવનમાં મૈત્રીભાવનું શું મહત્ત્વ છે ?
Answer: જીવનમાં મૈત્રીભાવનું ખૂબ મહત્વ રહેલું છે. મૈત્રીભાવથી જીવનમાં આનંદ આવે છે અને સર્વ દુઃખોનું સમાપ્તિ થાય છે.
In simple words: મિત્રતા જીવનમાં ખૂબ મહત્વની છે. તે ખુશી લાવે છે અને બધા દુઃખો દૂર કરે છે.

Exam Tip: મૈત્રીભાવના સકારાત્મક પાસાંઓ અને તેના જીવન પરના પ્રભાવને સમજાવો.

2. આટલું શોધો અને લખો :

Question 1. પોતાની જાત (આપબળ)નો મહિમા દર્શાવતી કહેવતો કે પંક્તિઓ શોધીને લખો.
Answer: આપબળનો મહિમા રજૂ કરતી કેટલીક કહેવતો કે કાવ્યપંક્તિઓ આ પ્રમાણે છે:
1. મન ચંચળ હોય તેને રસ્તો જડતો નથી, દ્રઢ મનના માનવીને હિમાલય નડતો નથી.
2. અમને નાખો જીવનની અગ્નિમાં, અગ્નિને પણ બદલીશું બાગમાં !
3. આપ સમાન બળ નહિ, મેષ સમાન જળ નહિ.
In simple words: એવી કહેવતો લખો જે બતાવે કે આપણું પોતાનું બળ કેટલું મહત્વનું છે અને આપણે જાતે જ બધું કરી શકીએ છીએ.

Exam Tip: કહેવતો અને પંક્તિઓ ઉદાહરણો સાથે યાદ રાખો જે પ્રશ્નના વિષયને લગતી હોય.

Question 2. વાણીનો મહિમા દર્શાવતી કહેવતો કે પંક્તિઓ શોધીને લખો.
Answer: વાણીનો મહિમા રજૂ કરતી કહેવતો કે કાવ્યપંક્તિઓ આ પ્રમાણે છે:
1. વાણી અને પાણી વિવેકથી ઉપયોગ કરો.
2. ન બોલવામાં નવ ગુણ.
3. થોડું પણ, મધુર બોલો.
In simple words: વાણીનું મહત્વ બતાવતી કહેવતો લખો, જેમ કે ઓછું અને સારું બોલવું.

Exam Tip: વાણીના ઉપયોગ વિશેની કહેવતો યાદ રાખો અને તેનો અર્થ સ્પષ્ટ કરો.

Question 3. મિત્રતાનો મહિમા દર્શાવતી કહેવતો કે પંક્તિઓ શોધીને લખો.
Answer: મિત્રતાનો મહિમા દર્શાવતી કહેવતો કે કાવ્યપંક્તિઓ આ પ્રમાણે છે:
1. “શેરીમિત્રો સો મળે, તાળીમિત્ર અનેક; જેમાં સુખ-દુઃખ પામીએ, તે લાખોમાં એક.”
2. બુદ્ધિશાળી શત્રુ સારો પણ અજ્ઞાની મિત્ર ખોટો.
In simple words: મિત્રતા કેટલી મહત્વની છે તે બતાવતી કહેવતો લખો.

Exam Tip: સાચા મિત્ર અને મિત્રતાના મહત્વ વિશેની કહેવતો યાદ રાખો.

Question 4. અન્ય પાંચ સુભાષિતો મેળવીને લખો.
Answer: અન્ય પાંચ સુભાષિતો આ પ્રમાણે છે:
1. જાતે કરવું, જાતે રળવું, જાત વિના સૌ જુઠું જી; જાતે ઝૂઝવું, જાતે વધવું, જાત વડે ઉદ્ધરવું જી.
2. આવે નહિ, આદર નહિ, નહિ નયનમાં નેહ, તે ઘર કદી ન જઈએ, (ભલે કંચન વરસે મેહ.
3. કડવા હોયે લીમડા શીતળ એની છાંય; બાંધવ હોય અબોલડા તોય પોતાની બાંય.
4. ઊંચી-નીચી કર્યા કરે જીવનની ઘટમાળ; ભરતી તેની ઓટ છે, ઓટ પછી જુવાળ.
5. કીડી કણ સંગ્રહ કરે જુઓ, જંતુની જાત; વસે દરે સંપે સદા સર્વ મળી સંથાત.
In simple words: જીવનને લગતા બીજા પાંચ સુંદર ઉપદેશો લખો.

Exam Tip: વિવિધ વિષયો પરના સુભાષિતોનું જ્ઞાન વધારવા માટે તેમને યાદ રાખો.

Question 5. શાળાની દીવાલ પરથી તમને ગમતા પાંચ સુવિચાર લખો.
Answer: શાળાની દીવાલ પરથી મને પસંદ આવેલા પાંચ સુવિચારો આ પ્રમાણે છે:
1. સુંદર હસ્તાક્ષર એ હાથનું આભૂષણ છે.
2. આવો ! એક વૃક્ષ રોપો.
3. માણસ પોતે જ પોતાનો ભાગ્યના નિર્માતા છે.
4. શક્ય હોય ત્યાં સુધી હસતા રહો, આ સહેલી દવા છે.
5. ધીરજ અને શ્રદ્ધા આંતરિક શક્તિના આધારસ્તંભ છે.
In simple words: તમને શાળાની દીવાલ પરથી ગમતા પાંચ સારા વિચારો લખો.

Exam Tip: શાળામાં જોવા મળતા સુવિચારોમાંથી પ્રેરણા લઈને તેમને યાદ રાખો.

3. નીચેના શબ્દ-ચોરસમાંથી આપેલા શબ્દોના સમાનાર્થી શબ્દો શોધો :
(પૃથ્વી, આભ, મિત્ર, પંથ, ઔષધ, સુવાસિત)

Question 1. નીચેના શબ્દ-ચોરસમાંથી આપેલા શબ્દોના સમાનાર્થી શબ્દો શોધો :
Answer:
• પૃથ્વી – ધરતી
• આભ – નભ
• મિત્ર – ભેરુ
• પંથ – રસ્તો
• ઔષધ – દવા
• સુવાસિત – સુગંધિત
In simple words: આપેલા શબ્દોના બીજા સરખા અર્થવાળા શબ્દો શોધીને લખો.

Exam Tip: સમાનાર્થી શબ્દો યાદ રાખીને શબ્દભંડોળ વધારો. જોડણી અને અર્થમાં ભૂલ ન થાય તેનું ધ્યાન રાખો.

4. નીચેના શબ્દોના વિરુદ્ધાર્થી શબ્દો લખો :

Question 1. નીચેના શબ્દોના વિરુદ્ધાર્થી શબ્દો લખો.
1. આભ ×
2. મિત્ર ×
3. વેર ×
4. પાપ ×
5. ફાયદો ×
6. સુખિયાં ×
Answer:
1. આભ × ધરા
2. મિત્ર × દુશ્મન
3. વેર × અવેર
4. પાપ × પુણ્ય
5. ફાયદો × ગેરફાયદો
6. સુખિયાં × દુખિયાં
In simple words: આપેલા શબ્દોના વિરોધી અર્થવાળા શબ્દો લખો.

Exam Tip: વિરુદ્ધાર્થી શબ્દોના જોડાણ યોગ્ય રીતે કરો. શબ્દોનો સાચો વિરોધી અર્થ સમજવો મહત્વનો છે.

5. નીચેનાં સુવાક્યોનો વિચારવિસ્તાર કરો :

Question 1. આપસમાન બળ નહિ, મેઘ સમાન જળ નહિ.
Answer: આ પંક્તિમાં પોતાની જાત એટલે કે આત્મવિશ્વાસનું મહત્વ ગવાયું છે. જીવનમાં જ્યારે પણ અડચણ અને દુ:ખ આવે ત્યારે આપણે સહાય માટે અન્ય પાસે દોડી જઈએ છીએ. આવા સમયે ફક્ત નિરાશા જ પ્રાપ્ત થાય છે. કારણ કે, આપણે પોતાની જીતનો વિશ્વાસ રાખતા નથી. આપણી દરેક મુશ્કેલીઓનું સમાધાન આપણી પાસે જ છે. એટલે જ કહેવાયું છે કે આપ સમાન બળ નહિ, મેઘ સમાન જળ નહિ.
In simple words: આ સુભાષિત કહે છે કે પોતાનું બળ જ સૌથી મોટું છે, જેમ કે વરસાદનું પાણી સૌથી શુદ્ધ હોય છે. એટલે કે, આપણે જાતે જ આપણી બધી મુશ્કેલીઓનો ઉકેલ લાવી શકીએ છીએ.

Exam Tip: વિચારવિસ્તાર કરતી વખતે, સુવાક્યના મુખ્ય સંદેશને સમજીને તેને ઉદાહરણો અને તર્કો સાથે સ્પષ્ટ કરો.

Question 2. પાણી અને વાણી વિચારીને વાપરો.
Answer: જીવનની બે મહત્વપૂર્ણ બાબતો પાણી અને વાણીને કેવી રીતે ઉપયોગમાં લેવી તે વિશે અહીં માર્ગદર્શન આપવામાં આવ્યું છે. પૃથ્વી પર પાણી ખૂબ જ ઓછું હોવાથી તે સમજી-વિચારીને વાપરવું આપણા માટે લાભદાયી છે. એ જ રીતે વાણી એટલે કે ભાષાનો ઉપયોગ પણ સમજી-વિચારીને કરવો જોઈએ. વાકબાણથી ઘાયલ થયેલો મનુષ્ય ફરીથી સાજો થઈ શકતો નથી. “આંધળાનો પુત્ર આંધળો" એટલું કહેવાથી જ જો મહાભારતનું યુદ્ધ થયું હોય તો તે વાણીનું મહત્વ આપણે સમજવું જોઈએ. કોઈ કવિએ કહ્યું છે, "ચડે કે પડે, જીભ વડે જ માનવી” એ સંપૂર્ણપણે સાચું છે.
In simple words: આ સુભાષિત સમજાવે છે કે આપણે પાણી અને શબ્દોનો ઉપયોગ ખૂબ કાળજીપૂર્વક કરવો જોઈએ. જેમ પાણી કિંમતી છે, તેમ શબ્દો પણ કિંમતી છે. ખોટા શબ્દો બોલવાથી મોટું નુકસાન થઈ શકે છે.

Exam Tip: પાણી અને વાણી બંનેના મહત્વ અને તેમના વિવેકપૂર્ણ ઉપયોગની જરૂરિયાત પર ભાર મૂકો.

6. નીચેના શબ્દોને શબ્દકોશના ક્રમમાં ગોઠવો :
વૃથા, છત્ર, કોયલ, વેર, ઔષધ, સુવાસિત, આભ, અંધકાર

Question 1. નીચેના શબ્દોને શબ્દકોશના ક્રમમાં ગોઠવો :
Answer: શબ્દકોશના ક્રમ મુજબ શબ્દોની વ્યવસ્થા : અંધકાર, આભ, ઔષધ, કોયલ, છત્ર, વૃથા, વેર, સુવાસિત.
In simple words: આપેલા શબ્દોને કક્કાવારી ક્રમમાં ગોઠવો.

Exam Tip: શબ્દકોશના ક્રમમાં ગોઠવતી વખતે, સ્વર અને વ્યંજનના ક્રમનું ખાસ ધ્યાન રાખો.

ભાષાસજજતા

સમાનાર્થી શબ્દો આપો:

• પ્રેમ – સ્નેહ
• વૃથા – ફોગટ
• આશ્રય – છત્ર
• માધુર્ય – મીઠાશ
• લાભ – ફાયદો
• હર્ષ – આનંદ
• મુશ્કેલી – વિટંબણા
• અર્થ – મતલબ

વિરુદ્ધાર્થી શબ્દો આપોઃ

• પ્રેમ × નફરત
• થોડું × વધારે
• ભલું × બૂરું
• લાંબો × ટૂંકો
• દુઃખ × સુખ
• સુવાસ × બદબો

નીચેના શબ્દસમૂહ માટે એક-એક શબ્દ આપો:

• સુંદર રીતે કહેવાયેલો નીતિવિચાર – સુભાષિત
• શાસ્ત્રમાં નિષ્ણાત પુરુષ – પંડિત
• લખવાનું કામ કરનારો માણસ – લહિયો
• ધર્મ વિરુદ્ધનું કૃત્ય – પાપ
• પ્રાચીનકાળથી ચાલ્યું આવતું – સનાતન

નીચેના શબ્દોની જોડણી સુધારીને લખો :

• પ્રીધ્ધિ – પૃથ્વી
• લહીયો – લહિયો
• ઔસધ – ઔષધ
• સૂવાસીત – સુવાસિત
• સુખિ – સુખી

પરીક્ષાલક્ષી વિશેષ પ્રશ્નોત્તર પ્રશ્ન

નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર એક-એક વાક્યમાં આપોઃ

Question 1. સુભાષિતનો અર્થ જણાવો.
Answer: સુભાષિત એટલે સરસ રીતે કહેવાયેલો નૈતિક વિચાર.
In simple words: સુભાષિત એટલે સારી રીતે કહેવાયેલી નીતિની વાત.

Exam Tip: સુભાષિતની મૂળ વ્યાખ્યાને યાદ રાખો.

Question 2. સૌથી સારું બેસણું કોને કહ્યું છે?
Answer: સૌથી સારું બેસણું પૃથ્વીને કહેવાયું છે.
In simple words: પૃથ્વીને સૌથી સારી બેઠક માનવામાં આવી છે.

Exam Tip: કાવ્યમાં કોને શ્રેષ્ઠ બેસણું ગણાવ્યું છે તે યાદ રાખો.

Question 3. પોપટ અને કોયલ કેવું બોલે છે ? અથવા પોપટ અને કોયલની વાણી કેવી છે?
Answer: પોપટ અને કોયલ ઓછું અને મધુર બોલે છે.
In simple words: પોપટ અને કોયલ થોડા શબ્દો પણ મીઠાશથી બોલે છે.

Exam Tip: પોપટ અને કોયલની વાણીની વિશેષતાને ધ્યાનમાં રાખો.

Question 4. બહુ બોલીને પોતાનું મહત્ત્વ કોણ ગુમાવે છે?
Answer: દેડકાં બહુ બોલીને પોતાનું મહત્વ ગુમાવી દે છે.
In simple words: જે વધારે બોલે છે, તે દેડકાંની જેમ પોતાનું મહત્વ ગુમાવી દે છે.

Exam Tip: અતિશય વાચાળતાના નુકસાન વિશે યાદ રાખો.

Question 5. મૈત્રીભાવને શાનું ઔષધ કહ્યું છે?
Answer: મૈત્રીભાવને સર્વ દુઃખોનું ઔષધ કહેવાયું છે.
In simple words: મિત્રતાને બધા દુઃખોની દવા કહેવામાં આવી છે.

Exam Tip: મૈત્રીભાવના ઉપચારાત્મક ગુણ પર ભાર મૂકીને જવાબ આપો.

Question 6. પોતાની જાતને જલાવીને બધે સુવાસ કોણ ફેલાવે છે?
Answer: ધૂપસળી પોતાની જાતને બાળીને, બધે સુવાસ પ્રસરાવે છે.
In simple words: ધૂપસળી પોતે બળીને ચારે બાજુ સુગંધ ફેલાવે છે.

Exam Tip: ધૂપસળીના ઉદાહરણ દ્વારા પરોપકારના સંદેશને યાદ રાખો.

નીચેનાં સુવાક્યોનો વિચાર-વિસ્તાર કરોઃ

Question 1. હસતું હોય તે તો સૌને સોહામણું લાગે.
Answer: આ સુવાક્ય રોજિંદા જીવનમાં હસતા રહેવાનું મહત્વ દર્શાવે છે. તમારે ખૂબ સારા અને સુંદર દેખાવું છે? તો એને કશો ખર્ચ કરવાની આવશ્યકતા નથી. એ માટે જરૂરી છે સંપૂર્ણ સ્મિત. ભગવાને આપણને ‘હાસ્ય’ ભેટરૂપે આપ્યું છે પણ આપણને હસતાં આવડતું નથી. જે હસતો રહે છે તે બધાને પસંદ આવે છે.
In simple words: જે હંમેશાં ખુશ રહે છે તે બધાને ગમે છે. હસવા માટે કોઈ ખર્ચ થતો નથી અને તે આપણને સુંદર બનાવે છે.

Exam Tip: હાસ્યના મહત્વ, તેના સકારાત્મક પ્રભાવો અને સામાજિક સ્વીકૃતિ વિશે લખો.

Question 2. વિદ્યા વિનયથી શોભે છે.
Answer: વિદ્યા નામના ધનને કોઈ ચોરી શકતું નથી. એ વાપરવાથી વધે છે. વિદ્યા દલીલબાજી માટે નથી. કોઈને હરાવવા માટે નથી, આપણા અહંકાર દર્શાવવા માટે નથી. જેમ ફળોથી લચી જાય ત્યારે ઝાડ નીચેની તરફ નમે છે તેમ વિદ્યા વધતાં આપણામાં નમ્રતા આવવી જોઈએ. વિદ્યા નમ્રતા અને વિવેકથી શોભે છે. વિદ્યા અને વિનય એક જ સિક્કાની બે બાજુઓ છે, વિનય વિનાની વિદ્યા નિરર્થક છે.
In simple words: વિદ્યા ત્યારે જ સુંદર લાગે છે જ્યારે તે વિનય સાથે હોય. વિદ્યાથી જ્ઞાન વધે છે, પણ જો વિનય ન હોય તો તે જ્ઞાન કામનું નથી.

Exam Tip: વિદ્યા અને વિનયના સંબંધને સ્પષ્ટ કરો. વિનય વિનાની વિદ્યા કેમ નિરર્થક છે તે સમજાવો.

નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર માટે આપેલા વિકલ્પોમાંથી સાચો વિકલ્પ પસંદ કરીને લખો:

Question 1. ‘........... સમી નહિ માધુરી, આપ સમો નહિ મિત્ર.' – પંક્તિમાં ખૂટતો શબ્દ કયો છે?
A. મધ
B. સાકર
C. ભાષા
D. પ્રેમ
Answer: (D) પ્રેમ
In simple words: આ પંક્તિમાં 'પ્રેમ' શબ્દ ખૂટે છે, જે વાક્યને પૂર્ણ કરે છે.

Exam Tip: કાવ્યપંક્તિઓને યાદ રાખવાનો પ્રયાસ કરો જેથી ખૂટતા શબ્દોને ઓળખી શકાય.

Question 2. પ્રથમ સુભાષિતમાં પૃથ્વી, આકાશ અને પ્રેમના ઉદાહરણ દ્વારા શાનું મહત્ત્વ દર્શાવવામાં આવ્યું છે ?
A. આપબળનું
B. સ્વભાવનું
C. ધર્મનું
D. પુણ્યનું
Answer: (A) આપબળનું
In simple words: પહેલા સુભાષિતમાં પૃથ્વી, આકાશ અને પ્રેમના ઉદાહરણોનો ઉપયોગ કરીને પોતાનું બળ કેટલું મહત્વનું છે તે બતાવવામાં આવ્યું છે.

Exam Tip: દરેક સુભાષિતનો મુખ્ય સંદેશ શું છે તે સમજવાનો પ્રયાસ કરો.

Question 3. બીજા સુભાષિતમાં પોપટ, કોયલ અને દેડકાના ઉદાહરણ દ્વારા કઈ વાત સમજાવવામાં આવી છે?
A. રંગ અને રૂપની
B. ઓછું ખાવાની
C. ઓછું અને મધુર બોલવાની
D. વધુ બોલવાની
Answer: (C) ઓછું અને મધુર બોલવાની
In simple words: બીજા સુભાષિતમાં પોપટ, કોયલ અને દેડકાના દાખલા આપીને ઓછું પણ મીઠું બોલવાનું મહત્વ સમજાવવામાં આવ્યું છે.

Exam Tip: ઉદાહરણો દ્વારા કયો ગુણ સમજાવવામાં આવ્યો છે તેના પર ધ્યાન આપો.

Question 4. પંડિત કેવી રીતે થવાય છે?
A. આકરું તપ કરવાથી
B. મૌનવ્રત ધારણ કરવાથી
C. સમાધિ લેવાથી
D. ભણીગણીને આગળ વધવાથી
Answer: (D) ભણીગણીને આગળ વધવાથી
In simple words: ભણીને અને મહેનત કરીને આગળ વધવાથી પંડિત બની શકાય છે.

Exam Tip: જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરવાની પ્રક્રિયાને યાદ રાખો.

Question 5. ‘ભણતાં પંડિત નીપજે, લહિયો થાય.' – પંક્તિમાં ખૂટતો શબ્દ કયો છે?
A. બોલતાં
B. વાંચતાં
C. લખતાં
D. સાંભળતાં
Answer: (C) લખતાં
In simple words: આ પંક્તિમાં 'લખતાં' શબ્દ ખૂટે છે, જે તેને પૂર્ણ કરે છે.

Exam Tip: સુભાષિતોની પંક્તિઓ યાદ રાખવાથી આવા પ્રશ્નોના જવાબ સરળતાથી આપી શકાય છે.

Question 6. લાંબો પંથ કેવી રીતે કપાય છે?
A. સારા વિચારો કરવાથી
B. આખો દિવસ આરામ કરવાથી
C. થોડું થોડું ચાલતા રહેવાથી
D. મન ભરીને ઊંધ લેવાથી
Answer: (C) થોડું થોડું ચાલતા રહેવાથી
In simple words: લાંબો રસ્તો થોડું થોડું ચાલતા રહેવાથી પૂરો થાય છે.

Exam Tip: સતત પ્રયત્નના મહત્વ પર ધ્યાન આપો.

Question 7. વેર શાનાથી નથી શમતું?
A. મિત્રતાથી
B. વેરથી
C. પ્રેમથી
D. સમાવટથી
Answer: (B) વેરથી
In simple words: વેર ક્યારેય વેર રાખવાથી શાંત થતું નથી.

Exam Tip: નકારાત્મક ભાવનાઓને શાંત કરવાના માર્ગોને યાદ રાખો.

Question 8. ‘શમે ના વેર વેરથી, ટળે. ના પાપ .............. થી’. – પંક્તિમાં ખૂટતો શબ્દ કયો છે?
A. પાપ
B. પુણ્ય
C. શ્રદ્ધા
D. ક્રોધ
Answer: (A) પાપ
In simple words: આ પંક્તિમાં 'પાપ' શબ્દ ખૂટે છે, જે તેને પૂર્ણ કરે છે.

Exam Tip: સુભાષિતની પંક્તિઓ અને તેના મૂળભૂત સિદ્ધાંતો યાદ રાખવાનો પ્રયાસ કરો.

Question 9. ચોથા સુભાષિતમાં સર્વ દુઃખોનું ઔષધ કોને ગણવામાં આવ્યું છે ?
A. વેરભાવને
B. મૈત્રીભાવને
C. ક્રોધને
D. શ્રદ્ધાને
Answer: (B) મૈત્રીભાવને
In simple words: ચોથા સુભાષિતમાં મિત્રતાને બધા દુઃખોની દવા માનવામાં આવી છે.

Exam Tip: સુભાષિતોમાં આપેલા ઉપદેશોને યાદ રાખીને જવાબ આપો.

Question 10. પાંચમાં સુભાષિતમાં પરોપકારનો મહિમા દર્શાવવા કયું ઉદાહરણ આપવામાં આવ્યું છે?
A. વૃક્ષ અને ફળનું
B. તડકા અને છાંયડાનું
C. ધૂપસળી અને સંતનું
D. ધરતી અને આકાશનું
Answer: (C) ધૂપસળી અને સંતનું
In simple words: પાંચમા સુભાષિતમાં પરોપકારનું મહત્વ બતાવવા માટે ધૂપસળી અને સંતનો દાખલો આપવામાં આવ્યો છે.

Exam Tip: ઉદાહરણોનો સંબંધ અને સુભાષિતના વિષયને સમજો.

Question 11. ‘જલાવી જાતને ...................., સુવાસિત બધું કરે.' – પંક્તિમાં ખૂટતો શબ્દ કયો છે?
A. લાકડું
B. દીવાસળી
C. દીવો
D. ધૂપ
Answer: (D) ધૂપ
In simple words: આ પંક્તિમાં 'ધૂપ' શબ્દ ખૂટે છે, જે તેને પૂર્ણ કરે છે.

Exam Tip: સુભાષિતની પંક્તિઓમાં વપરાયેલા શબ્દોનો સંદર્ભ યાદ રાખો.

Question 12. સંતો અને કેવી રીતે સુખી કરે છે?
A. પોતે મુશ્કેલીઓ વેઠીને
B. તપશ્ચર્યા કરીને
C. યજ્ઞ અને હવન કરીને
D. કથાઓ કરીને
Answer: (A) પોતે મુશ્કેલીઓ વેઠીને
In simple words: સંતો પોતે દુ:ખ સહન કરીને બીજાને ખુશ રાખે છે.

Exam Tip: સંતોના ત્યાગ અને પરોપકારની ભાવના પર ધ્યાન આપો.

સુભાષિત Summary in Gujarati

સુભાષિત પાઠ-પરિચય :

સુભાષિતોમાં જીવનનું કિંમતી સત્ય હોય છે. સુભાષિતો આપણને ઉપદેશ આપે છે. જીવનની વાસ્તવિકતાનો તેમાં સમાવેશ થયેલો હોય છે, તેમાં અનુભવનો સારાંશ હોવાથી આપણને પ્રેરણા અને પ્રોત્સાહન મળે છે. રજૂ કરેલા સુભાષિતોમાં સ્વપ્રયત્નનું મહત્વ, મીઠી વાણીનો મહિમા, પરિશ્રમ, મૈત્રીભાવ અને પરોપકારનો મહિમા ગવાયો છે.

રૂઢિપ્રયોગ અર્થ અને વાક્યપ્રયોગ

જાત ઘસવી – બીજ માટે દુ:ખ વેઠવા
વાક્ય : રવિશંકર મહારાજે ગરીબો માટે પોતાને સમર્પિત કર્યા.

સુભાષિતો

પૃથ્વી સમું નહિ બેસણું આભ સમું નહિ છત્ર;
પ્રેમ સમી નહિ માધુરી, આપ સમો નહિ મિત્ર.

સમજૂતી : પૃથ્વી સમાન કોઈ સારી બેઠક નથી, આકાશ સમાન કોઈ આશ્રય નથી. પ્રેમ સમાન કોઈ મીઠાશ નથી અને પોતાની જીત સમાન આપણો બીજો કોઈ મિત્ર નથી. અહીં પહેલા સુભાષિતમાં પૃથ્વી, આકાશ અને પ્રેમના ઉદાહરણ દ્વારા સ્વપ્રયત્ન એટલે કે વિજય-પરિશ્રમનું મહત્વ દર્શાવવામાં આવ્યું છે.

પોપટ, કોયલ બોલે થોડું પણ લાગે ભલું
વૃથા ગુમાવે તોલ બહુ બોલીને દેડકાં.

સમજૂતી: પોપટ અને કોયલ થોડું બોલે છે, પણ મધુર બોલે છે. જયારે દેડકાં ખૂબ બોલીને નકામામાં પોતાનું મહત્વ ગુમાવી દે છે. અહીં બીજા સુભાષિતમાં મીઠી વાણીનો મહિમા દર્શાવવામાં આવ્યો છે. મીઠી વાણી માટે પોપટ અને કોયલના ઉદાહરણ આપીને, તે દ્વારા આપણને ઓછું અને મધુર બોલવાનું મહત્વ સમજાવવામાં આવ્યું છે.

ભણતાં પંડિત નીપજે, લખતાં લહિયો થાય;
ચાર ચાર ગાઉ ચાલતાં, લાંબો પંથ કપાય.

સમજૂતી : જેમ ભણીને આગળ વધતાં પંડિત (વિદ્વાન) બની શકાય છે, લખવાથી લહિયો બની શકાય છે, તે જ રીતે થોડું – થોડું ચાલતાં લાંબો પંથ પૂરો થાય છે. અહીં ત્રીજા સુભાષિતમાં સતત પ્રયાસ કરીને આગળ વધવાની વાત સમજાવવામાં આવી છે. સતત પ્રયત્ન કરતા રહેવાથી વિવિધ ક્ષેત્રોમાં સફળતા નિશ્ચિતપણે મેળવી શકાય છે. આ વાત પંડિત અને લહિયા જેવા વ્યવસાયના ઉદાહરણો દ્વારા સમજાવવામાં આવી છે.

શમે ના વેર વેરથી, ટળે ના પાપ પાપથી;
ઔષધ સર્વ દુઃખોનું, મૈત્રીભાવ સનાતન.

સમજૂતી: વેર સામે વેર રાખવાથી વેર શાંત થતું નથી. પાપ સામે પાપ કરવાથી પાપ દૂર થતું નથી. બધાં જ દુઃખોનું ઔષધ (દવા) જૂના સમયથી ચાલ્યો આવતો મૈત્રીભાવ છે. અહીં ચોથા સુભાષિતમાં મૈત્રીભાવ (મિત્રતાનો મહિમા) ગાવામાં આવ્યો છે. સર્વ સાથે મૈત્રીભાવ વિકસાવવાથી જીવનનાં બધાં જ દુઃખો દૂર થઈ જાય છે. એવી વાત અહીં પ્રસ્તુત કરવામાં આવી છે.

જલાવી જાતને ધૂપ, સુવાસિત બધું કરે
ઘસી જાતને સંતો, અન્યને સુખિયા કરે.

સમજૂતી : ધૂપસળી પોતાની જાતને બાળીને બધે સુગંધ પ્રસરાવે છે. તેવી જ રીતે, મુશ્કેલી સહન કરીને પણ બીજાને સુખી કરે છે. અહીં પાંચમા સુભાષિતમાં ધૂપસળીના ઉદાહરણ દ્વારા પરોપકારનું મહત્વ રજૂ કરવામાં આવ્યું છે. ધૂપસળીને બાળવાથી ફેલાતી સુવાસની જેમ સંતો પણ પોતે દુ:ખ સહન કરીને અન્યને સુખી કરી પોતાના પરોપકારી કાર્યોરૂપી સુવાસ બધે પ્રસરાવતા રહે છે.

સુભાષિત શબ્દાર્થ :

• સુભાષિત- સુંદર રીતે કહેલું વાક્ય કે પદ કે નૈતિક વિચાર
• સમું – સમાન
• બેસણું – બેઠક
• છત્ર – આશ્રય, રક્ષણ કરનાર
• માધુરી – મીઠાશ
• આપ સમો – પોતાના જેવો
• ભલું – ઉત્તમ
• વૃથા – નકામું
• તોલ – મૂલ્ય, આદર, સન્માન
• પંડિત – જ્ઞાની, શિક્ષિત
• નીપજે – ઉત્પન્ન થાય છે
• લહિયો – લેખનકાર્ય કરનાર વ્યક્તિ
• ગાઉ – આશરે દોઢેક માઈલનું અંતર, લગભગ સવા બે કિલોમીટર
• પંથ – માર્ગ
• શમવું – શાંત થવું, ઠંડું પડવું
• ટાળવું – દૂર થવું, દૂર ખસવું
• ઔષધ – દવા
• સનાતન – જૂના સમયથી ચાલ્યું આવતું
• ધૂપ – સુગંધી પદાર્થ, (અહીં) અગરબત્તી