GSEB Class 12 Gujarati Textbook Solutions Chapter 9 હંકારી જા

1. નીચેના પ્રશ્નોના એક – એક વાક્યમાં ઉત્તર લખો.

Question 1. કવિ કોની વાણી જગાડવાની વાત કરે છે ?
Answer: કવિ પોતાની વીણામાં વાણીને જાગૃત કરવાની વાત કરે છે.
In simple words: The poet talks about waking up the voice in his own lyre.

Exam Tip: When asked about the poet's message, always specify the instrument or medium mentioned.

Question 2. કવિ ઈશ્વરને કેવી રીતે પધારવાનું કહે છે ?
Answer: કવિ ઈશ્વરને વાયુ સાથે પડતા વરસાદની જેમ આવવાનું કહે છે.
In simple words: The poet asks God to arrive like rain falling with the wind.

Exam Tip: Pay attention to the similes and metaphors used to describe divine arrival in poetry questions.

Question 3. સોનેરી સપનું ક્યારે જોઈ શકાય ?
Answer: આળસુ આંખોના પડદાને ખોલવા એટલે અજ્ઞાનતાનો અંધકાર હટાવવો. જ્યારે આ અજ્ઞાનતા દૂર થાય છે, ત્યારે સુવર્ણ સપનું જોઈ શકાય છે.
In simple words: A golden dream can be seen when the curtains of ignorance are removed, and enlightenment occurs.

Exam Tip: Connect symbolic actions (like opening eyelids) to their deeper meanings (like dispelling ignorance).

Question 4. 'સૂની સરિતા એટલે શું?
Answer: 'સૂની સરિતા' એટલે દેવદર્શન માટે આતુર ભક્ત.
In simple words: 'Suni Sarita' means a devotee who is eager to see God.

Exam Tip: Understand the symbolic meanings of phrases used in poems; 'Suni Sarita' is a common poetic motif.

Question 5. મનના માલિકને કવિ શું કહે છે?
Answer: કવિ મનના માલિકને વિનંતી કરે છે કે તેઓ તેમની જીવનરૂપી નૌકાને તેમની ઇચ્છા મુજબ ચલાવે.
In simple words: The poet requests the master of the mind to steer his life's boat as per his will.

Exam Tip: Identify direct requests or appeals made by the poet to the divine or a higher power.

2. નીચેના પ્રશ્નોના બે-ત્રણ વાક્યમાં ઉત્તર લખો.

Question 1. શબરીના ઉદાહરણ દ્વારા કવિ શું સમજાવે છે ?
Answer: શબરી ભગવાન રામના દર્શન માટે અત્યંત ઉત્સુક હતી. તેણે રામને બોર ભેટ આપીને પોતાની દેવદર્શનની અભિલાષા પૂરી કરી. ભગવાને દર્શન માટે આતુર શબરીના બોર સ્વીકારીને તેની પ્રભુદર્શનની ઝંખના પૂર્ણ કરી. તેવી જ રીતે, હે પ્રભુ! મારી પણ આ ઇચ્છા પૂરી કરો. મારે સંસારરૂપી સમુદ્રના કિનારે અટકવું નથી, પરંતુ સાગરના મોજાં પર ફરવું છે. એટલે કે, મારે પરમાત્માને પ્રાપ્ત કરવા છે.
In simple words: The poet uses Shabari's example to show that true devotion leads to divine vision. He asks God to fulfill his own desire for spiritual realization, just as Shabari's devotion was rewarded. He wants to navigate the ocean of life, not merely stay at its shore, to attain the ultimate truth.

Exam Tip: When asked for explanations through examples, always clearly state the example and then connect it back to the main theme or lesson.

Question 2. “હોડી' અને ‘સંસારનાં પ્રતીકો સ્પષ્ટ કરો.
Answer: 'હોડી' નો અર્થ મનુષ્યનું જીવન છે. કવિ વ્યક્તિના જીવનને દરિયામાં તરતી નૌકા સાથે સરખાવે છે. 'સંસાર' એટલે મોહ અને માયાના બંધનો. કવિ ભગવાનને પ્રાર્થના કરે છે કે તેઓ તેમની જીવનરૂપી નૌકાના રક્ષક બને, તેમને માયાના બંધનમાંથી છોડાવીને સંસારરૂપી સાગરમાં આગળ વધવા દે. આ રીતે, તેઓ પરમાત્માને મેળવવામાં મદદ કરે. આમ કરીને, કવિએ દેવદર્શનની પ્રબળ ઇચ્છા દર્શાવી છે.
In simple words: 'Boat' symbolizes human life, which the poet compares to a vessel sailing in the ocean. 'Sansar' (world) represents the ties of illusion and worldly attachments. The poet asks God to guide his life's boat, freeing him from these bonds and helping him achieve ultimate spiritual realization. This expresses his strong yearning for divine vision.

Exam Tip: Clearly define each symbol and explain its role and connection within the poem's context.

3. સવિસ્તર ઉત્તર લખો.

Question 1. હંકારી જા' કાવ્યનો કેન્દ્રવર્તીભાવ સ્પષ્ટ કરો.
Answer: કવિ સુંદરમ્, જેમની કવિતાઓમાં પ્રકૃતિ અને પરમાત્માની આરાધના મુખ્ય હોય છે, તેમણે લખેલા "હંકારી જા" કાવ્યમાં ઈશ્વરને મનના સ્વામી અને રક્ષક ગણાવ્યા છે. આ કાવ્યમાં ભક્તના હૃદયની ઉત્સુકતા અને દેવદર્શનની ઝંખના ખૂબ જ સરળતાથી દર્શાવવામાં આવી છે. કવિ પોતાના જીવનના ખાલીપાને દૂર કરીને જીવનરૂપી વીણાના બે અવાજ વગાડવા કહે છે. આ બે અવાજ એટલે ઈશ્વરનું સ્મરણ અને તેમની ભક્તિ. તેઓ ઈશ્વરને વિનંતી કરે છે કે ઝંઝાના ઝાંઝર પહેરીને પ્રભુદર્શનની તેમની ઇચ્છાને પૂરી કરે. અભિમાનને કારણે આંધળી થયેલી આંખો પરથી અજ્ઞાનતાનો પડદો હટાવીને ઈશ્વરના સાક્ષાત્કારનું સપનું બતાવવા કહે છે. તેઓ જીવનની નીરસતા અને શુષ્કતા દૂર કરીને હૃદયને પ્રસન્ન અને મોહમાયામાંથી મુક્ત કરવા વિનવે છે. જેમ રામદર્શનની ભૂખી શબરીના બોર સ્વીકારીને તેની દેવદર્શનની ઇચ્છા પૂરી કરી, તેમ મારી પણ આ અભિલાષા પૂરી કરો. હે પ્રભુ! મારે સંસારરૂપી સમુદ્રના કિનારે રોકાઈ રહેવું નથી, પરંતુ સાગરના મોજાં પર વિહરવું છે, એટલે કે પરમાત્માને મેળવવા છે. આથી, કાવ્યના અંતમાં કવિ ઈશ્વરને મનના સ્વામી કહીને તેમની જીવનરૂપી નૌકાને ઇચ્છા મુજબ ચલાવીને પ્રભુની નજીક લઈ જવા કહે છે. મારે અહંકારની કાંચળી ઉતારીને સંસારના સાગરને પાર કરીને પરમાત્માને પ્રાપ્ત કરવાની મારી ઇચ્છા પૂરી કરવી છે. આમ, આખા કાવ્યમાં ભક્તની ભગવાનને મેળવવાની પ્રબળ આતુરતા સ્પષ્ટ થાય છે.
In simple words: In "Hankari Ja", poet Sundaram portrays God as the master of the mind and protector. The poem expresses the devotee's eagerness for divine vision. The poet asks God to fill his life's emptiness with two sounds: remembrance and devotion, and to fulfill his longing for divine sight by removing the veil of ignorance. He seeks to be freed from worldly dullness and illusions, like Shabari whose devotion was rewarded. He wishes to sail the ocean of life to attain ultimate reality, asking God to steer his life's boat towards Him. The poem ultimately reveals the devotee's intense longing for God.

Exam Tip: For a central theme question, summarize the main ideas of the poem, including the poet's appeals, symbolism, and ultimate message.

Additional Important Questions and Answers

હંકારી જા પ્રજ્ઞોત્તર

1. નીચેના પ્રશ્નોના સવિસ્તર (આશરે 100 શબ્દોમાં) ઉત્તર લખો [4 ગુણ].

Question 1. હંકારી જા' કાવ્યમાં વ્યક્ત થતી પ્રભુદર્શનની ઝંખના સ્પષ્ટ કરો. અથવા હંકારી જા' કાવ્યનું વક્તવ્ય સ્પષ્ટ કરો.
Answer: સુંદરમ્ દ્વારા લખાયેલા “હંકારી જા” પ્રાર્થના ગીતમાં કવિ ભગવાનના દર્શનની પ્રબળ ઇચ્છા વ્યક્ત કરે છે. કવિ ઈશ્વરને પ્રાર્થના કરે છે કે, હે પ્રભુ! તું મારી જીવનરૂપી વાંસળીમાં તારા દયાના સૂર ઉમેરી દે. જીવનની વીણાના સૂરને તું જાગૃત કર. વાયુરૂપી વાવાઝોડાના ઝાંઝર ધારણ કરીને હૃદયના બંધ દરવાજા ખોલી નાખ. મારા હૃદયમાંથી અજ્ઞાનતાનો અંધકાર દૂર કરીને જ્ઞાનનો પ્રકાશ ફેલાવ. હે પીતાંબરધારી! મારા સુના પડેલા જીવનમાં ખુશી ભરી દે. જેમ ભૂખી શબરીના એંઠા બોર સ્વીકારીને તેને મુક્તિ અપાવી, તેમ મારે પણ અહંકારનો પડદો દૂર કરીને સંસાર રૂપી સમુદ્રને પાર કરીને પરમાત્માને મેળવવાની મારી ઇચ્છા તું પૂરી કર. હે મનના સ્વામી! તારી મરજી મુજબ મારી જીવનરૂપી નૌકાને ચલાવ. આમ, આખા કાવ્યમાં ભક્તની ભગવાનને પ્રાપ્ત કરવાની તીવ્ર આતુરતા દેખાય છે.
In simple words: In "Hankari Ja", Sundaram expresses a strong desire for divine vision. He asks God to infuse his life's flute with compassion, awaken his life's lyre, and open the closed doors of his heart by dispelling ignorance and spreading knowledge. He prays for happiness in his dull life and to attain salvation like Shabari, overcoming ego to cross the worldly ocean. He asks God to steer his life's boat as desired, showing an intense yearning for God.

Exam Tip: When discussing the poet's yearning, include specific examples from the poem that illustrate this desire, such as the references to the flute, the veil of ignorance, or Shabari.

2. નીચેના પ્રશ્નોને એક વાક્યમાં ઉત્તર લખો [1 ગુણ].

Question 1. હંકારી જા' કાવ્યના કવિ કોણ છે?
Answer: 'હંકારી જા' કાવ્યના રચયિતા કવિ સુંદરમ્ છે.
In simple words: The poet who wrote 'Hankari Ja' is Sundaram.

Exam Tip: Always remember the poet's name for each poem you study, as it's a common direct question.

Question 2. હંકારી જા' કાવ્યનો પ્રકાર જણાવો.
Answer: 'હંકારી જા' કાવ્યનું સ્વરૂપ “પ્રાર્થનાગીત” છે.
In simple words: 'Hankari Ja' is a prayer song.

Exam Tip: Identify the genre of the poem (e.g., devotional, lyrical, narrative) as this helps in understanding its underlying tone and purpose.

Question 3. હંકારી જા' કાવ્યમાં કવિ કઈ ઝંખના વ્યક્ત કરે છે?
Answer: “હંકારી જા” કાવ્યમાં કવિ દેવદર્શનની પ્રબળ ઇચ્છા દર્શાવે છે.
In simple words: In “Hankari Ja,” the poet shows a strong desire for divine vision.

Exam Tip: Focus on the core emotional and spiritual desires expressed by the poet in their work.

Question 4. શબરીના ઉદાહરણ દ્વારા કવિ શું સમજાવે છે?
Answer: શબરીએ ભગવાનને બોર અર્પણ કરીને, સંસારના બંધનો છોડીને પરમાત્માને પ્રાપ્ત કર્યા. તે જ રીતે, કવિ પણ ઈશ્વરને મેળવવા માંગે છે.
In simple words: Through Shabari's example, the poet explains that by offering true devotion and letting go of worldly ties, one can attain God.

Exam Tip: When an example from mythology or literature is used, understand the parallel drawn between that story and the poet's own feelings or message.

Question 5. કવિની નૈયા શાના દોરડાથી બંધાયેલી છે?
Answer: કવિની નૌકા અહંકારના બંધનથી બાંધેલી છે.
In simple words: The poet's boat (life) is tied by the ropes of ego.

Exam Tip: Recognize metaphors for human flaws or obstacles; 'ego' is a common one in spiritual poetry.

Question 6. કવિને શાનાથી સંતોષ નથી?
Answer: કવિને સમુદ્ર કિનારાથી સંતોષ થતો નથી.
In simple words: The poet is not satisfied with just being at the seashore.

Exam Tip: Identify the poet's aspirations beyond ordinary existence; dissatisfaction with the 'shore' implies a desire for deeper experience.

Question 7. "સાગરની સેરે હિલોળવું એટલે શું?
Answer: "સાગરની સેરે હિલોળવું" નો અર્થ છે પરમાત્માને મેળવવા.
In simple words: "Sagar ni Sere Hilolvu" means to achieve the ultimate divine truth.

Exam Tip: Interpret figurative language; 'swaying in the sea's currents' represents a deeper spiritual journey or union with the divine.

Question 8. હંકારી જા' કાવ્યમાં કોની વાણી જગાડવાનું કહ્યું છે?
Answer: કવિએ પોતાની વીણામાં રહેલી વાણીને જાગૃત કરવાની વાત કરી છે.
In simple words: The poet has asked to awaken the voice residing in his own lyre.

Exam Tip: Be specific about the object or entity mentioned in the question; here, it's 'his own lyre's voice'.

Question 9. ત્રિભુવનદાસ પુરુષોત્તમ લુહારનું ઉપનામ જણાવો.
Answer: ત્રિભુવનદાસ પુરુષોત્તમ લુહારનું પ્રખ્યાત ઉપનામ "સુંદરમ્" છે.
In simple words: Tribhuvandas Purushottam Luhar's famous pen name is "Sundaram".

Exam Tip: Remember the pen names (upnam) of important poets and authors, as these are factual recall questions.

હંકારી જા વ્યાકરણ (Vyakaran)

1. નીચેનાં વાક્યોમાં ખોટા સંયોજકનો પ્રયોગ કર્યો છે તે સુધારી વાક્ય ફરીથી લખો:

Question 1. કવિની નૈયા અહમના દોરડાથી બંધાયેલી છે કારણે તેને મધદરિયે લઈ જવી મુશ્કેલ છે.
Answer: કવિની નૌકા અહંકારના દોરડાથી બંધાયેલી હોવાથી તેને દરિયાની વચ્ચે લઈ જવું મુશ્કેલ બને છે.
In simple words: The poet's boat is tied with the rope of ego, which makes it difficult to take it to the middle of the sea.

Exam Tip: When correcting sentences, identify the incorrect conjunction and replace it with one that logically connects the clauses, maintaining the original meaning.

Question 2. કવિને કિનારાથી સંતોષ નથી અને તે તેને સાગરની સેર કરવી છે.
Answer: કવિને સમુદ્ર કિનારાથી સંતોષ થતો નથી, કારણ કે તેમને સાગરમાં વિહરવું છે.
In simple words: The poet is not satisfied with the shore, because he wishes to wander in the sea.

Exam Tip: Choose conjunctions that accurately reflect the cause-and-effect or explanatory relationship between the two parts of the sentence.

Question 3. પ્રભુએ શબરીનાં એઠાં બોર આરોગ્ય, જેથી શબરીની ભક્તિ અનન્ય હતી.
Answer: ભગવાને શબરીના એંઠા બોર સ્વીકાર્યા, કારણ કે શબરીની ભક્તિ અજોડ હતી.
In simple words: The Lord accepted Shabari's half-eaten berries because her devotion was unique.

Exam Tip: Ensure that the chosen conjunction (e.g., 'because' instead of 'whereby') clearly explains the reason for the preceding action.

2. નીચેના દરેક પ્રશ્નના ઉત્તર માટે આપેલા વિકલ્પોમાંથી યોગ્ય વિકલ્પ પસંદ કરી ઉત્તર લખોઃ

1. નીચેના સામાસિક શબ્દોના અર્થ આપોઃ

Question 1. ઝંઝા
(a) સમંદરમાં ઉછળતાં મોજાં
(b) વાવાઝોડું લઈને આવતો વરસાદ
(c) પવન સાથે વરસતો વરસાદ
(d) સંસારની મોહમાયા
Answer: (c) પવન સાથે વરસતો વરસાદ
In simple words: "Zhanzha" শব্দનો અર્થ છે વાવાઝોડા સાથે આવતો વરસાદ.

Exam Tip: Carefully read all options when defining compound words, as some might be close but not exact matches.

Question 2. પીતાંબર
(a) ભગવા રંગનું વસ્ત્ર
(b) પીળા રંગનું રેશમી વસ્ત્ર
(c) કાળા રંગનું વસ્ત્ર
(d) પ્રભુએ ધારણ કરેલું અંગવસ્ત્ર
Answer: (b) પીળા રંગનું રેશમી વસ્ત્ર
In simple words: "Pitambar" એટલે પીળા રંગનું રેશમી વસ્ત્ર, જે સામાન્ય રીતે ભગવાન વિષ્ણુ ધારણ કરે છે.

Exam Tip: When defining culturally significant terms, consider their traditional associations or common uses.

2. નીચેના શબ્દોના સમાનાર્થી શબ્દ શોધો :

Question 1. સોણલું
(a) લક્ષ્ય
(b) समुद्र
(c) સ્વપ્ન
(d) ઉદધિ
Answer: (c) સ્વપ્ન
In simple words: "Sonlu" શબ્દનો સમાનાર્થી શબ્દ "સ્વપ્ન" છે.

Exam Tip: For synonyms, choose the word that has the closest meaning in the given context.

Question 2. સરિતા
(a) તટિની
(b) મઝધાર
(c) કિનારો
(d) સરોવર
Answer: (a) તટિની
In simple words: "Sarita" નો સમાનાર્થી શબ્દ "તટિની" છે.

Exam Tip: Build a strong vocabulary of synonyms for common words, especially those found in poetry or classical texts.

3. નીચેના શબ્દોમાંથી ખોટી જોડણીવાળો શબ્દ શોધો.

Question 1.
(a) નિર્ઝરિણી
(b) ઉદધિ
(c) રત્નાકર
(d) પરમતત્વ
Answer: (d) પરમતત્વ
In simple words: આ વિકલ્પોમાંથી "પરમતત્વ" શબ્દની જોડણી ખોટી છે.

Exam Tip: Practice recognizing common spelling errors, especially for complex or Sanskrit-derived words in Gujarati.

હંકારી જા Summary in Gujarati

હંકારી જા કાવ્ય – પરિચય

આ ઊર્મિકાવ્યમાં ભગવાનના દર્શનની પ્રબળ ઇચ્છા દર્શાવવામાં આવી છે. ભક્તનું હૃદય ઈશ્વરની કૃપા મેળવવા હંમેશા આતુર રહે છે. શબરીએ રામના દર્શન કરીને સાંસારિક ભોગવિલાસનો ત્યાગ કરીને આધ્યાત્મિક યોગ પ્રાપ્ત કર્યો.

આમ, કવિ સંસાર રૂપી સમુદ્ર કિનારે અહંકારથી બંધાયેલી પોતાની નૌકાને કિનારાથી દૂર લઈ જઈને સાગરમાં વિહાર કરવાની ઇચ્છા રાખે છે. કાવ્યના સમાપ્તિમાં કવિ પરમાત્માને મેળવવાની ઇચ્છા દર્શાવે છે.

In this prayer, the profound wish for God's vision has been described. The devotee's spirit is constantly keen to receive divine favour. Shabari achieved spiritual enlightenment (yoga) and abandoned worldly attachments (bhog) through Lord Rama's appearance.

The vessel of life is bound by selfishness on the shore of the worldly ocean. The poet wishes to steer this vessel into the open sea and experience its journey. Towards the poem's conclusion, the poet conveys his aspiration to attain liberation.

હંકારી જા (Explanation of the Poem)

હે ભગવાન! મારી વાંસળીમાં તું બે ગીત વગાડ, મારી વીણામાં તું સૂર જગાડ. વાયુ સાથે પડતા વરસાદની જેમ તું આવ પ્રિય. ઇચ્છારૂપી દરવાજા ખોલી નાખ.

Oh God! Kindly utter some verses on my flute. Please produce a melody on my lute. May you arrive with a shower-laden breeze. Please unlock the portal of aspirations.

અજ્ઞાનતાના અંધકારને દૂર કરીને, જ્ઞાનરૂપી સુવર્ણ સપનું તું દર્શાવ, જીવનની એકાંતતાને દૂર કરીને, મારા હૃદયમાં ખુશી તું ભરી દે.

Please dispel the shadow of unawareness and reveal the splendid vision of sacred wisdom. Kindly alleviate the solitude of my life and infuse my spirit with joy.

ભૂખી શબરીના બે બોર સ્વીકારીને, દર્શન માટે આતુર તેની ઇચ્છા તું પૂરી કર. અહંકારથી બંધાયેલી મારી નૌકાને, સમુદ્રમાં તું વિહાર કરાવ.

(Please fulfill the yearning of hungry Shabari by consuming her simple fruits. My vessel is restrained by self-importance; kindly navigate it across the waters.)

મનની નૌકાને તું ચલાવ.

Oh my God, please steer my vessel in any direction you wish, using the paddle of your will.

હંકારી જા (Meanings)

• ઉત્સુતા (સ્ત્રી.) – ઉત્સુકતા; eagerness.
• વાણી (સ્ત્રી.) – (અહીં) સૂર; sound, voice.
• તીવ્ર – તીક્ષ્ણ; sharp.
• ક્ષુધા (સ્ત્રી.) – ભૂખ; hunger.
• ઝંઝા (સ્ત્રી.) – પવન સાથે પડતો વરસાદ; sound of wind.
• શુદ્ર – તુચ્છ; frail.
• ઢંઢોળવું – જગાડવું; to wake up.
• ઝાંઝર (નવું) – પાયલ; anklets.
• પીતાંબરી – પીળું વસ્ત્ર; yellow silk cloth.
• આરોગવું – જમવું; to eat.
• વછોડવું – છોડાવવું; rescue.
• ફાવે ત્યાં – ગમે ત્યાં; everywhere.
• પિયા – પતિ; husband.
• કામ – ઇચ્છા; desire.
• કમાડ (નવું) – બારણું; door.
• સોણલું (નપુ) – સ્વપ્ન; dream.
• સરિતા (સ્ત્રી) – નદી; river.
• ઘાટ (નવું) – કિનારો; bank.
• હોડી (સ્ત્રી) – નાવ; boat.
• માલિક (૫) – ભગવાન; god.