GSEB Class 12 Gujarati Textbook Solutions Chapter 8 અખાનો સંસારત્યાગ

અખાનો સંસારત્યાગ સ્વાધ્યાય

1. નીચેના પ્રશ્નોના એક-એક વાક્યમાં ઉત્તર લખો.

Question 1. અખાએ જમનાને શા માટે કંઠી ઘડી આપી?
Answer: જમનાબેનના અખા પાસે ત્રણસો રૂપિયા જમા હતા. જમનાબેનને કંઠી પહેરવાની ઉમેદ હતી તેથી અખાએ તેમને કંઠી બનાવી આપી.
In simple words: જમનાબેનના અખા પાસે ત્રણસો રૂપિયા હતા. તેમને કંઠી પહેરવી હતી, તેથી અખાએ તે બનાવી આપી.

Exam Tip: જ્યારે પૂછાય કે 'શા માટે' (why), ત્યારે કારણ સ્પષ્ટ રીતે જણાવવું જરૂરી છે.

Question 2. ટંકશાળના કામ અંગે અખા પર કયું આળ આવ્યું?
Answer: સોના-ચાંદીના સિક્કાઓમાં બીજી ધાતુનું ભેળસેળ કર્યું છે, તેવું આળ અખા પર લગાવવામાં આવ્યું.
In simple words: અખા પર સિક્કાઓમાં સસ્તા ધાતુઓ ભેળવવાનો આરોપ મુકાયો.

Exam Tip: આ પ્રકારના પ્રશ્નોમાં ચોક્કસ આરોપ અથવા ઘટનાનું વર્ણન કરવું.

2. નીચેના પ્રશ્નોના બે-ત્રણ વાક્યમાં ટૂંકમાં ઉત્તર લખો.

Question 1. જમનાને અખા પર શો અવિશ્વાસ આવ્યો?
Answer: જમનાબેન અખાના પડોશમાં રહેતા હતા. અખો તેમને ધર્મની બહેન સમાન માનતા હતા. જમનાબેનનો કોઈ બીજો સંબંધી ન હોવાથી, અખો ભાઈની બધી ફરજો બજાવતો હતો. જમનાબેનના અખા પાસે ત્રણસો રૂપિયા પડેલા હતા. આ સંબંધ લોકોની આંખોમાં ખટકતો હતો. લોકોની ચડામણીને કારણે જમનાબેનને અખા પર શંકા આવી અને તેમને લાગ્યું કે અખો તેમના પૈસા પાછા નહીં આપે. તેથી જમનાબેને કંઠી પહેરવાનું બહાનું કાઢ્યું.
In simple words: અખો જમનાબેનને ધર્મની બહેન માનતો હતો. લોકોની ઉશ્કેરણીથી જમનાબેનને અખા પર શંકા આવી કે તે પૈસા નહીં આપે, તેથી તેમણે કંઠી બનાવવાનું કહ્યું.

Exam Tip: ટૂંકા ઉત્તરોમાં ઘટનાક્રમ અને પાત્રોના મનોભાવને ટૂંકમાં વર્ણવવાનો પ્રયાસ કરો.

Question 2. બાદશાહના ફરમાનથી કચેરીમાં જતી વખતે આખો શા માટે નિર્ભય છે?
Answer: અખા પર સોના-ચાંદીના સિક્કાઓમાં હલકી ધાતુ ભેળવવાનો આરોપ મૂકવામાં આવ્યો હતો. તેથી બાદશાહના સિપાઈઓ અખાને કચેરી લઈ જવા આવ્યા હતા. પરંતુ અખો ભયમુક્ત હતો કારણ કે તેણે કોઈ ખોટું કામ કર્યું ન હતું. તેમને વિશ્વાસ હતો કે છેવટે સત્યનો વિજય થશે.
In simple words: અખા પર સિક્કાઓમાં સસ્તા ધાતુઓ ઉમેરવાનો આરોપ હતો. સિપાઈઓ તેને કચેરી લઈ જવા આવ્યા, પણ તે ડર્યો નહીં કારણ કે તેણે ખોટું નહોતું કર્યું અને તેને સત્યની જીતનો ભરોસો હતો.

Exam Tip: નિર્ભયતાનું કારણ પૂછાય ત્યારે, પાત્રના આંતરિક ગુણ અને તેની ક્રિયાઓને સ્પષ્ટ કરો.

3. સવિસ્તર ઉત્તર લખો.

Question 1. અખો શા માટે સંસારત્યાગ કર્યો? એની મનઃસ્થિતિ જણાવો.
Answer: આપણા પ્રખ્યાત મધ્યકાલીન જ્ઞાની કવિ અખાના જીવન વિશેની જાણીતી દંતકથા પરથી લેખક ચંદ્રવદન મહેતાએ ‘અખાનો સંસારત્યાગ’ નામનું ચરિત્રનાટક લખ્યું છે. તેમાં અખાના ઉમદા સ્વભાવને સારી રીતે દર્શાવ્યો છે. અખા જેવા સજ્જન વ્યક્તિને સમાજના રીતરિવાજોને કારણે ઘણી મુશ્કેલીઓ અને અપમાનનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. અખાના પડોશમાં રહેતી જમનાબેનને અખો પોતાની ધર્મની બહેન માનતો હતો અને ભાઈ તરીકેની બધી જવાબદારીઓ પૂરી કરતો હતો. જમનાબેન પણ અખાને પોતાનો સગો ભાઈ સમજતી હતી. આ સંબંધથી લોકોને ઈર્ષ્યા થતી હતી. તેથી આસપાસના લોકોએ જમનાબેનને અખા વિરુદ્ધ ઉશ્કેર્યા. જમનાબેને અખા પાસે રાખેલા પૈસા પાછા મેળવવા માટે કંઠી પહેરવાનું કહીને કંઠી બનાવડાવી. કંઠી બની ગયા પછી અખા પરના અવિશ્વાસને કારણે તેમણે ચોકસી પાસે તેની શુદ્ધતા તપાસ કરાવી. આ વાતની જાણ થતા અખાને દુનિયાની મોહમાયાની નકામીપણું સમજાઈ ગયું. પાખંડ ભરેલી આ દુનિયામાં માનવી તો બહુ નબળો છે. તે સરળતાથી ભ્રમિત થઈ જાય છે. માટીના દેહમાં આટલો બધો પ્રપંચ! બધા મનુષ્યો માયાના બંધનમાં ફસાયેલા છે. મારી બહેન સમાન સ્ત્રીએ પણ મારા પર ભરોસો ન રાખ્યો. પાંચ વર્ષ સુધી આટલી વફાદાર સેવા આપી હોવા છતાં સૂબેદારના મનમાં મારા માટે શંકા આવી. માનવજીવન કેટલું સરળ છે? માયાના આવરણો કેવા લાલ-પીળા રંગો બતાવે છે? માયાના જાદુમાંથી કોઈ બચી શકતું નથી. માયા જુદા જુદા સ્વરૂપો, વિચિત્ર કપટપૂર્ણ લીલાઓ, કૂવા પરના ચક્ર જેવી ગતિ અને પોતાની ચંચળતા દ્વારા માણસને વાંદરાની જેમ નચાવે છે. જ્યારે સોનું બનાવ્યું ત્યારે આરોપ આવ્યો ને? હવે મારે સોનીનો ધંધો જ નથી કરવો. આ સંસાર અસાર છે. આમ, અખાને સંસાર પ્રત્યે વિરક્તિ આવી.
In simple words: અખાના જીવનની ઘટના પરથી આ નાટક રચાયું છે. અખાએ જમનાબેનને ધર્મની બહેન માનીને બધી મદદ કરી, પણ લોકોની ઉશ્કેરણીથી જમનાબેને અખાની કંઠીની શુદ્ધતા ચકાસી. આનાથી અખાને ખૂબ દુઃખ થયું. તેણે જોયું કે દુનિયા સ્વાર્થી છે અને માયાના બંધનોથી ભરેલી છે. પોતાના પર વારંવાર થયેલા આરોપો અને અવિશ્વાસને કારણે અખાને લાગ્યું કે આ સંસાર નકામો છે. તેથી જ તેને સંસાર છોડવાની ઈચ્છા થઈ.

Exam Tip: લાંબા ઉત્તરોમાં, ઘટનાઓના ક્રમ અને પાત્રના માનસિક પરિવર્તનનું વિગતવાર વર્ણન કરો.

Question 2. અખો અને જમવાનું ચરિત્ર ચિત્રણ કરો.
Answer: અખો: અખો એક પ્રમાણિક અને ધાર્મિક વ્યક્તિ હતો. તે બાદશાહની ટંકશાળમાં ઉપરી અધિકારી તરીકે કામ કરતો હતો અને પાંચ વર્ષ સુધી પૂરી ઈમાનદારીથી સેવા આપી હતી. તેમ છતાં તેના પર સિક્કાઓમાં ભેળસેળ કરવાનો આરોપ મૂકવામાં આવ્યો હતો. આ ઉપરાંત, તે પોતાની પડોશમાં રહેતી જમનાબેનને પોતાની ધર્મની બહેન માનતો હતો અને ભાઈ તરીકેની બધી ફરજો સારી રીતે બજાવતો હતો. તે જમનાબેનના પૈસા સાચવી રાખતો હતો અને તેમની કંઠી પણ બનાવી આપી હતી. અખાને સંસાર પ્રત્યે બહુ વિરક્તિ હતી કારણ કે તેને લાગતું હતું કે દુનિયામાં કોઈ સાચું નથી. જમનાબેન: જમનાબેન એક સામાન્ય સ્ત્રી હતી જે અખાના પડોશમાં રહેતી હતી. તે અખાને સગો ભાઈ માનતી હતી અને તેના પર વિશ્વાસ રાખીને પોતાના પૈસા તેની પાસે રાખતી હતી. જોકે, આસપાસના લોકોની વાતોમાં આવીને તેને અખા પર શંકા આવી હતી. તેથી, તેણે અખાએ બનાવેલી કંઠીની શુદ્ધતા ચકાસવા માટે ચોકસી પાસે તપાસ કરાવી હતી. પછીથી તેને પોતાની ભૂલનો અહેસાસ થયો હતો, પરંતુ ત્યાં સુધીમાં અખો સંસાર છોડીને સાચા ગુરુની શોધમાં નીકળી ગયો હતો. જમનાબેનનો વ્યવહાર દર્શાવે છે કે તે લોકોની વાતોમાં સરળતાથી આવી જતી હતી, પરંતુ અંતે તેને પોતાની ભૂલનો અહેસાસ થયો હતો.
In simple words: અખો એક પ્રામાણિક અને ધાર્મિક માણસ હતો જે ટંકશાળમાં કામ કરતો હતો અને જમનાબેનની મદદ કરતો હતો. તેના પર ભેળસેળનો ખોટો આરોપ અને જમનાબેનના અવિશ્વાસથી તે દુનિયાથી વિરક્ત થયો. જમનાબેન એક સરળ મહિલા હતી જે અખા પર વિશ્વાસ કરતી હતી, પરંતુ લોકોની વાતોમાં આવીને તેણે અખા પર શંકા કરી અને કંઠીની તપાસ કરાવી. પાછળથી તેને પોતાની ભૂલ સમજાઈ.

Exam Tip: પાત્રાલેખનમાં પાત્રના ગુણો, કાર્ય, અને તેમના નિર્ણયોને કારણે ઉદ્ભવતા પરિણામોને સ્પષ્ટ કરો.

Std 12 Gujarati Textbook Solutions Chapter 8 અખાનો સંસારત્યાગ Additional Important Questions and Answers

અખાનો સંસારત્યાગ પ્રશ્નોત્તર

1. નીચેના પ્રશ્નોના એક વાક્યમાં ઉત્તર લખો 1 ગુણ)

Question 1. “અખાનો સંસારત્યાગ પાઠના લેખકનું નામ જણાવો.
Answer: “અખાનો સંસારત્યાગ' પાઠના લેખકનું નામ ચંદ્રવદન મહેતા છે.
In simple words: ‘અખાનો સંસારત્યાગ’ પાઠ ચંદ્રવદન મહેતાએ લખ્યો છે.

Exam Tip: પાઠના લેખકનું નામ હંમેશા યાદ રાખવું જોઈએ કારણ કે તે સીધો પ્રશ્ન છે.

Question 2. “અખાનો સંસારત્યાગ' પાઠનો પ્રકાર જણાવો.
Answer: “અખાનો સંસારત્યાગ' પાઠનો પ્રકાર ચરિત્રનાટક છે.
In simple words: આ પાઠ એક ચરિત્રનાટક છે.

Exam Tip: સાહિત્ય પ્રકારને ઓળખવા માટે પાઠની રચના અને વિષયવસ્તુ ધ્યાનમાં લો.

Question 3. “અખાનો સંસારત્યાગ કયા પુસ્તકમાંથી લેવામાં આવ્યો છે?
Answer: “અખાનો સંસારત્યાગ' “અખો, વરવહુ અને બીજાં નાટકોમાંથી લેવામાં આવ્યો છે.
In simple words: આ પાઠ ‘અખો, વરવહુ અને બીજાં નાટકો’ પુસ્તકમાંથી લીધેલો છે.

Exam Tip: પાઠ કયા સ્ત્રોતમાંથી લેવામાં આવ્યો છે તે યાદ રાખવું ઉપયોગી છે.

Question 4. અખાએ શા માટે સંસારનો ત્યાગ કર્યો?
Answer: અખાએ પાંચ-પાંચ વર્ષ સુધી નિમકહલાલ સેવા બજાવી તેમ છતાં સોના-ચાંદીના સિક્કાઓમાં હલકી ધાતુ મેળવવાનો આરોપ મૂકવામાં આવ્યો. તેમની ધર્મની બહેન જમનાબેને પણ તેમના પર અવિશ્વાસ કર્યો. તેથી અખાએ સંસારનો ત્યાગ કર્યો.
In simple words: અખા પર સિક્કાઓમાં ભેળસેળ કરવાનો ખોટો આરોપ મુકાયો અને જમનાબેને તેના પર શંકા કરી, તેથી તેણે સંસાર છોડી દીધો.

Exam Tip: મુખ્ય કારણો અને પ્રેરકબળોને સ્પષ્ટપણે રજૂ કરો.

2. નીચેના દરેક પ્રશ્નના ઉત્તર માટે આપેલા વિકલ્પોમાંથી યોગ્ય વિકલ્પ પસંદ કરી ઉત્તર લખો [1 ગુણ).

Question 1. “અખાનો સંસારત્યાગ' કૃતિનો સાહિત્યપ્રકાર જણાવો.
(a) આખ્યાન
(b) નાટક
(c) પદ્યનાટક
(d) ભવાઈ
Answer: (b) નાટક
In simple words: આ કૃતિ એક પ્રકારનું નાટક છે.

Exam Tip: સાહિત્ય પ્રકારને ઓળખવા માટે કૃતિના મુખ્ય લક્ષણોને ધ્યાનમાં લો.

Question 2. “અખાનો સંસારત્યાગ' પાઠના લેખકનું નામ જણાવો.
(a) ગાંધીજી
(b) ઈશ્વર પેટલીકર
(c) વેણીભાઈ પુરોહિત
(d) ચંદ્રવદન મહેતા
Answer: (d) ચંદ્રવદન મહેતા
In simple words: આ પાઠ ચંદ્રવદન મહેતાએ લખ્યો છે.

Exam Tip: લેખકનું નામ હંમેશા યાદ રાખવાથી સહેલાઈથી ગુણ મળે છે.

Question 3. “અખાનો સંસારત્યાગ' નાટક કયા પુસ્તકમાંથી લેવામાં આવ્યું છે?
(a) અખો, વરવહુ અને બીજાં નાટકો
(b) ઈલાનાં કાવ્યો
(c) બાંધ ગઠરિયા
(d) સફર ગઠરિયા
Answer: (a) અખો, વરવહુ અને બીજાં નાટકો
In simple words: આ નાટક ‘અખો, વરવહુ અને બીજાં નાટકો’ નામના પુસ્તકમાંથી લેવામાં આવ્યું છે.

Exam Tip: સંદર્ભ પુસ્તકનું નામ યાદ રાખવું એ જ્ઞાનનું મહત્વનું પાસું છે.

Question 4. અખાને મતે બાદશાહની ટંકશાળ એટલે ...
(a) અનુભવ અને દીર્ધદષ્ટિ
(b) પ્રામાણિકતા અને લોભલાલચ
(c) પ્રામાણિકતાને ચોકસાઈ
(d) ચોકસાઈ અને મોહમાયા
Answer: (c) પ્રામાણિકતાને ચોકસાઈ
In simple words: અખા માટે બાદશાહની ટંકશાળ એટલે પ્રામાણિકતા અને ચોકસાઈ.

Exam Tip: પાત્રના મંતવ્યોને સમજવા માટે પાઠના મૂળભૂત વિચારો પર ધ્યાન આપો.

Question 5. “પણ આવડી ધાડ શી? આવ્યાં શું ને ચાલ્યાં શું?” આ વાક્ય કોણ, કોને કહે છે?
(a) અખો – લાલદાસ
(b) જમનાબેન – અખો
(c) લાલદાસ – અખો
(d) અખો – જમનાબેન
Answer: (d) અખો – જમનાબેન
In simple words: આ વાક્ય અખો જમનાબેનને કહે છે.

Exam Tip: વાક્યો કોણ બોલે છે અને કોને કહે છે તે યાદ રાખવા માટે સંવાદોનું ધ્યાનપૂર્વક વિશ્લેષણ કરો.

Question 6. જમનાબેને અખાએ બનાવેલી કંઠીની ચોકસી પાસે ખરાઈ કરાવી, કારણ કે...
(a) જમનાબેનનાં મનમાં શંકાનાં બીજ રોપાયાં હતાં.
(b) જમનાબેનને ચોકસી પર વિશ્વાસ હતો.
(c) જમનાબેન ચોકસીની બહેન હતા.
(d) ચોકસીએ જમનાબેનના કાન ભંભેર્યા હતા.
Answer: (a) જમનાબેનનાં મનમાં શંકાનાં બીજ રોપાયાં હતાં.
In simple words: જમનાબેનને અખા પર શંકા થવા લાગી હતી, તેથી તેમણે કંઠીની શુદ્ધતા ચકાસી.

Exam Tip: કારણો પૂછવામાં આવે ત્યારે, મુખ્ય ઘટનાને પ્રેરિત કરતા તત્વોને ઓળખો.

Question 7. માટીના માળખામાં આટલો બધો પ્રપંચ એમ? આ વાક્ય કોણ બોલે છે?
(a) જમનાબેન
(b) લાલદાસ
(c) અખો
(d) સિપાહી
Answer: (c) અખો
In simple words: આ વાક્ય અખો બોલે છે.

Exam Tip: વાક્ય કોણ બોલે છે તે નક્કી કરવા માટે પાઠના મુખ્ય સંવાદો પર ધ્યાન આપો.

અખાનો સંસારત્યાગ વ્યાકરણ

1. નીચેનાં વાક્યોમાંથી સંયુક્ત વાક્ય ઓળખાવોઃ

Question 1.
(a) જમનાબેન અખાની ધરમની બહેન હતી.
(b) લાલદાસ અખા પાસે સોનાના દાગીના લેવા આવ્યા હતા.
(c) અખો ઈમાનદાર હતો તે છતાં રાજાના સિપાહીઓ તેમને પકડી ગયા.
(d) જ્યારે અખાને ખબર પડી ત્યારે તેણે સંસાર છોડી દીધો.
Answer: (c) અખો ઈમાનદાર હતો તે છતાં રાજાના સિપાહીઓ તેમને પકડી ગયા.
In simple words: આ વાક્યમાં બે ભાગ 'અખો ઈમાનદાર હતો' અને 'રાજાના સિપાહીઓ તેમને પકડી ગયા' 'તે છતાં' શબ્દથી જોડાયેલા છે, જે તેને સંયુક્ત વાક્ય બનાવે છે.

Exam Tip: સંયુક્ત વાક્યોમાં 'અને', 'પણ', 'તે છતાં', 'કે', 'અથવા' જેવા સંયોજકોનો ઉપયોગ થાય છે.

Question 2.
(a) ગામલોકોએ જમનાબેનના કાન ભંભેર્યા તેથી તેમને અખા પર અવિશ્વાસ આવ્યો.
(b) અખાએ જમનાબેન માટે સોનાની કંઠી બનાવી.
(c) અખાને સંસાર અસાર લાગ્યો.
(d) લાલદાસ અખાને સાંત્વન આપે,
Answer: (a) ગામલોકોએ જમનાબેનના કાન ભંભેર્યા તેથી તેમને અખા પર અવિશ્વાસ આવ્યો.
In simple words: આ વાક્યમાં 'ગામલોકોએ કાન ભંભેર્યા' અને 'તેમને અખા પર અવિશ્વાસ આવ્યો' એ બે ક્રિયાઓ 'તેથી' શબ્દ દ્વારા જોડાયેલી છે, જે તેને સંયુક્ત વાક્ય બનાવે છે.

Exam Tip: સંયુક્ત વાક્ય ઓળખવા માટે બે સ્વતંત્ર વાક્યોને જોડતા શબ્દો પર ધ્યાન આપો.

Question 3.
(a) જમનાબેને ચોકસી પાસે કંઠીની ખરાઈ કરાવી માટે અખાને ખૂબ ખરાબ લાગ્યું.
(b) સંસારની માયાનો અખાએ ત્યાગ કર્યો.
(c) આખરે જમનાબેનને ખૂબ પશ્ચાત્તાપ થયો.
(d) જ્યારે રાજાને અખાની વાત સાચી લાગી ત્યારે તેને નિર્દોષ છોડી મૂક્યો.
Answer: (a) જમનાબેને ચોકસી પાસે કંઠીની ખરાઈ કરાવી માટે અખાને ખૂબ ખરાબ લાગ્યું.
In simple words: આ વાક્યમાં 'જમનાબેને કંઠીની ખરાઈ કરાવી' અને 'અખાને ખરાબ લાગ્યું' એ બે વાક્યો 'માટે' શબ્દથી જોડાયેલા છે.

Exam Tip: 'માટે' જેવા સંયોજકોનો ઉપયોગ કરીને બનેલા વાક્યો સંયુક્ત વાક્ય હોઈ શકે છે.

2. નીચેનાં વાક્યોમાંથી સંકુલ વાક્ય ઓળખાવોઃ

Question 1.
(a) જેવું જગત દેખાય છે તેવું નથી.
(b) જમનાબેન અખાને સગો ભાઈ માનતા હતા.
(c) લાલદાસે અખાને રોકવાનો ખૂબ પ્રયત્નો કર્યા.
(d) અખા પર ચલણી સિક્કામાં હલકી ધાતુ મેળવવાનો આરોપ મૂક્યો.
Answer: (a) જેવું જગત દેખાય છે તેવું નથી.
In simple words: આ વાક્યમાં 'જેવું' અને 'તેવું' જેવા શબ્દોનો ઉપયોગ થયો છે, જે તેને સંકુલ વાક્ય બનાવે છે.

Exam Tip: સંકુલ વાક્યોમાં મુખ્ય વાક્ય અને ગૌણ વાક્ય હોય છે, જે 'જ્યારે-ત્યારે', 'જેવું-તેવું' જેવા શબ્દોથી જોડાય છે.

Question 2.
(a) રામના સિપાહીઓ અખાના ધરે આવ્યા.
(b) જો જગતની માયા મિથ્યા છે તો તેનો ત્યાગ જ કરવો.
(c) માયાના આવરણમાંથી બહાર નીકળવું અશક્ય છે.
(d) અખાએ સંસારનો ત્યાગ કર્યો.
Answer: (b) જો જગતની માયા મિથ્યા છે તો તેનો ત્યાગ જ કરવો.
In simple words: આ વાક્ય 'જો' અને 'તો' શબ્દોથી જોડાયેલું છે, જે શરતી વાક્ય રચના દર્શાવે છે અને તે સંકુલ વાક્યનો પ્રકાર છે.

Exam Tip: 'જો-તો' જેવા શબ્દો દ્વારા શરત કે કારણ દર્શાવતા વાક્યો સંકુલ વાક્ય હોય છે.

Question 3.
(a) લોકોને જમનાબેન અને અખાની ઈર્ષા થઈ.
(b) અખો જીવનભર સોનીનો ધંધો કરીને ગુજરાન ચલાવતો
(c) જ્યારે સત્યના માર્ગ પર ચાલીએ ત્યારે મુશ્કેલીઓ તો આવે જ.
(d) સમય અને સંજોગો વિપરીત હતા.
Answer: (c) જ્યારે સત્યના માર્ગ પર ચાલીએ ત્યારે મુશ્કેલીઓ તો આવે જ.
In simple words: આ વાક્યમાં 'જ્યારે' અને 'ત્યારે' શબ્દોનો ઉપયોગ થયો છે, જે તેને સંકુલ વાક્ય બનાવે છે.

Exam Tip: સમય દર્શાવતા 'જ્યારે-ત્યારે' જેવા શબ્દો સંકુલ વાક્યોમાં વપરાય છે.

3. નીચેના દરેક પ્રશ્નના ઉત્તર માટે આપેલા વિકલ્પોમાંથી યોગ્ય વિકલ્પ પસંદ કરી ઉત્તર લખો:

Question 1. નીચેના રૂઢિપ્રયોગોનો સાચો અર્થ શોધોઃ 1. દિલમાં મેલ રાખવો
(a) મન સાફ રાખવું
(b) મનમાં કપટ રાખવું
(c) દિલ દુઃખી થવું
(d) મનમાં મૂંઝવણ થવી
Answer: (b) મનમાં કપટ રાખવું
In simple words: 'દિલમાં મેલ રાખવો' એટલે મનમાં કપટ રાખવું.

Exam Tip: રૂઢિપ્રયોગોનો સાચો અર્થ સમજવા માટે તેના શાબ્દિક અર્થ કરતાં તેના ભાવનાત્મક અર્થ પર ધ્યાન આપો.

Question 2. આળ ચડાવવું
(a) સજા કરવી
(b) સરપાવ આપવો
(c) આરોપ મૂકવો
(d) શિક્ષા ન કરવી
Answer: (c) આરોપ મૂકવો
In simple words: 'આળ ચડાવવું' એટલે કોઈના પર આરોપ મૂકવો.

Exam Tip: રૂઢિપ્રયોગોના અર્થ યાદ રાખવા માટે વાક્યમાં તેનો ઉપયોગ કરીને મહાવરો કરો.

Question 3. આંચ ન આવવી
(a) કંઈ અસર ન થવી
(b) ભલાઈ કરવી
(c) પરોપકાર કરવો
(d) મોહમાયા છોડવી
Answer: (a) કંઈ અસર ન થવી
In simple words: 'આંચ ન આવવી' એટલે કંઈ પણ નુકસાન ન થવું અથવા અસર ન થવી.

Exam Tip: નકારાત્મક શબ્દો સાથેના રૂઢિપ્રયોગોના અર્થને કાળજીપૂર્વક સમજવા.

Question 4. બદલો વાળવો
(a) બદલો આપવો
(b) વળતર ચૂકવવું
(c) બદનામી થવી
(d) બળજબરી કરવી
Answer: (b) વળતર ચૂકવવું
In simple words: 'બદલો વાળવો' એટલે વળતર ચૂકવી દેવું.

Exam Tip: રૂઢિપ્રયોગોના સમાનાર્થી શબ્દોને યાદ રાખવાનો પ્રયાસ કરો.

Question 5. કાન ભંભેરવા
(a) આળ ચડાવવું
(b) નિંદા કરવી
(c) આદેશ આપવો
(d) ઉશ્કેરણી કરવી
Answer: (d) ઉશ્કેરણી કરવી
In simple words: 'કાન ભંભેરવા' એટલે કોઈને ઉશ્કેરવા અથવા ભડકાવવું.

Exam Tip: રૂઢિપ્રયોગોના અર્થ સમજવા માટે તેના સંદર્ભને યાદ રાખો.

2. નીચેના સામાસિક શબ્દોના અર્થ આપો :

Question 1. ટંકશાળ
(a) ચલણમાં વપરાતું નાણું
(b) બપોરની શાળા
(c) ચલણી સિક્કા બનાવવાનું કારખાનું
(d) રાજાના સોનાના સિક્કા બનાવવાનું કારખાનું
Answer: (c) ચલણી સિક્કા બનાવવાનું કારખાનું
In simple words: ટંકશાળ એટલે ચલણી સિક્કા બનાવવાની જગ્યા.

Exam Tip: સામાસિક શબ્દોનો અર્થ ઘણીવાર તેના ઘટક શબ્દોના અર્થ પરથી તારવી શકાય છે.

Question 2. સૂબેદાર
(a) સિપાહીઓની નાની ટુકડીનો અમલદાર
(b) પોલીસનો વડો
(c) હવાઈદળનો અધિકારી
(d) વાયુદળનો અધિકારી
Answer: (a) સિપાહીઓની નાની ટુકડીનો અમલદાર
In simple words: સૂબેદાર એટલે સિપાહીઓની ટુકડીનો અધિકારી.

Exam Tip: ઐતિહાસિક અથવા વિશિષ્ટ શબ્દોના અર્થ યાદ રાખવા માટે તેનો સંદર્ભ ધ્યાનમાં લો.

Question 3. ખરીતો
(a) મકાનનો દસ્તાવેજ
(b) એક પ્રકારની હૂંડી
(c) સરકારી કાગળવાળું પરબીડિયું
(d) સરકારી આદેશ
Answer: (c) સરકારી કાગળવાળું પરબીડિયું
In simple words: ખરીતો એટલે સરકારી કાગળ મૂકવાનું પરબીડિયું.

Exam Tip: શબ્દના મૂળ અર્થ અને તેના પરંપરાગત ઉપયોગને સમજવાનો પ્રયાસ કરો.

Question 4. ધર્મભગિની
(a) ધર્મની બહેન
(b) ધર્મના ગુરુ
(c) ધર્મની પ્રજા
(d) ધર્મનો બંધુ
Answer: (a) ધર્મની બહેન
In simple words: ધર્મભગિની એટલે ધર્મની દૃષ્ટિએ બહેન.

Exam Tip: સંસ્કૃત મૂળના શબ્દોનો અર્થ સમજવા માટે તેના મૂળભૂત ઘટકોને જાણો.

3. નીચેના શબ્દોના સમાનાર્થી શબ્દ શોધો:

Question 1. ફરમાન
(a) ફરજ
(b) આદેશ
(c) હક
(d) વિનંતી
Answer: (b) આદેશ
In simple words: ફરમાનનો સમાનાર્થી શબ્દ આદેશ છે.

Exam Tip: સમાનાર્થી શબ્દો યાદ રાખવા માટે શબ્દકોશનો ઉપયોગ કરો અને વારંવાર પુનરાવર્તન કરો.

Question 2. આળ
(a) અધિકાર
(b) આકાંક્ષા
(c) મનોરથ
(d) આરોપ
Answer: (d) આરોપ
In simple words: આળનો સમાનાર્થી શબ્દ આરોપ છે.

Exam Tip: સામાન્ય રીતે વપરાતા શબ્દોના સમાનાર્થી શબ્દો જાણવા જરૂરી છે.

Question 3. બુદ્ધિ
(a) મતિ
(b) સત્ય
(c) ઇચ્છા
(d) પાણિ
Answer: (a) મતિ
In simple words: બુદ્ધિનો સમાનાર્થી શબ્દ મતિ છે.

Exam Tip: સમાનાર્થી શબ્દો યાદ રાખવા માટે કાર્ડનો ઉપયોગ કરી શકાય છે.

4. નીચેના શબ્દોના વિરુદ્ધાર્થી શબ્દ શોધોઃ

Question 1. ચિંતિત
(a) ચિંતાતુર
(b) નિશ્ચિંત
(c) મૂંઝવણ
(d) સ્વાર્થ
Answer: (b) નિશ્ચિંત
In simple words: ચિંતિતનો વિરુદ્ધાર્થી શબ્દ નિશ્ચિંત છે.

Exam Tip: વિરુદ્ધાર્થી શબ્દોને યાદ રાખવા માટે મૂળ શબ્દના અર્થને સમજવો.

Question 2. નિંદા
(a) ટીકા
(b) ઈર્ષા
(c) પ્રશંસા
(d) તથા
Answer: (c) પ્રશંસા
In simple words: નિંદાનો વિરુદ્ધાર્થી શબ્દ પ્રશંસા છે.

Exam Tip: વિરુદ્ધાર્થી શબ્દોનો ઉપયોગ વાક્યમાં કરીને તેનું જ્ઞાન વધુ દ્રઢ કરી શકાય છે.

5. નીચેના શબ્દોમાંથી સાચી જોડણીવાળો શબ્દ શોધો:

Question 1.
(a) નિશ્ચિત
(b) પરીક્ષા
(c) અક્ષર
(d) નગરપાલીકા
Answer: (b) પરીક્ષા
In simple words: આપેલા વિકલ્પોમાંથી 'પરીક્ષા' શબ્દની જોડણી સાચી છે.

Exam Tip: જોડણીના નિયમોનું પાલન કરીને શબ્દોની સાચી જોડણીનો અભ્યાસ કરો.

6. નીચેનાં કહેવત-જોડકાંમાંથી સમાન અર્થવાળું જોડકું શોધો.

Question 1.
(a) અધૂરો ઘડો છલકાય ઘણો – ઝાઝા હાથ રળિયામણા
(b) ચળકે એટલું સોનું નહિ – ઊજળું એટલું દૂધ નહિ
(c) વાવે તેવું લણે – સોબત તેવી અસર
(d) પૂછતો નર પંડિત થાય – નાચવું નહિ ને આંગણું વાંકું
Answer: (b) ચળકે એટલું સોનું નહિ – ઊજળું એટલું દૂધ નહિ
In simple words: આ જોડીમાં બંને કહેવતોનો અર્થ સમાન છે, જે કહે છે કે દેખાવ હંમેશા વાસ્તવિકતા દર્શાવતો નથી.

Exam Tip: કહેવતોના અર્થ અને તેના ગુઢાર્થને સમજવાથી સમાન અર્થવાળી જોડી ઓળખવી સરળ બને છે.

અખાનો સંસારત્યાગ Summary in Gujarati

અખાનો સંસારત્યાગ પાઠ-પરિચય

મધ્યકાલીન કવિ અખાના સંસારત્યાગની ઘટનાને લેખકે ચરિત્રનાટક સ્વરૂપે રજૂ કરી છે. ધર્મની બહેન જમનાબેને અખા પર શંકા કરી અને ચોકસી પાસે કંઠીની શુદ્ધતા તપાસ કરાવી. અખાએ પાંચ-પાંચ વરસ સુધી વફાદાર સેવા કરી હોવા છતાં સૂબેદારે તેના પર સિક્કાઓમાં હલકી ધાતુ ભેળવવાનો આરોપ મૂક્યો. આ ઘટનાથી વ્યથિત થયેલા અખાએ આ નકામા સંસારનો ત્યાગ કર્યો. અહીં અખાના જીવનના મુખ્ય વળાંકના પ્રસંગને રજૂ કરીને અખાના ઉમદા અને હૃદયસ્પર્શી વ્યક્તિત્વને નાટક દ્વારા અમર બનાવ્યું છે.

અખાનો સંસારત્યાગ (Meanings)

• ધ્યાન (નવું) – લક્ષ્ય; હેતુ.
• કાળજી (સ્ત્રી.) – પરવા; સંભાળ.
• ટંકશાળ (સ્ત્રી.) – ચલણી સિક્કા પાડવાનું કારખાનું; મિન્ટ.
• ગુનેગાર (પું) – દોષી, અપરાધી; ગુનેગાર.
• મશ્કરી (સ્ત્રી.) – ટીખળ; મજાક.
• પ્રામાણિક – ઈમાનદાર; સાચો.
• પ્રપંચ (નવું) – કપટ; છેતરપિંડી.
• ચડતી (સ્ત્રી.) – પ્રગતિ; ઉન્નતિ.
• ખાવું- સહન થવું; પીડાવું.
• છાનું (નવું) – ગુપ્ત; રહસ્ય.
• નિંદા (સ્ત્રી.) – ટીકા; વખોડવું.
• વાયદો (પું) – મુદ્દત; નક્કી કરેલો સમય.
• નસીબદાર – ભાગ્યશાળી; નસીબવંત.
• આપણી – પોતાની; સ્વની.
• ધાડ મારવી -મોટું પરાક્રમ કરવું; સાહસ કરવું.
• ફરમાન (નવું) – આદેશ; હુકમ.
• ખરીતો – સરકારી કાગળિયાનું પરબીડિયું; કવર.
• મેલ (પું) – પાપ; દોષ.
• ડંખ (પું) – વસવસો; દુઃખ.
• આંચ ન આવવી – કોઈ તકલીફ ન પડવી; નુકસાન ન થવું.
• તોલો – દસ ગ્રામથી સહેજ વધુ; વજનનો એકમ.
• અદેખા – ઈર્ષાળું; દ્વેષી.
• ઉકલવું – વાંચી શકવું; સમજવું.
• કારસ્તાન (નપું) – પરાક્રમ; શૌર્ય.
• કાનભંભેરણી (સ્ત્રી.) – ઉશ્કેરણી; ભડકાવવું.
• બુદ્ધિ (સ્ત્રી.) – મતિ, પ્રજ્ઞા; અક્કલ.
• મનસૂબો (પું) – હેતુ; ઇરાદો.
• જૂઠું – ખોટું; અસત્ય.
• વેઠવું – સહન કરવું; ભોગવવું.
• ગેરલાભ (પું) – નુકસાન; હાનિ.
• પસ્તાવો (પું) – પશ્ચાત્તાપ; અફસોસ.
• સૂબેદાર (પું) – અમલદાર; અધિકારી.
• ઈન્દ્રજાળ (સ્ત્રી) – છેતરપિંડી કરનારી વિદ્યા; જાદુ.
• કરસણી (સ્ત્રી) – ઉગાડે; ખેડવું.
• નિમકહલાલી (સ્ત્રી) – ઈમાનદારી; વફાદારી.
• આવરણ (નવું) – પડ; આચ્છાદન.
• સઘળાં – બધાં; તમામ.
• મર્કટ (પું) – વાંદરો; વાનર.
• રળવા – કમાવું; મેળવવું.
• ઔષધ (સ્ત્રી.) – દવા; ઔષધિ.
• અકળવકળ – વ્યાકુળ; બેચેન.