GSEB Class 12 Gujarati Textbook Solutions Chapter 16 સુખનો કાળ બાળપણનો

સુખનો કાળ બાળપણનો સ્વાધ્યાય

1. નીચેના પ્રશ્નોના એક – એક વાક્યમાં ઉત્તર લખો.

Question 1. સરસ્વતીબાગનાં સ્થાને લેખક કયાં કયાં વૃક્ષો નિહાળે છે?
Answer: સરસ્વતીબાગની જગ્યાએ લેખક આંબા, જાંબુ, તાડ, સરગવા અને એગથિયાના વૃક્ષો જોતા હતા, પણ અત્યારે તો આ બાગને બદલે સિમેન્ટ-કોંક્રિટના જંગલોથી ઢંકાયેલા છે.
In simple words: લેખકે સરસ્વતીબાગમાં ઘણાં વૃક્ષો જોયા, પણ હવે તે જગ્યા સિમેન્ટ-કોંક્રિટની ઇમારતોથી ભરાઈ ગઈ છે.

Exam Tip: જ્યારે કોઈ જગ્યાના ભૂતકાળ અને વર્તમાનનો તફાવત પૂછવામાં આવે ત્યારે બંને સ્થિતિનું સ્પષ્ટ વર્ણન કરવું.

Question 2. સ્ત્રીઓ પતિ પ્રત્યે શી મર્યાદા રાખતી?
Answer: પત્ની પતિનું નામ લોકો સામે બોલતી નહીં. તેઓ દિનુના બાપુ, વિનુના બાપુ કે "એ" કહીને બોલાવતી હતી.
In simple words: સ્ત્રીઓ પતિનું નામ જાહેરમાં લેતી નહોતી, પણ તેમને "બાપુ" કે "એ" કહીને બોલાવતી.

Exam Tip: આવા સામાજિક રિવાજો સંબંધિત પ્રશ્નોમાં ચોક્કસ વિગતો અને તેના પાછળના વિચારને રજૂ કરવા.

Question 3. લેખક સ્વયંસેવક બની શી કામગીરી કરતા?
Answer: લેખક ક્રિકેટની હદની બહાર જતાં દડાને લાવી આપવાનું કામ કરતા હતા.
In simple words: લેખક સ્વયંસેવક તરીકે ક્રિકેટના દડા જે હદની બહાર જતા, તે પાછા લાવી આપતા.

Exam Tip: કાર્ય અને તેનું વર્ણન સીધા શબ્દોમાં આપો, જેથી જવાબ સ્પષ્ટ રહે.

Question 4. હિંમત આપવા લેખકને કોણ સહાયક બનેલું?
Answer: હિંમત આપવા માટે લેખકને કાદરખાન પઠાણની વાંસળીના સુરીલા અવાજો મદદ કરતા હતા.
In simple words: કાદરખાન પઠાણની વાંસળીનો અવાજ લેખકને હિંમત આપતો હતો.

Exam Tip: પ્રેરણાના સ્ત્રોત વિશે પૂછવામાં આવે ત્યારે તે સ્ત્રોતનું નામ અને તેની ભૂમિકા સ્પષ્ટપણે જણાવવી.

Question 5. સુખપ્રાપ્તિનો કયો ઉપાય લેખક સૂચવે છે?
Answer: જો શાળા ન હોય, તો બધાં જ બાળકોનું બાળપણ સુખમાં જાય. લેખક જણાવે છે કે રજાઓ ફરજિયાત અને શિક્ષણ મરજિયાત હોવું જોઈએ.
In simple words: લેખક કહે છે કે જો શાળા ન હોય અને રજાઓ જરૂરી તથા શિક્ષણ વૈકલ્પિક હોય તો બાળકોનું બાળપણ ખુશહાલ રહે.

Exam Tip: લેખકના દૃષ્ટિકોણને ટૂંકા અને સ્પષ્ટ વાક્યોમાં રજૂ કરો.

Question 6. લેખક અને મિત્રો ભગવાનને શી પ્રાર્થના કરતા?
Answer: જોગેશ્વરીના રામેશ્વર મંદિરમાં ઘંટ વગાડીને, પ્રણામ કરીને તેઓ ભગવાનને પ્રાર્થના કરતા કે મને ગણિતમાં પાસ કર. પૂરવણી પર 'ના..' ઢોળાવા દઈશ નહીં, એવી વિનંતી કરતા.
In simple words: લેખક અને મિત્રો મંદિરમાં ઘંટ વગાડીને ભગવાનને ગણિતમાં પાસ કરવા અને પૂરવણીમાં લખવું ન પડે તેવી પ્રાર્થના કરતા.

Exam Tip: પ્રાર્થનાના મુખ્ય હેતુ અને તેમાં ઉલ્લેખિત વિશિષ્ટ શબ્દોને યથાવત રાખવા.

2. નીચેના પ્રશ્નોના ત્રણ-ચાર વાક્યમાં ઉત્તર લખો.

Question 1. બાલ્યકાળના સુખની શી કલ્પના લેખક કરે છે?
Answer: લેખક બાળપણમાં એવું માનતા હતા કે જો શાળા ન હોય, તો બધાં જ બાળકોનું બાળપણ આનંદમાં પસાર થયું હોત. રજાઓ ફરજિયાત અને ભણતર વૈકલ્પિક હોવું જોઈએ. બાળકોના મનમાં ઉદ્ભવતા પ્રશ્નો જેવા કે નાળિયેરમાં મીઠું પાણી કોણ ભરે?, કેરી પીળી કઈ રીતે થાય?, ગર ભરેલી આંબલી ઝાડ પર કેવી રીતે તૈયાર થાય? જેવા પ્રશ્નોના ઉત્તર આપી શકે તેવું શિક્ષણ હોવું જોઈએ. નાના બાળકો માટે રવિવાર હોય અને ફક્ત એક જ સોમવાર હોય તેવું અઠવાડિયું શરૂ કરવામાં આવે, તો દરેક બાળકનું બાળપણ સુખમાં જ પસાર થાય.
In simple words: લેખક વિચારે છે કે જો શાળા ન હોત, રજાઓ ફરજિયાત હોત અને શિક્ષણ વૈકલ્પિક હોત તો બધાં બાળકોનું બાળપણ ખુશહાલ રહ્યું હોત. તેઓ પ્રકૃતિ સંબંધિત પ્રશ્નોના ઉત્તર આપી શકે તેવા શિક્ષણ અને નાના બાળકો માટે ફક્ત એક સોમવારવાળા અઠવાડિયાની કલ્પના કરે છે.

Exam Tip: લેખકની કલ્પનાના મુખ્ય મુદ્દાઓને ક્રમબદ્ધ રીતે રજૂ કરો.

Question 2. લેખક શાથી લોકપ્રિય બન્યા? લેખકની યુક્તિ શી રીતે પ્રબળ રહી?
Answer: લેખક પાંચ-છ વર્ષના હતા ત્યારે ટાકી મહારાજની હાજરીમાં સદ્ભક્તિ મંદિરમાં પહેલું ભાષણ આપ્યું. 'વીર અભિમન્યુ' પરનું ભાષણ લેખકે ચાર-પાંચ મિનિટમાં ઝડપથી બોલી નાખ્યું અને છેવટે ભૂલી જવાથી ચાલાકીપૂર્વક "મારો દૂધ પીવાનો સમય થયો છે' એમ કહીને શ્રોતાઓથી મુક્ત થયા. પણ આ મજાક અને લાડ લાંબો સમય સુધી ચાલ્યા.
In simple words: નાની ઉંમરે લેખકે 'વીર અભિમન્યુ' પર ભાષણ આપીને લોકપ્રિયતા મેળવી. જ્યારે તેઓ ભાષણ ભૂલી ગયા, ત્યારે તેમણે સ્માર્ટ રીતે કહ્યું કે "મારો દૂધ પીવાનો સમય થયો છે" અને આ યુક્તિ સફળ રહી.

Exam Tip: પ્રસંગનું વર્ણન સ્પષ્ટ અને ક્રમબદ્ધ રીતે કરવું, લેખકની ચાલાકી કઈ રીતે પ્રબળ બની તે સમજાવવું.

Question 3. નાટકમંડળીમાં રામાયણનો અભિનય શી રીતે થતો?
Answer: નારાયણમામાની નાટકમંડળી સ્ત્રી રહિત રામાયણનું નાટક શેરીએ શેરીએ ફરીને રજૂ કરતી હતી. મુખ્ય ધ્યાન રામ-રાવણના યુદ્ધ પર રહેતું. વાનરસેનામાં, પૂંઠા, પતરાંના ચમકદાર મુગટ, ધનુષબાણ, પૂંછડીઓ ચોંટાડેલા ચડ્ડીઓ વગેરેનો ઉપયોગ કરીને ઠાઠમાઠથી નાટકો ભજવતા. વાનરસેના સાચે જ આંબાની ડાળ પર ચડી જતી. લેખકના મામા ચિત્રકાર હતા, તેઓ બાળકોને મુગટ બનાવી આપતા.
In simple words: નારાયણમામાની મંડળી શેરીએ શેરીએ રામાયણના નાટકો ભજવતી, જેમાં રામ-રાવણ યુદ્ધ મુખ્ય હતું. કલાકારો મુગટ અને પોશાક સાથે અભિનય કરતા, અને લેખકના મામા મુગટ બનાવતા હતા.

Exam Tip: નાટકના વર્ણનમાં પાત્રો, પોશાક અને અભિનયની શૈલીની વિગતો આપો.

3. વિસ્તૃત ઉત્તર લખો.

Question 1. લેખકનું બાળઘડતર શી રીતે થયેલું તે જણાવો.
Answer: પ્રખ્યાત મરાઠી સાહિત્યકાર પુરુષોત્તમ દેશપાંડેએ પોતાના બાળપણની સુંદર યાદો અહીં વર્ણવી છે. લેખકનો જન્મ ગામદેવી વિસ્તારની કિર્તાળ હેમરાજની ચાલીમાં થયો હતો. તેમનું બાળપણ મુંબઈના જોગેશ્વરી પરામાં પસાર થયું. સરસ્વતીબાગ સોસાયટીના બધા પુરુષો મુંબઈમાં કારકુનની નોકરી કરવા જતા. તેઓ ગયા પછી ફક્ત બાળકો અને સ્ત્રીઓનું રાજ રહેતું. નોકરીને કારણે તેમના પિતાજીને સતત બહારગામ જવું પડતું એટલે ઘરમાં તેમના બા, બહેન અને ત્રણ ભાઈઓ જ રહેતા. સંગીત પ્રત્યેનું આકર્ષણ લેખકને બાળપણથી જ હતું. તેમના બાનો અવાજ ખુલ્લો અને સુરીલો હતો. ગાયન સાથે વાંચન પણ સારું હતું. આથી બાળપણના સુખની સાથે સંગીતનો ખૂબ નજીકનો સંબંધ રહ્યો છે. લેખકને સંગીત, સાહિત્ય, નાટક જેવી કલા પ્રત્યે વધારે રુચિ હતી. મેદાની રમતો કરતાં મિમિક્રી પ્રત્યેનો લગાવ જોગેશ્વરીની સોસાયટીમાં શરૂ થયો હતો. આમ, લેખકનું બાળપણ ખૂબ સરળતાથી અને સ્નેહભર્યા વાતાવરણમાં ઉછર્યું છે.
In simple words: લેખક પુરુષોત્તમ દેશપાંડેનું બાળપણ મુંબઈના જોગેશ્વરીમાં વીત્યું. પિતાજીની નોકરીને કારણે તેઓ ઘરમાં બા, બહેન અને ભાઈઓ સાથે રહેતા. તેમને સંગીત અને કલા પ્રત્યે નાનપણથી જ લગાવ હતો. તેમનું બાળપણ સાદગી અને પ્રેમથી ભરેલા વાતાવરણમાં ઉછર્યું.

Exam Tip: બાળપણના સંસ્મરણો વર્ણવતી વખતે સ્થળ, પરિવાર અને રુચિ જેવી મુખ્ય વિગતોનો સમાવેશ કરો.

Question 2. “સાચા સુખનું સર્જન લેખકની શાળા' – લેખક આવું શા માટે કહે છે?
Answer: બાળપણથી જ લેખકને કાદરખાનની વાંસળીના સુરોથી હિંમત મળતી. આથી સુરો પ્રત્યેનું આકર્ષણ તેમને બાળપણથી જ હતું. બાળપણના સુખની સાથે સંગીતનો ખૂબ નજીકનો સંબંધ રહ્યો છે. લેખકને બાળપણથી જ સંગીત, સાહિત્ય, નાટક જેવી કલા પ્રત્યે વધારે રુચિ હતી. મેદાની રમતો કરતાં નકલ કરવાની રુચિ જોગેશ્વરીની સોસાયટીમાં શરૂ થઈ હતી. રામેશ્વર મંદિરમાં કીર્તન શરૂ થાય પછી બીજું કંઈ સૂઝતું નહીં. વાજાપેટીવાળા તરફ લેખકનું વધારે ધ્યાન રહેતું. શાહિર ખાડિલકરના શૌર્યગીતો સાંભળ્યા પછી સૂપડાનું ડફ બનાવીને ગાવા લાગતા. લેખકે પહેલું ભાષણ સદ્ભક્તિ મંદિરમાં વીર અભિમન્યુ વિશે આપ્યું. તે સમયે નાટકોમાં બાલગાંધર્વ મરાઠી રંગભૂમિ પર છવાયેલા હતા. લેખકને જોયેલા નાટકો અને તેની પાત્રયોજના આજે પણ યાદ છે. તેથી એવું લાગે છે કે શાળામાં ભૂગોળ પણ આ રીતે કેટલું સારું હોત! ક્રિકેટનું મોટું મેદાન હતું છતાં લેખકને રમતગમતમાં જરાય રસ નહોતો. નાટકોમાં તેમને રુચિ હતી. નારાયણમામા તેમના આગેવાન અને આદર્શ હતા. તેમની નાટકમંડળી શેરીએ શેરીએ ફરીને રામાયણ, મહાભારત વગેરે વિશે નાટકો ભજવતી. નાનજી પાસેથી શ્લોક શીખતા. આમ, લેખકની ભાષામાં કહીએ તો સાચા સુખનું સર્જન તેમની મરજી મુજબની પ્રવૃત્તિ હતી.
In simple words: લેખકને બાળપણથી જ સંગીત, નાટક અને સાહિત્યમાં રસ હતો. કાદરખાનની વાંસળી, રામેશ્વર મંદિરમાં કીર્તન અને નારાયણમામાના નાટકો તેમના જીવનમાં આનંદ લાવતા. તેમને રમતો કરતાં નકલ અને નાટકો ગમતા. લેખક માટે, તેમની પોતાની પસંદગીની પ્રવૃત્તિઓમાં જ સાચા સુખનું નિર્માણ થતું હતું.

Exam Tip: લેખક શા માટે પોતાની રુચિને "સાચા સુખનું સર્જન" કહે છે તે સમજાવવા માટે તેમની વિવિધ પ્રવૃત્તિઓ અને તેમાં તેમની રુચિનું વર્ણન કરો.

Question 3. “સાચા શિક્ષણનો અભિગમ' – ગદ્યના આધારે સ્પષ્ટ કરો.
Answer: પ્રખ્યાત મરાઠી સાહિત્યકાર પુરુષોત્તમ દેશપાંડેએ પોતાના બાળપણની સુંદર યાદો વર્ણવીને સાચા શિક્ષણના દૃષ્ટિકોણને સ્પષ્ટ કર્યો છે. શાળાએ જવાનો અણગમો એ એક સામાન્ય વાત છે. અત્યારની ટેકનોલૉજી સિવાય, શાળામાં શિસ્તભંગના પ્રશ્નો વર્ષો પહેલાં જેવા જ છે. બાળપણની યાદો તાજી અને લાંબા સમય સુધી યાદ રહે છે. તેનો અનુભવ શબ્દ-શબ્દ દ્વારા થાય છે. જો બાળકની આસપાસના લોકો ભવિષ્યનો વિચાર કરતા હોય, તો શાળાનું જીવન કેટલું સરળ અને સ્વાભાવિક બની શકે છે તે અહીં સ્પષ્ટ થયું છે. લેખક એવું માને છે કે, બાળકોને ફક્ત પુસ્તકો આધારિત શિક્ષણ આપવાને બદલે તેમના રસ અને રુચિના વિષયોનું શિક્ષણ આપવું જોઈએ. તેનો અર્થ એવો જરાય નથી કે શાળાઓ ન હોવી જોઈએ. બાળકોના મનમાં જાગતા પ્રશ્નો જેવા કે નાળિયેરમાં મીઠું પાણી કોણ ભરે?, કેરી પીળી કઈ રીતે થાય?, ગર ભરેલી આંબલી ઝાડ પર કઈ રીતે તૈયાર થાય? જેવા પ્રશ્નોના ઉત્તર આપી શકે તેવું શિક્ષણ હોવું જોઈએ.
In simple words: પુરુષોત્તમ દેશપાંડે બાળપણની યાદો દ્વારા સાચા શિક્ષણનો દૃષ્ટિકોણ સમજાવે છે. તેઓ માને છે કે શિક્ષણ પુસ્તક આધારિત નહીં, પણ બાળકોની રુચિ મુજબનું હોવું જોઈએ. શાળાના શિસ્તભંગના પ્રશ્નો હંમેશાં એકસરખા રહ્યા છે. જો બાળકના વાલીઓ ભવિષ્યનું વિચારતા હોય તો શાળાજીવન સરળ બને.

Exam Tip: સાચા શિક્ષણનો અર્થ સ્પષ્ટ કરવા માટે, લેખકના વિચારો, શાળાઓ પ્રત્યેનો અભિગમ અને બાળકના પ્રશ્નોના મહત્વને રજૂ કરો.

4. નોંધ લખો.

Question 1. લેખકનો સંગીતપ્રેમ
Answer: બાળપણથી જ લેખકને કાદરખાનની વાંસળીના સુરોથી હિંમત મળતી. સંગીતના સુરો પ્રત્યેનું આકર્ષણ તેમને બાળપણથી જ હતું. બાળપણના સુખની સાથે સંગીતનો ખૂબ નજીકનો સંબંધ રહ્યો છે. લેખકને બાળપણથી જ સંગીત, સાહિત્ય, નાટક જેવી કલા પ્રત્યે વધારે રુચિ હતી. રામેશ્વર મંદિરમાં કીર્તન શરૂ થાય પછી બીજું કંઈ સૂઝતું નહીં. તેમના ઘરે એક ભિખારી આવતો “મારા રામને કોઈ લઈ આવો રે´ તે ભજન લેખક વારંવાર ગવડાવતા. વાજાપેટીવાળા તરફ લેખકનું વધારે ધ્યાન રહેતું. શાહિર ખાડિલકરના શૌર્યગીતો સાંભળ્યા પછી સૂપડાનું ડફ બનાવીને ‘પ્રથમ નમન શારદા શારદા ચરણે' ગાવા લાગતા. લેખકના વડીલો અને મિત્રો હંમેશાં તેમના મનોરંજન કાર્યક્રમમાં ભાગ લેતા.
In simple words: લેખકને બાળપણથી જ સંગીત પ્રત્યે ખૂબ લગાવ હતો. તેમને કાદરખાનની વાંસળી, મંદિરમાં થતાં કીર્તન અને શૌર્યગીતો ગમતા. તેઓ પોતાના ઘરે ભજન ગાતા અને તેમના મનોરંજન કાર્યક્રમોમાં વડીલો ભાગ લેતા.

Exam Tip: સંગીતપ્રેમની નોંધ લખતી વખતે લેખકની સંગીત પ્રત્યેની રુચિ અને તેના અનુભવોનું વર્ણન કરો.

Question 2. લેખકની નાટ્યકલા.
Answer: લેખકને બાળપણથી જ સંગીત, સાહિત્ય, નાટક જેવી કલા પ્રત્યે વધારે લગાવ હતો. લેખકે પહેલું ભાષણ સદ્ભક્તિ મંદિરમાં વીર અભિમન્યુ વિશે આપ્યું. તે સમયે નાટકોમાં બાલગાંધર્વ મરાઠી રંગભૂમિ પર છવાયેલા હતા છતાં લેખકને તેનું આકર્ષણ એટલું નહોતું. 'પુણ્યપ્રભાવ' નાટક જોયા પછી જાણે કે ચમત્કાર થયો. લેખકને જોયેલા નાટકો અને તેની પાત્રયોજના આજે પણ યાદ છે. તેથી એવું લાગે છે કે શાળામાં ભૂગોળ પણ આ રીતે યાદ રહેતો હોત તો કેટલું સારું! નાટકોમાં રુચિને કારણે તેઓ નારાયણમામાને આગેવાન અને આદર્શ માનતા હતા. તેમની નાટકમંડળી શેરીએ શેરીએ ફરીને રામાયણ, મહાભારત વગેરે વિશે નાટકો ભજવતી. વળી, નાનજી પાસેથી શ્લોક શીખતા.
In simple words: લેખકને નાનપણથી જ નાટકનો શોખ હતો. 'વીર અભિમન્યુ' પર પહેલું ભાષણ આપ્યું. 'પુણ્યપ્રભાવ' નાટક જોયા પછી તેમને નાટ્યકલામાં વધારે રસ પડ્યો. નારાયણમામાની નાટકમંડળી દ્વારા ભજવાતા રામાયણ અને મહાભારતના નાટકો તેમને ખૂબ ગમતા.

Exam Tip: લેખકની નાટ્યકલાને લગતી મુખ્ય ઘટનાઓ અને તેમની રુચિના વિકાસનું વર્ણન કરો.

Question 3. લેખકનાં જોગેશ્વરીનાં સંસ્મરણો.
Answer: લેખકનો જન્મ ગામદેવી વિસ્તારની કિર્તાળ હેમરાજની ચાલીમાં થયો હતો. તેમનું બાળપણ મુંબઈના જોગેશ્વરી પરામાં પસાર થયું. સરસ્વતીબાગ સોસાયટીના બધા પુરુષો મુંબઈમાં કારકુનની નોકરી કરવા જતા. તેમના ગયા પછી ફક્ત બાળકોનું અને સ્ત્રીઓનું રાજ રહેતું. નોકરીને કારણે તેમના પિતાજીને સતત બહારગામ જવું પડતું એટલે ઘરમાં તેમના બા, બહેન અને ત્રણ ભાઈઓ જ રહેતા. મરાઠી ભાષા ફક્ત શાળામાં જ બોલાતી, બાકી તો કારવારી ભાષામાં જ વાતચીત થતી. લેખકને મરાઠી અને કારવારી એમ બે ભાષાઓ આવડતી હતી. જોગેશ્વરીની આસપાસ જંગલ હોવાથી સાપનો અને ચોરોનો ખૂબ ડર રહેતો. આ ચોરોથી બચવા બે પઠાણ ચોકીદારો હતા. રાત્રે બધું શાંત થઈ જાય એટલે પેટમાં બીક લાગતી. ડરેલા લેખકને કાદરખાનની વાંસળીના સુરોથી હિંમત મળતી. કાદરખાનનું કદાવર શરીર ક્યારેય તેમને ડરામણું ન લાગતું. સંગીત પ્રત્યેનું આકર્ષણ તેમને બાળપણથી જ હતું. તેથી તેમના બાળપણમાં સંગીતનો મહત્વનો ભાગ હતો.
In simple words: લેખકનું બાળપણ મુંબઈના જોગેશ્વરીમાં વીત્યું, જ્યાં સ્ત્રીઓ અને બાળકોનું રાજ હતું. તેમને મરાઠી અને કારવારી ભાષા આવડતી. જંગલ અને ચોરોના ડર વચ્ચે કાદરખાનની વાંસળીના સુરો તેમને હિંમત આપતા. સંગીત તેમના બાળપણનો અવિભાજ્ય ભાગ હતું.

Exam Tip: જોગેશ્વરીના સંસ્મરણો વર્ણવતી વખતે સ્થળની પરિસ્થિતિ, પરિવારનું વાતાવરણ અને લેખકના અનુભવોને સાંકળીને રજૂ કરો.

સુખનો કાળ બાળપણનો પ્રશ્નોત્તર

1. નીચેના પ્રશ્નોના એક વાક્યમાં ઉત્તર લખો (1 ગુણ)

Question 1. “સુખનો કાળ બાળપણનો' પાઠના લેખક કોણ છે?
Answer: “સુખનો કાળ બાળપણનો' પાઠના લેખક પુરુષોત્તમ દેશપાંડે છે.
In simple words: આ પાઠ પુરુષોત્તમ દેશપાંડેએ લખ્યો છે.

Exam Tip: લેખકનું નામ સીધું અને સ્પષ્ટ રીતે જણાવો.

Question 2. “સુખનો કાળ બાળપણનો' પાઠનો પ્રકાર જણાવો.
Answer: “સુખનો કાળ બાળપણનો' પાઠનો પ્રકાર સ્મરણકથા છે.
In simple words: આ પાઠ એક સ્મરણકથા છે.

Exam Tip: સાહિત્ય પ્રકારને ટૂંકમાં અને સચોટ રીતે જણાવો.

Question 3. દરેક બાળકનું બાળપણ સુખમાં જાય તે માટે દેશપાંડેજી કયું સૂચન કરે છે?
Answer: નાનાં બાળકો માટે રવિવાર હોય અને ફક્ત એક જ સોમવાર હોય તેવું અઠવાડિયું શરૂ કરવાથી દરેક બાળકનું બાળપણ સુખમાં જાય એવું દેશપાંડેજી કહે છે.
In simple words: દેશપાંડેજી સૂચવે છે કે બાળકો માટે રવિવાર હોય અને ફક્ત એક જ સોમવાર હોય તેવું અઠવાડિયું હોવું જોઈએ.

Exam Tip: સૂચિત વિચારને ટૂંકા અને સ્પષ્ટ શબ્દોમાં રજૂ કરો.

Question 4. “સુખનો કાળ બાળપણનો' પાઠના અનુવાદકનું નામ જણાવો.
Answer: 'સુખનો કાળ બાળપણનો' પાઠના અનુવાદક અરુણા જાડેજા છે.
In simple words: આ પાઠનો અનુવાદ અરુણા જાડેજાએ કર્યો છે.

Exam Tip: અનુવાદકનું નામ સીધું અને સચોટ રીતે જણાવો.

2. નીચેના દરેક પ્રશ્નના ઉત્તર માટે આપેલા વિકલ્પોમાંથી યોગ્ય વિકલ્પ પસંદ કરી ઉત્તર લખો (1 ગુણ).

Question 1. “સુખનો કાળ બાળપણનો' પાઠના અનુવાદકનું નામ જણાવો.
(A) ચંદ્રવદન મહેતા
(B) અરુણા જાડેજા
(C) નરેન બારડ
(D) જોસેફ મેકવાન
Answer: (B) અરુણા જાડેજા
In simple words: આ પાઠના ગુજરાતી અનુવાદક અરુણા જાડેજા છે.

Exam Tip: અનુવાદકનું નામ યાદ રાખવું મહત્વપૂર્ણ છે.

Question 2. 'સુખનો કાળ બાળપણનો' પાઠનો સાહિત્યપ્રકાર શોધો.
(A) સ્મરણકથા
(B) બોધકથા
(C) આત્મકથા
(D) પ્રવાસનિબંધ
Answer: (A) સ્મરણકથા
In simple words: આ પાઠનો પ્રકાર સ્મરણકથા છે.

Exam Tip: પાઠના સાહિત્ય પ્રકારને ઓળખવા માટે તેની મુખ્ય લાક્ષણિકતાઓ ધ્યાનમાં રાખો.

Question 3. “સુખનો કાળ બાળપણનો' પાઠના લેખકનું નામ જણાવો.
(A) ઈશ્વર પેટલીકર
(B) પુરુષોત્તમ દેશપાંડે
(C) ઈશ્વર પરમાર
(D) રમણીક અરાલવાળા
Answer: (B) પુરુષોત્તમ દેશપાંડે
In simple words: આ પાઠના લેખક પુરુષોત્તમ દેશપાંડે છે.

Exam Tip: લેખક અને તેમની કૃતિનું નામ હંમેશા યાદ રાખો.

Question 4. લેખક સ્વયંસેવક બની શી કામગીરી કરતા?
(A) ક્રિકેટની ટીમ બનાવવાની
(B) ખો-ખોની રમતમાં મેદાન બનાવવાની
(C) ક્રિકેટની પીચ બનાવવાની
(D) ક્રિકેટમાં હદની બહાર જતા દડાને લાવી આપવાની
Answer: (D) ક્રિકેટમાં હદની બહાર જતા દડાને લાવી આપવાની
In simple words: લેખક સ્વયંસેવક તરીકે ક્રિકેટના દડા જે હદની બહાર જતા, તે પાછા લાવી આપતા.

Exam Tip: પ્રશ્નમાં પૂછાયેલા ચોક્કસ કાર્યને વિકલ્પોમાંથી ઓળખો.

Question 5. સુખપ્રાપ્તિનો કયો ઉપાય લેખક સૂચવે છે?
(A) ભણવાનું ન હોય
(B) નિશાળ ન હોય
(C) માત્ર રમવાનો
(D) મિત્રો સાથે રમવાનો
Answer: (B) નિશાળ ન હોય
In simple words: લેખક સૂચવે છે કે સુખ મેળવવા માટે શાળા ન હોવી જોઈએ.

Exam Tip: લેખકના મુખ્ય સૂચનને સીધા અને સરળ શબ્દોમાં યાદ રાખો.

Question 6. હિંમત આપવામાં લેખકને કોણ સહાયક થતું?
(A) કાદરખાન પઠાણની વાંસળીના સૂરો
(B) લેખકના મામા અને તેમની શિખામણ
(C) લેખકના મિત્રો અને સ્નેહભરી યાદો
(D) શાળાના શિક્ષકો અને તેમનું માર્ગદર્શન
Answer: (A) કાદરખાન પઠાણની વાંસળીના સૂરો
In simple words: કાદરખાન પઠાણની વાંસળીના સુરો લેખકને હિંમત આપતા.

Exam Tip: પાઠમાં વર્ણવેલા ચોક્કસ પાત્ર કે વસ્તુને હિંમતના સ્ત્રોત તરીકે યાદ રાખો.

વ્યાકરણ

1. નીચેનાં વાક્યોમાંથી સંયુક્ત વાક્ય ઓળખાવો:

Question 1. નીચેનામાંથી સંયુક્ત વાક્ય ઓળખાવો:
(A) બાળપણમાં સંસ્કારો દઢ થાય છે તેથી બાળક પોતાના લક્ષ્યને પ્રાપ્ત કરે છે.
(B) જો મહેનત કરશો તો સફળતા મેળવશો.
(C) સૂર પ્રત્યેનું મારું ખેંચાણ ઠેઠ બાળપણથી જ રહ્યું છે.
(D) આખો દિવસ આપણે ગીતો ગાતા રહીએ તો શું થાય??
Answer: (A) બાળપણમાં સંસ્કારો દઢ થાય છે તેથી બાળક પોતાના લક્ષ્યને પ્રાપ્ત કરે છે.
In simple words: સંયુક્ત વાક્યમાં બે કે તેથી વધુ સ્વતંત્ર વાક્યો "તેથી", "અને" જેવા શબ્દોથી જોડાયેલા હોય છે.

Exam Tip: સંયુક્ત વાક્યો બે કે તેથી વધુ સ્વતંત્ર વાક્યોને જોડવા માટે "અને", "પણ", "કે", "તેથી" જેવા સંયોજકોનો ઉપયોગ કરે છે.

Question 2. નીચેનામાંથી સંયુક્ત વાક્ય ઓળખાવો:
(A) જો નિશાળ ન હોત તો બધાંનાં બાળપણનો કાળ સુખમાં ગયો હોત.
(B) રજાઓ ફરજિયાત અને શિક્ષણ મરજિયાત હોવું જોઈએ.
(C) ગર ભરેલા આંબલી ઝાડ પર કઈ રીતે તૈયાર થાય?
(D) રોજ પ્રાર્થના કરવા છતાં ભગવાન માર્ક આપવામાં આટલો ક્રૂર કેમ થાય?
Answer: (B) રજાઓ ફરજિયાત અને શિક્ષણ મરજિયાત હોવું જોઈએ.
In simple words: આ વાક્યમાં "અને" સંયોજક બે વાક્યને જોડે છે, તેથી તે સંયુક્ત વાક્ય છે.

Exam Tip: સંયોજકો (જેમ કે અને, પરંતુ, અથવા, તેથી) પર ધ્યાન આપો જે સંયુક્ત વાક્યની રચના કરે છે.

Question 3. નીચેનામાંથી સંયુક્ત વાક્ય ઓળખાવો:
(A) મારું બાળપણ મુંબઈના પરા જોગેશ્વરીમાં વીત્યું.
(B) બાળપણને સુખી કરનારી દરેકે વાત આ સોસાયટીમાં હતી.
(C) કૂંડામાંના સુંદર ફૂલનો એકાદ છોડવો ઘાસમાં ઢંકાઈ જઈને - તેમાંથી ડોકિયું કરીને બહાર આવતો.
(D) નદીના ઊંચા કિનારા પરથી પાણી વહેતું દેખાતું હતું.
Answer: (C) કૂંડામાંના સુંદર ફૂલનો એકાદ છોડવો ઘાસમાં ઢંકાઈ જઈને - તેમાંથી ડોકિયું કરીને બહાર આવતો.
In simple words: "ઢંકાઈ જઈને" અને "ડોકિયું કરીને" ક્રિયાઓ વાક્યને સંયુક્ત બનાવે છે.

Exam Tip: વાક્યમાં એક કરતાં વધુ ક્રિયાઓ અથવા ઉપવાક્યો હોય અને તે સ્વતંત્ર અર્થ ધરાવતા હોય તો તે સંયુક્ત વાક્ય હોઈ શકે.

2. નીચેનાં વાક્યોમાંથી સંકુલ વાક્ય ઓળખાવો:

Question 1. નીચેનામાંથી સંકુલ વાક્ય ઓળખાવો:
(A) સારું સંગીત શીખી શકાય.
(B) લેખક જ્યારે બાળપણમાં નાટકમાં ભાગ લેતા ત્યારે વડીલો તેને સાથ આપતા.
(C) લેખક હદની બહાર જતાં દડાને લાવી આપતા.
(D) લેખક સ્વયંસેવક બનતાં.
Answer: (B) લેખક જ્યારે બાળપણમાં નાટકમાં ભાગ લેતા ત્યારે વડીલો તેને સાથ આપતા.
In simple words: સંકુલ વાક્યમાં એક મુખ્ય વાક્ય અને તેના પર આધારિત એક કે વધુ ગૌણ વાક્યો હોય છે, જે "જ્યારે...ત્યારે" જેવા શબ્દોથી જોડાયેલા હોય છે.

Exam Tip: સંકુલ વાક્યમાં "જ્યારે...ત્યારે", "જો...તો", "જે...તે" જેવા સંબંધવાચક શબ્દોનો ઉપયોગ થાય છે.

Question 2. નીચેનામાંથી સંકુલ વાક્ય ઓળખાવો:
(A) સોસાયટીનો પહેરો ભરનારા બે પઠાણ ચોકીદાર હતા.
(B) કાદરખાનને હું ક્યારેય ભૂલીશ નહિ.
(C) જો મને મારું બાળપણ પાછું મળી જાય તો દુનિયાનો સૌથી સુખી હું હોઈશ.
(D) અમારે બારણે એકતારો વગાડતો એક ભિખારી આવતો હતો.
Answer: (C) જો મને મારું બાળપણ પાછું મળી જાય તો દુનિયાનો સૌથી સુખી હું હોઈશ.
In simple words: આ વાક્યમાં "જો...તો" સંબંધવાચક શબ્દોનો ઉપયોગ થયો છે, જે તેને સંકુલ વાક્ય બનાવે છે.

Exam Tip: સંકુલ વાક્યમાં એક વાક્ય બીજા વાક્ય પર આધાર રાખે છે, જેને ઓળખવા માટે સંબંધવાચક શબ્દો પર ધ્યાન આપો.

Question 3. નીચેનામાંથી સંકુલ વાક્ય ઓળખાવો:
(A) જ્યારે લેખક સ્વયંસેવક બનતા ત્યારે હદની બહાર ગયેલા દડાને લાવી આપતા.
(B) આ કાદરખાન કદાવર હતો પણ તે વાંસળી સરસ - વગાડતો.
(C) કીર્તન સાંભળીને ઘેર આવ્યા બાદ, બીજા દિવસથી મારું રે કીર્તન ઘરમાં શરૂ થાય.
(D) ગણેશોત્સવમાં મેં પહેલી વાર મિમિક્રી કરી હતી.
Answer: (A) જ્યારે લેખક સ્વયંસેવક બનતા ત્યારે હદની બહાર ગયેલા દડાને લાવી આપતા.
In simple words: "જ્યારે...ત્યારે" શબ્દો વાક્યના બે ભાગોને જોડીને સંકુલ વાક્ય બનાવે છે.

Exam Tip: સંકુલ વાક્યમાં સમય, કારણ, શરત વગેરે દર્શાવતા ગૌણ વાક્યો મુખ્ય વાક્ય સાથે જોડાયેલા હોય છે.

3. નીચેના દરેક પ્રશ્નના ઉત્તર માટે આપેલા વિકલ્પોમાંથી યોગ્ય વિકલ્પ પસંદ કરી ઉત્તર લખો:

1. નીચેના સામાસિક શબ્દોના અર્થ આપો:

Question 1. શૌર્યગીત
(A) શૌર્ય જગાડનાર ગીત
(B) સૂરજનું ગીત
(C) શાંતિ જાળવવા માટેનું ગીત
(D) શૂરવીરતા બતાવવી
Answer: (A) શૌર્ય જગાડનાર ગીત
In simple words: "શૌર્યગીત" એટલે હિંમત અને બહાદુરીની ભાવના જગાડનારું ગીત.

Exam Tip: સામાસિક શબ્દનો અર્થ સમજવા માટે તેના મૂળ શબ્દોનો અર્થ ધ્યાનમાં રાખો.

Question 2. દુભાષિયો
(A) બે વખત બોલનારો
(B) બે ભાષાનો જાણકાર
(C) ચાવીને બોલનારો
(D) વાણીનો સદુપયોગ કરનારો
Answer: (B) બે ભાષાનો જાણકાર
In simple words: "દુભાષિયો" એટલે એવી વ્યક્તિ જે બે ભાષાઓ જાણે છે અને તેનું ભાષાંતર કરી શકે છે.

Exam Tip: આવા શબ્દોનો અર્થ સમજવા માટે તેના ઘટક શબ્દો (અહીં: દુ-ભાષી) પર ધ્યાન આપો.

2. નીચેના શબ્દનો સમાનાર્થી શબ્દ શોધો : તમરાં

Question 1. તમરાં
(A) ભમરો
(B) આગિયો
(C) પતંગિયું
(D) અળસિયું
Answer: (B) આગિયો
In simple words: "તમરાં" શબ્દનો સમાનાર્થી શબ્દ "આગિયો" છે, જે રાત્રે ચમકતું જીવડું છે.

Exam Tip: સમાનાર્થી શબ્દો યાદ રાખવા માટે શબ્દભંડોળ વધારવા પર ધ્યાન આપો.

3. નીચેના શબ્દોના વિરુદ્ધાર્થી શબ્દ શોધો :

Question 1. ફરજિયાત
(A) જરૂરિયાત
(B) દરમિયાન
(C) મરજિયાત
(D) જરૂરી :
Answer: (C) મરજિયાત
In simple words: "ફરજિયાત" એટલે કરવું જ પડે તેવું, જ્યારે "મરજિયાત" એટલે પોતાની ઈચ્છા મુજબ કરી શકાય તેવું.

Exam Tip: વિરુદ્ધાર્થી શબ્દો સમજવા માટે શબ્દના મૂળ અર્થને જાણવો જરૂરી છે.

Question 2. જાહેર
(A) જગજાહેર
(B) ખાનગી
(C) સર્વસ્વ
(D) પારકું
Answer: (B) ખાનગી
In simple words: "જાહેર" એટલે બધાની સામે હોય તેવું, જ્યારે "ખાનગી" એટલે વ્યક્તિગત કે ગુપ્ત હોય તેવું.

Exam Tip: વિરુદ્ધાર્થી શબ્દોની પ્રેક્ટિસ કરવાથી શબ્દભંડોળ સુધરે છે.

Question 3. સુગંધ
(A) દુર્ગંધ
(B) સુવાસ
(C) સોડમ
(D) મહેક
Answer: (A) દુર્ગંધ
In simple words: "સુગંધ" એટલે સારી વાસ, જ્યારે "દુર્ગંધ" એટલે ખરાબ વાસ.

Exam Tip: સમાન અર્થવાળા વિકલ્પોને બાકાત રાખીને સાચો વિરુદ્ધાર્થી શબ્દ પસંદ કરો.

4. નીચેના શબ્દોમાંથી સાચી જોડણીવાળો શબ્દ શોધો.

Question 1. નીચેનામાંથી સાચી જોડણીવાળો શબ્દ શોધો:
(A) નિર્ઝરિણી
(B) દીવાસળ
(C) નિસરણિ
(D) સૂધૂસા
Answer: (A) નિર્ઝરિણી
In simple words: "નિર્ઝરિણી" એ સાચી જોડણી ધરાવતો શબ્દ છે, જેનો અર્થ ઝરણાંવાળી નદી થાય છે.

Exam Tip: જોડણીના નિયમોનું પાલન કરીને સાચી જોડણી ઓળખવી.

5. નીચેના શબ્દોમાંથી ખોટી જોડણીવાળો શબ્દ શોધો.

Question 1. નીચેનામાંથી ખોટી જોડણીવાળો શબ્દ શોધો:
(A) મૌખિક
(B) પુણ્યપ્રભાવ
(C) યુક્તિપૂર્વક
(D) અભીગમ
Answer: (D) અભીગમ
In simple words: "અભીગમ" એ ખોટી જોડણી છે, સાચી જોડણી "અભિગમ" છે.

Exam Tip: સામાન્ય રીતે વપરાતા શબ્દોની સાચી જોડણી યાદ રાખવાનો પ્રયાસ કરો.

સુખનો કાળ બાળપણનો Summary In Gujarati

સુખનો કાળ બાળપણનો પાઠ-પરિચય

પ્રખ્યાત મરાઠી સાહિત્યકાર પુરુષોત્તમ દેશપાંડેએ પોતાના બાળપણની સુંદર યાદો અહીં વર્ણવી છે. શાળાએ જવાનો અણગમો એ એક સામાન્ય બાબત છે. અત્યારની ટેકનોલૉજી સિવાય, શાળામાં શિસ્તભંગના પ્રશ્નો વર્ષો પહેલાં જેવા જ છે. બાળપણની યાદો તાજી અને લાંબા સમય સુધી યાદ રહે છે. તેનો અનુભવ શબ્દ-શબ્દ દ્વારા થાય છે. જો બાળકની આસપાસના લોકો ભવિષ્યનું વિચારતા હોય, તો શાળાનું જીવન કેટલું સરળ અને સ્વાભાવિક બની શકે છે તે અહીં સ્પષ્ટ થયું છે. લેખક ખુદ પોતાના બાળપણના સંસ્મરણમાં આંગળી પકડીને આપણને લઈ જાય છે. મૂળ લખાણ ગુજરાતીમાં જ લખાયું હોય તેવો જ શબ્દસહ અનુવાદ અરુણા જાડેજાએ કર્યો છે.

સુખનો કાળ બાળપણનો શબ્દાર્થ (Meanings)

• હોંશ (સ્ત્રી.) – ઉમંગ; joy.
• આંગણું (નવું) – ફળિયું; courtyard.
• હદ (સ્ત્રી.) – સીમા; limit.
• દુભાષિયો – બે ભાષાનો ; interpreter.
• ઉપદ્રવ (પ) –ત્રાસ; annoyance.
• તમરાં –આગિયો; firefly.
• બીક (સ્ત્રી.) -ભય; fright.
• સૂમસામ -ભયાવહ; quiet.
• નાતો (પ) – સંબંધ; relation.
• ગાંઠનું–પોતાનું; own.