GSEB Class 11 Gujarati Vyakaran રૂઢિપ્રયોગ Solutions

Question 1. નીચેનાં વાક્યોમાંથી રૂઢિપ્રયોગ ઓળખાવી તેનો અર્થ લખોઃ
(1) કુંતીના પુત્રોના જીવ તાળવે તોળાઈ રહ્યા છે.
Answer:
(1) જીવ તાળવે તોળાવવો – જીવ મુશ્કેલીમાં મુકાવો.
In simple words: કોઈ વ્યક્તિનો જીવ જોખમી સ્થિતિમાં આવવો કે મોટા ભયનો સામનો કરવો.

Exam Tip: જ્યારે તમને રૂઢિપ્રયોગ ઓળખાવવાનું કહેવામાં આવે, ત્યારે વાક્યનો ભાવ સમજીને કયો શબ્દ સમૂહ રૂઢિપ્રયોગ છે તે ધ્યાનથી શોધો અને તેનો યોગ્ય અર્થ લખો.

Question 1.
(2) આ બુઢા આદમીના પ્રાણને એણે સ્નેહને ઝૂલે ઝુલાવ્યો છે.
Answer:
(2) સ્નેહને ઝૂલે ઝુલાવવું – પ્રેમ અને લાગણીથી પાલન કરવું.
In simple words: કોઈ વ્યક્તિની પૂરી સંભાળ રાખવી અને તેને ખૂબ પ્રેમ આપવો.

Exam Tip: રૂઢિપ્રયોગનો અર્થ લખતી વખતે, તેનો સાચો ભાવ અને અર્થ સ્પષ્ટ રીતે દર્શાવો, જેથી પરીક્ષકને સમજવામાં સરળતા રહે.

Question 1.
(3) તેઓ પાણીના મૂલે જમીનને વેચી દે છે.
Answer:
(3) પાણીના મૂલે – ખૂબ ઓછી કિંમતમાં.
In simple words: કોઈ વસ્તુને તેની ખરેખરી કિંમત કરતાં ઘણા ઓછા ભાવે વેચી દેવી.

Exam Tip: રૂઢિપ્રયોગનો અર્થ લખતી વખતે, શબ્દશઃ અર્થને બદલે તેનો રૂઢ થયેલો ભાવાર્થ લખવો મહત્વપૂર્ણ છે.

Question 1.
(4) છોકરાને ભાઈબાપા કરીને તેમણે ભણવા શહેરમાં મૂક્યો.
Answer:
(4) ભાઈબાપા કરવા – આજીજી કરવી.
In simple words: કોઈને રાજી કરવા કે પોતાનું કામ કરાવવા માટે ખૂબ વિનંતી કરવી.

Exam Tip: રૂઢિપ્રયોગના અર્થમાં, ક્રિયાપદનો મૂળ ભાવ જાળવી રાખો, જેમ કે અહીં 'કરવા' માંથી 'કરવી' આવ્યું છે.

Question 1.
(5) પહેલાં બંને મિત્રો હતા, પણ હવે તેમને બારમો ચંદ્રમા છે.
Answer:
(5) બારમો ચંદ્રમા હોવો – શત્રુતા હોવી.
In simple words: બે વ્યક્તિઓ વચ્ચે મિત્રતા પૂરી થઈને દુશ્મની શરૂ થવી.

Exam Tip: આવા રૂઢિપ્રયોગો ઘણીવાર સંબંધોમાં આવેલા બદલાવને દર્શાવે છે; તેનો અર્થ સંબંધની સ્થિતિના આધારે આપો.

Question 1.
(6) હે ભગવાન! મારું નાક ન કપાય તેનું ધ્યાન રાખજો.
Answer:
(6) નાક કપાવું – અપમાનિત થવું.
In simple words: કોઈ એવું કામ કરવું જેનાથી તમારી પ્રતિષ્ઠા કે આબરૂ ઘટી જાય.

Exam Tip: સામાજિક માન-સન્માન સાથે સંકળાયેલા રૂઢિપ્રયોગોના અર્થ હંમેશા સામાજિક પરિણામોના સંદર્ભમાં આપો.

Question 1.
(7) બે પૈસા પાસે હોય એટલે ઢોલકી બજાવવાવાળાની ક્યાં તાણ છે?
Answer:
(7) બે પૈસા પાસે હોવા – ધનવાન હોવું, સંપત્તિ હોવી.
In simple words: જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ પાસે પૂરતા પૈસા હોય, ત્યારે તેને કોઈ વસ્તુની કમી રહેતી નથી.

Exam Tip: પૈસા કે સંપત્તિ સાથે જોડાયેલા રૂઢિપ્રયોગોના અર્થમાં આર્થિક સ્થિતિનો ઉલ્લેખ કરો.

Question 1.
(8) ધડીના છઠ્ઠા ભાગમાં તો આખુંય ખેતર પાણી પાણી થઈ ગયું
Answer:
(8) ઘડીના છઠ્ઠા ભાગમાં – ખૂબ ટૂંકા સમયમાં.
In simple words: કોઈ કાર્ય અત્યંત ઝડપથી અને ઓછા સમયમાં પૂરું થઈ જવું.

Exam Tip: સમય દર્શાવતા રૂઢિપ્રયોગોમાં, 'ટૂંકો સમય' કે 'ઝડપ' જેવા શબ્દોનો ઉપયોગ કરો.

Question 1.
(9) અરે આ જમીન ચોખ્ખી કરવામાં તો તેણે પોતાનો કસ કાઢી લીધો.
Answer:
(9) કસ કાઢી લેવો – પૂરેપૂરો ઉપયોગ કરી લેવો, સખત મહેનત કરાવવી.
In simple words: કોઈ વ્યક્તિનો પૂરો લાભ લેવો અથવા તેની પાસેથી ખૂબ કામ કરાવવું.

Exam Tip: આ રૂઢિપ્રયોગમાં, 'કસ' એટલે 'શક્તિ' કે 'લાભ'; તેથી તેનો અર્થ શક્તિનો ઉપયોગ કે લાભ લેવાના સંદર્ભમાં આપો.

Question 2. નીચેના રૂઢિપ્રયોગોના અર્થ આપી, તેનો વાક્યપ્રયોગ કરો:
(1) કાગનો વાઘ કરવો-સામાન્ય બાબતને મોટું સ્વરૂપ આપવું
વાક્ય: કચરો નાખવા જેવી બાબતમાં બે પાડોશીઓએ કાગનો વાઘ કર્યો, છેવટે મામલો પોલીસ-સ્ટેશને પહોંચ્યો.
Answer:
(1) કાગનો વાઘ કરવો – નાની વાતને મોટી બનાવવી.
વાક્ય: સામાન્ય કચરાના મુદ્દે, બે પાડોશીઓએ કાગનો વાઘ કર્યો અને અંતે મામલો પોલીસ સ્ટેશને પહોંચ્યો.
In simple words: કોઈ નાની અને નજીવી વાતને જરૂરિયાત કરતાં ઘણી મોટી બનાવી દેવી.

Exam Tip: રૂઢિપ્રયોગનો અર્થ લખતી વખતે સરળ અને સીધા શબ્દોનો ઉપયોગ કરો, અને વાક્ય પ્રયોગમાં તેનો ભાવ સ્પષ્ટ થવો જોઈએ.

Question 2.
(2) આંખ ઊઘડવી – ભાન થવું, સમજાવું
વાક્યઃ પરીક્ષાનું નબળું પરિણામ આવ્યું ત્યારે જ નેહાની આંખ ઊઘડી.
Answer:
(2) આંખ ઊઘડવી – સત્યની જાણ થવી, સમજ પડવી.
વાક્યઃ જ્યારે પરીક્ષાનું ખરાબ પરિણામ આવ્યું, ત્યારે જ નેહાને પોતાની ભૂલ સમજાઈ.
In simple words: કોઈ બાબત વિશે સાચી સમજ આવવી અથવા પોતાની ભૂલનું ભાન થવું.

Exam Tip: રૂઢિપ્રયોગના અર્થમાં, 'ભાન થવું' ને બદલે 'સમજ પડવી' જેવા શબ્દોનો ઉપયોગ કરી શકાય છે, જે વધુ સ્પષ્ટ છે.

Question 2.
(3) પેટમાં ફાળ પડવી – ચિંતા થવી
વાક્યઃ અડધી રાત્રે ફોન રણકતાં પેટમાં ફાળ પડી.
Answer:
(3) પેટમાં ફાળ પડવી – ભયને લીધે ડર લાગવો.
વાક્યઃ અડધી રાત્રે ફોન વાગ્યો, ત્યારે તેના પેટમાં ફાળ પડી.
In simple words: કોઈ અણધારી ઘટના બનતાં અચાનક ડર કે ચિંતા થવી.

Exam Tip: રૂઢિપ્રયોગનો અર્થ લખતી વખતે, ભાવનાત્મક સ્થિતિને સ્પષ્ટ કરતા શબ્દોનો ઉપયોગ કરો, જેમ કે 'ભય' અને 'ડર'.

Question 2.
(4) માથું ખાવું- હેરાન કરવું
વાક્ય પ્રીતિ નવો મોબાઇલ લાવી આપવા પપ્પાનું માથું ખાય છે.
Answer:
(4) માથું ખાવું – હેરાન-પરેશાન કરવું.
વાક્ય: પ્રીતિ નવો મોબાઇલ ફોન લાવી આપવા માટે પપ્પાને ખૂબ હેરાન કરે છે.
In simple words: કોઈ કામ માટે વારંવાર કહીને અથવા પૂછીને કોઈને ખૂબ કંટાળી દેવા.

Exam Tip: વાક્ય પ્રયોગમાં ક્રિયાપદનો વર્તમાનકાળમાં ઉપયોગ કરવો વધુ યોગ્ય છે, જેમ કે 'ખાય છે' ને બદલે 'કરે છે'.

Question 2.
(5) આબરૂના કાંકરા કરવા – ફજેતી થવી, બેઆબરૂ થવું
વાક્ય : મનોજભાઈએ ચોરી કરીને આબરૂના કાંકરા કર્યા.
Answer:
(5) આબરૂના કાંકરા કરવા – પ્રતિષ્ઠા ગુમાવવી, અપમાનિત થવું.
વાક્ય: મનોજભાઈએ ચોરી કરી, જેથી તેમની આબરૂના કાંકરા થઈ ગયા.
In simple words: કોઈ એવું કામ કરવું જેનાથી સમાજમાં તમારું માન-સન્માન ઘટી જાય.

Exam Tip: આ રૂઢિપ્રયોગમાં, 'કાંકરા કરવા' એટલે 'બગાડવું' કે 'નષ્ટ કરવું', જે આબરૂના સંદર્ભમાં 'પ્રતિષ્ઠા ગુમાવવી' થાય.

Question 2.
(6) એકના બે ન થવું-પોતાની વાતમાં મક્કમ રહેવું
વાક્યઃ બધાંએ એને ખૂબ સમજાવી, પરંતુ સોનલ એકની બે ન થઈ ને એણે વાણિજ્ય પ્રવાહમાં જ પ્રવેશ લીધો.
Answer:
(6) એકના બે ન થવું – પોતાની વાત પર અડગ રહેવું.
વાક્ય: સૌએ તેને ખૂબ સમજાવી, છતાં સોનલ પોતાની વાત પર અડગ રહી અને વાણિજ્ય પ્રવાહમાં જ જોડાઈ.
In simple words: કોઈની વાત ન માનવી અને પોતાના નિર્ણય પર મક્કમ રહેવું.

Exam Tip: રૂઢિપ્રયોગના અર્થમાં, 'મક્કમ રહેવું' ને બદલે 'અડગ રહેવું' વધુ સારો અને સરળ સમાનાર્થી શબ્દ છે.

Question 2.
(7) આસમાન તૂટી પડવું – અતિશય દુ:ખ આવી પડવું
વાક્ય કમાઉ દીકરાનું આકસ્મિક અવસાન થતાં કુટુંબ પર આભ તૂટી પડ્યું.
Answer:
(7) આસમાન તૂટી પડવું – અચાનક ખૂબ મોટું દુ:ખ આવવું.
વાક્ય: કમાઉ દીકરાના અચાનક અવસાનથી આખા કુટુંબ પર આભ તૂટી પડ્યું.
In simple words: જ્યારે કોઈ પરિવાર પર અણધાર્યું અને ખૂબ મોટું સંકટ આવી પડે.

Exam Tip: આ રૂઢિપ્રયોગમાં 'આભ' અથવા 'આસમાન' એ 'સંકટ' અથવા 'દુ:ખ'નું પ્રતીક છે, તેનો અર્થ આ સંદર્ભમાં આપો.

Question 2.
(8) ઊતારી પાડવું – અપમાન કરવું
વાક્યઃ તમારી આ વાતવાતમાં ઊતારી પાડવાની ટેવ સારી નથી.
Answer:
(8) ઊતારી પાડવું – નિરાદર કરવો, નાનું પાડવું.
વાક્ય: તમારી આ વાતવાતમાં કોઈને નાનું પાડવાની આદત બરાબર નથી.
In simple words: કોઈને જાહેરમાં શરમજનક સ્થિતિમાં મૂકવું અથવા અપમાનિત કરવું.

Exam Tip: રૂઢિપ્રયોગનો અર્થ આપતી વખતે, 'અપમાન કરવું' જેવા સીધા શબ્દો ઉપરાંત 'નાનું પાડવું' જેવા ભાવવાચક શબ્દોનો પણ ઉપયોગ કરી શકાય છે.

Question 2.
(9) ગળે વાત ઊતરવી
વાક્યઃ મેં એને સમાધાન કરી લેવા ખૂબ સમજાવ્યો, પરંતુ તેને ગળે મારી વાત ન ઊતરી.
Answer:
(9) ગળે વાત ઊતરવી – વાત સમજમાં આવવી, સ્વીકારવી.
વાક્ય: મેં તેને સમાધાન કરવા માટે ખૂબ સમજાવ્યો, પરંતુ તેને મારી વાત ગળે ન ઊતરી.
In simple words: કોઈ વ્યક્તિની વાત સમજવી અને તેને માન્ય રાખવી.

Exam Tip: રૂઢિપ્રયોગનો અર્થ લખતી વખતે, તેનો હકારાત્મક અને નકારાત્મક બંને સંદર્ભ સ્પષ્ટ થાય તેવા શબ્દો વાપરો.

Question 2.
(10) પાણી વલોવવું – ફોગટ ફાંફાં મારવાં
વાક્યઃ ભલાજીએ પૈસા ઉછીના લેવા માટે આમતેમ પાણી વલોવ્યું, પણ તેમને કોઈએ પૈસા ઉછીના આપ્યા નહીં.
Answer:
(10) પાણી વલોવવું – વ્યર્થ પ્રયાસો કરવા, નકામી કોશિશ કરવી.
વાક્ય: ભલાજીએ પૈસા ઉછીના મેળવવા માટે ઘણા પ્રયાસો કર્યા, પણ કોઈએ તેમને પૈસા આપ્યા નહીં.
In simple words: કોઈ કામ માટે ખૂબ મહેનત કરવી, પરંતુ તેનું કોઈ પરિણામ ન મળવું.

Exam Tip: આ રૂઢિપ્રયોગ નિષ્ફળ પ્રયાસો સૂચવે છે, તેથી તેનો અર્થ 'વ્યર્થ' કે 'નકામા' પ્રયાસોના સંદર્ભમાં આપો.

Question 2.
(11) છાણે વીંછી ચડાવવો – ઉશ્કેરવું, ચડાવવું
વાક્ય પ્રમોદભાઈનો સ્વભાવ જ છાણે વીંછી ચડાવવાનો છે, તે સમાધાન થવા દેશે નહીં.
Answer:
(11) છાણે વીંછી ચડાવવો – કોઈને ગુસ્સે કરવું, ભડકાવવું.
વાક્ય: પ્રમોદભાઈનો સ્વભાવ જ લોકોને ઉશ્કેરવાનો છે, તે સમાધાન થવા દેશે નહીં.
In simple words: કોઈ વ્યક્તિને જાણીજોઈને ગુસ્સો અપાવવો અથવા તેને લડવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવી.

Exam Tip: આ રૂઢિપ્રયોગમાં, 'વીંછી ચડાવવો' એટલે 'ગુસ્સો અપાવવો' અથવા 'ઉશ્કેરવું', જે નકારાત્મક ક્રિયા દર્શાવે છે.

Question 3. તમારા પાઠ્યપુસ્તકમાંથી રૂઢિપ્રયોગનો ઉપયોગ થયો હોય તેવાં પાંચ વાક્યો તારવીને લખોઃ
Answer:
• તેના હૃદયમાં માતૃત્વનો પાતાળકૂવો ફૂટી નીકળ્યો.
• ઇચ્છાશંકરે ઘણી લીલીસૂકી જોઈ હતી.
• કોણ જાણે શું છે તે કાપડની વાતમાં જ એમનું મોટું ચડી જાય છે.
• અને હવે એ દિવસે અંગરાજ બનાવી તમારી આંખ ઠારનારને જ હું તજી દઉં એવું તમે કહેવા આવ્યાં છો?
• લોહીનું પાણી તો થાય એનું ને નામ ખાટે નવરા!
In simple words: તમારા પાઠ્યપુસ્તકમાં જ્યાં રૂઢિપ્રયોગનો ઉપયોગ થયો હોય તેવાં પાંચ વાક્યો શોધીને અહીં લખો.

Exam Tip: આવા પ્રશ્નોમાં પુસ્તકમાંથી સીધા વાક્યો ટાંકવા પડે છે, જેથી લખાણમાં કોઈ ફેરફાર ન કરવો.

નોંધ: દરેક પાઠ-કાવ્યના “વ્યાકરણ’માં “રૂઢિપ્રયોગોનો અર્થ આપી વાક્યમાં પ્રયોગ કરો પ્રશ્ન આપવામાં આવ્યો છે.