GSEB Class 11 Gujarati Lekhan Kaushalya વિચારવિસ્તાર વિચારવિસ્તાર Solutions

‘વિચારવિસ્તાર એટલે આપેલી કાવ્યપંક્તિઓ કે સૂત્રમાં રહેલા ગૂઢ વિચારને સ્પષ્ટ અને સરળ ભાષામાં સમજાવવો.

રાખવા જેવી બાબતો

Question 1. વિચારવિસ્તાર સામાન્ય રીતે ત્રણ રીતે કરવામાં આવે છે?
Answer: વિચારવિસ્તારને સામાન્ય રીતે ત્રણ પ્રકારે કરવામાં આવે છે:

• શરૂઆત: મુખ્ય વિચાર (રહસ્ય, મર્મ કે ધ્વનિ) એક-બે પંક્તિઓમાં દર્શાવવો.
• મધ્ય: આ ભાગમાં વિધાનનું સ્પષ્ટીકરણ કરવું.
• અંત: છેલ્લે વિધાનનું તાત્પર્ય લખવું અર્થાત્ તેના પરથી ફલિત થતો અર્થ લખવો જોઈએ.

In simple words: First, clearly state the main idea in a line or two. Next, elaborate on that statement. Finally, summarize the core meaning or conclusion.

Exam Tip: Remember to structure your 'Vichar Vistar' with a clear beginning, middle, and end, ensuring a smooth flow of ideas.

Question 2. વિચારવિસ્તારમાં આવતાં વાક્યો પરસ્પર સુસંકલિત હોવાં જોઈએ. વિચારો સ્પષ્ટ અને તર્કબદ્ધ હોવા જોઈએ. એક જ વસ્તુ ફરી ફરીને કે ફેરવી ફેરવીને ન કહેવી જોઈએ.
Answer: વિચારવિસ્તારમાં આવતાં વાક્યો એકબીજા સાથે જોડાયેલાં હોવાં જોઈએ. વિચારો સ્પષ્ટ અને તર્કબદ્ધ હોવાં જોઈએ. એક જ વસ્તુને વારંવાર કે અલગ રીતે રજૂ કરવી જોઈએ નહીં.
In simple words: Sentences in an elaboration should link together well, ideas should be clear and logical, and you shouldn't repeat the same thing over and over.

Exam Tip: To avoid repetition, plan your points beforehand and use transition words to connect ideas smoothly.

Question 3. વિચારવિસ્તારની ભાષા શુદ્ધ હોવી જોઈએ. વાક્યો ટૂંકાં અને સ્પષ્ટ હોવાં જોઈએ તથા સરળ અને પ્રચલિત શબ્દનો પ્રયોગ કરવો જોઈએ. યોગ્ય લાગે તો રૂઢિપ્રયોગો પણ વાપરી શકાય. વિરામચિહ્નો અને જોડણી પ્રત્યે પૂરતું ધ્યાન આપવું જોઈએ.
Answer: વિચારવિસ્તારની ભાષા શુદ્ધ હોવી આવશ્યક છે. વાક્યો ટૂંકા અને સ્પષ્ટ હોવાં જોઈએ, તથા સરળ અને સામાન્ય રીતે વપરાતા શબ્દોનો ઉપયોગ કરવો જોઈએ. જો યોગ્ય લાગે તો રૂઢિપ્રયોગો પણ ઉપયોગમાં લઈ શકાય. વિરામચિહ્નો અને જોડણી પર પૂરતું ધ્યાન આપવું જોઈએ.
In simple words: The language used should be pure, sentences short and clear, and common words used. Idioms can be included if suitable, and attention must be paid to punctuation and spelling.

Exam Tip: Good language, correct grammar, and proper use of punctuation are essential for conveying your thoughts effectively and scoring well.

Question 4. વિચારવિસ્તાર કર્યા પછી તેને એક વાર ધ્યાનપૂર્વક વાંચી જવો જોઈએ.
Answer: વિચારવિસ્તાર પૂર્ણ કર્યા પછી તેને એક વાર કાળજીપૂર્વક વાંચી જવો આવશ્યક છે.
In simple words: After writing the explanation, you should read it through carefully once.

Exam Tip: Always proofread your work for errors in language, flow, and coherence after completing any written assignment.

નીચેની પ્રત્યેક પંક્તિનો આશરે 100 (એકસો) શબ્દોમાં વિચારવિસ્તાર કરોઃ

Question 1. નિશાનચૂક માફ, નહિ માફ નીચું નિશાન
Answer: આ પંક્તિમાં કવિએ આપણા જીવનના ધ્યેયને સુંદર રીતે રજૂ કર્યું છે. દરેક વ્યક્તિએ પોતાના જીવનમાં ઊંચું લક્ષ્ય રાખવું જોઈએ. ઊંચું લક્ષ્ય કદાચ ક્યારેક સફળ ન થાય તેવું બની શકે છે; પણ નિષ્ફળતાના ડરને કારણે નીચું લક્ષ્ય સ્વીકારી લેવાની વૃત્તિ યોગ્ય નથી.

વિદ્યાર્થી હોય, તેણે પરીક્ષામાં ઊંચી ટકાવારી મેળવવાનું લક્ષ્ય રાખીને તેને હાંસલ કરવા માટે સખત મહેનત કરવી જોઈએ. પછી ભલે તેનું પરિણામ ધાર્યા પ્રમાણે ન આવે. આપણે આપણા જીવનમાં મહાપુરુષોની જેમ ઊંચા આદર્શો અપનાવવા જોઈએ. વળી, સ્વીકારેલા આદર્શોને પ્રાપ્ત કરવા માટે પૂરતા પ્રયત્નો પણ કરવા જોઈએ. આપણા પ્રયત્નોનું પરિણામ ન આવે તો પણ તેનાથી હતાશ થવાની જરૂર નથી.

નિષ્ફળતા મળવાના ડરને કારણે પહેલેથી જ નીચું અને સરળ લક્ષ્ય રાખીને એમાં સફળતા મેળવનાર વ્યક્તિનું કોઈ મહત્ત્વ નથી. અંગ્રેજી ભાષાની એક કહેવતમાં આ જ વાત રજૂ કરવામાં આવી છે: Not failure, but low aim is a crime.
In simple words: It's okay to miss a high goal, but it's not okay to aim low. We should always set high aspirations in life and work hard, even if we don't always succeed. Aiming low out of fear of failure is a mistake.

Exam Tip: When elaborating on a proverb, start with its literal meaning, expand on its application in real life, and conclude with its moral or a related quote.

Question 2. જગની સૌ કડીઓમાં, સ્નેહની સર્વથી વડી
Answer: પ્રેમનું બંધન સૌથી શ્રેષ્ઠ બંધન છે. જગતને જીતવા માટે ઘણા ઉપાયો છે. કોઈ લાલચ બતાવી જીતવાનો પ્રયાસ કરે છે, કોઈ ભય બતાવી જીતવાનો પ્રયાસ કરે છે. આ બધા પ્રયાસો અધૂરા છે, તેનાથી કદાચ જીત મેળવી શકાય, પણ તે કાયમી રહેતી નથી. વળી તેમાં મીઠાશ પણ રહેતી નથી. સ્નેહનું બંધન તોડી ન શકાય તેવું બંધન છે.

વળી તેમાં મીઠાશ પણ હોય છે. સ્નેહની કડીથી આપણે દુશ્મનને મિત્ર બનાવી શકીએ છીએ; હિંસક પશુને પણ આપણે વશ કરી શકીએ છીએ. સ્નેહના બંધને શ્રીકૃષ્ણ દુર્યોધનના મેવાનો ત્યાગ કરીને વિદૂરની ભાજી ખાધી. સ્નેહના બંધને શ્રીકૃષ્ણ અર્જુનના રથના સારથિ બન્યા. આપણે સ્નેહના શસ્ત્ર વડે સૌનાં દિલ જીતવાનો પ્રયાસ કરવો જોઈએ.
In simple words: Among all the bonds in the world, love is the strongest. Love can win over enemies and even tame wild animals, unlike fear or greed. It creates lasting sweetness and conquers hearts.

Exam Tip: Use real-life examples or mythological references to strengthen your explanation of universal values like love.

Question 3. શમે ના વેરથી વેર, ટળે ના પાપ પાપથી; ઔષધ સર્વ દુઃખોનું, મૈત્રીભાવ સનાતન.
Answer: જો કોઈ આપણી સાથે વેર રાખે તો આપણે તેની સાથે વેરભાવ રાખીએ તેથી વેર (દુશ્મનાવટ)નો અંત આવતો નથી, પરંતુ વેરભાવ વધતો જ જાય છે. કોઈ આપણી સાથે પાપ કરે, તો તેની સાથે પાપ કરવાથી પાપનો નાશ થતો નથી, પાપ વધતાં જ જાય છે. મૈત્રીભાવ એ જ એક કાયમી ઔષધ છે જેનાથી બધા દુઃખો દૂર થાય છે.

રોજિંદા જીવનમાં આપણે ઘણા લોકોના સંપર્કમાં આવતા હોઈએ છીએ. કોઈ આપણી સાથે દુશ્મનની જેમ વર્તે, કોઈ આપણને છેતરી જાય, કોઈ આપણી નિંદા કરે તો આપણે પાપ કરીએ તો તેનો અંત આવે જ નહીં. આવા સમયે આપણે તેમની સાથે મૈત્રીભાવ રાખીને વ્યવહાર કરીશું તો જરૂર તેમના દિલને જીતી શકીશું. ભગવાન ઈસુએ એમને વધસ્તંભ પર ચડાવનાર માટે પણ ક્ષમાભાવ, મૈત્રીભાવ રાખ્યો હતો. અવેરે શમે વેર, ન શમે વેરથી વેર.
In simple words: Hatred cannot stop hatred, and sin cannot end sin. The ultimate remedy for all sorrows is eternal friendship. By showing kindness and forgiveness, we can overcome negativity and win over others.

Exam Tip: Explain both the negative consequences of reciprocating hostility and the positive power of kindness and friendship.

Question 4. મન મળે નિષ્ફળતા અને તેથી થયો સફળ કૈક જિદગીમાં.
Answer: આ પંક્તિઓમાં કવિ કહે છે કે મને ઘણી નિષ્ફળતાઓ મળી, પરંતુ તેથી જ હું જિંદગીમાં સફળ થયો. કરોળિયો ગુફામાં જાળ બનાવતાં ઘણી વાર નીચે પડી જાય છે, પરંતુ તે પોતાના પ્રયત્નો સતત ચાલુ જ રાખે છે અને છેવટે જાળ બનાવવામાં સફળ થાય છે.

એક વાર નિષ્ફળતા મળવાથી પ્રયત્ન છોડી દેનાર ક્યારેય જીવનમાં સફળતા મેળવી શકતો નથી. સફળતા માટેની શરત એક જ છે: હતાશ થયા વિના નિષ્ફળતાનાં કારણો શોધીને સતત પ્રયત્નો કરતાં રહેવું. આજે આપણે અવનવી વિજ્ઞાનની શોધોની સુવિધા મેળવી રહ્યા છીએ તેમાં ઘણા લોકોના સતત પ્રયત્નો રહેલા છે.
In simple words: The poet suggests that failures led him to success in life. Just like a spider keeps trying to build its web despite falling, consistent effort despite setbacks is key to achieving success. Never give up after a single failure.

Exam Tip: Remember the English proverb: "Failure is the pillar to success." This reinforces the idea that setbacks are stepping stones to achievement.

Question 5. મળે છે કષ્ટ લીધા વિણ, જગતમાં ઉન્નતિ કોને? વિહંગો પાંખ વીંઝે છે, પ્રથમ નિજ ઉડ્ડયન માટે.
Answer: આ જગતમાં કષ્ટ સહન કર્યા વિના ઉન્નતિ કોને મળે છે? પોતાની પ્રથમ ઉડ્ડયન માટે પંખીઓને પોતાની પાંખ ફેલાવવી પડે છે. પ્રયત્નના થાળમાં ભાગ્યનું ભોજન ભળે છે. પરીક્ષામાં ઉત્તમ પરિણામ મેળવવા માટે વિદ્યાર્થીએ રાતદિવસ ઉજાગરા કરીને અભ્યાસ કરવો પડે છે.

કઠોર પરિશ્રમનો કોઈ વિકલ્પ નથી. પંખીઓ કષ્ટ સહન કરીને પહેલું ઉડ્ડયન કરતાં હશે ત્યારે તેઓને કેવો આનંદ આવતો હશે! દરિયાનાં ઘણા તોફાનોને સહન કરીને કોલંબસ જ્યારે સફળ થયો ત્યારે તેને કેવો આનંદ થયો હશે! સિદ્ધિ મેળવવાનો રસ્તો સરળ નથી. એ રસ્તામાં આવતાં વિઘ્નો, તકલીફ સહન કરીને જ સફળતાને શિખરે પહોંચી શકાય છે. આપણે ઉન્નતિ માટે કષ્ટ સહન કરીએ. પરિશ્રમના ફળમાં જ મનોરથનું ભોજન ભળી જાય છે.
In simple words: Who achieves success in the world without enduring hardship? Birds flap their wings for their first flight. Hard work is essential for progress. There are no shortcuts to success; one must face challenges to reach the peak.

Exam Tip: Support your arguments with compelling examples like birds' first flight or Columbus's journey to illustrate the importance of effort.

Question 6. હણો ના પાપીને દ્વિગુણ બનશે પાપ જગનાં; લડો પાપો સામે અડગ દિલના ગુપ્ત બળથી.
Answer: જગતમાંથી પાપોને દૂર કરવાનો શ્રેષ્ઠ માર્ગ આ પંક્તિઓમાં દર્શાવવામાં આવ્યો છે. માણસમાં પાપ અને પુણ્યની વૃત્તિ સ્વાભાવિક રીતે રહેલી છે. તેથી આ પૃથ્વી પર આદિકાળથી પાપનું આચરણ થતું રહ્યું છે. પાપીઓને હણવાથી જગતમાંથી પાપ ઓછું થશે નહીં, પરંતુ બમણું થશે. પાપીઓને દંડવા માત્રથી પાપોનો મૂળમાંથી નાશ થતો નથી.

પાપીઓની પાપ કરવાની વૃત્તિ સામે અડગ દિલના ગુપ્ત બળથી લડવું જોઈએ. એમ કરવાથી પાપીઓની પાપ કરવાની વૃત્તિ જતી રહેશે. આ ગુપ્ત બળ કયું? હૃદયની નિર્મળ સ્નેહવૃત્તિ એ ગુપ્ત બળ છે. સ્નેહથી પાપીઓમાં રહેલી પાપવૃત્તિને રચનાત્મક દિશામાં વાળી શકાય છે. પાપીઓને ધિક્કારો નહીં, તેઓને વિશ્વાસમાં લઈ તેઓને પાપ કરતાં રોકો.
In simple words: Do not kill the sinner, as it will double the world's sins. Instead, fight against sins with the hidden strength of a firm heart. This means using love and compassion to transform wrongdoers, rather than punishment.

Exam Tip: Distinguish between fighting the 'sinner' and fighting 'sin'. Emphasize the transformative power of love and understanding.

Question 7. એકાંગે પાંગળો અંધ, અજ્ઞ સર્વાગે પાંગળો.
Answer: આ પંક્તિઓમાં કવિએ અજ્ઞાની માણસ કરતાં અંધ માણસને ઓછો શાપિત ગણાવ્યો છે, કારણ કે અંધજન પાસે માત્ર એક અંગ અર્થાત્ દષ્ટિ જ હોતી નથી. જ્યારે અજ્ઞાની પાસે બધાં અંગો હોવા છતાં પોતાના અજ્ઞાનને કારણે તે સંપૂર્ણ પાંગળો હોય છે.

આંધળા માણસને અંધાપા સિવાયની કોઈ લાચારી હોતી નથી. તેનું દુઃખ આંખો પૂરતું મર્યાદિત હોય છે. આથી ઘણા અંધજનો જુદાં જુદાં ક્ષેત્રોમાં કુશળતા મેળવીને આનંદપૂર્વક જીવન જીવે છે. સાહિત્ય, સંગીત કે હસ્તકલામાં નિપુણતા મેળવીને તેઓ ખૂબ સારી રીતે પોતાનો જીવનનિર્વાહ કરે છે. ભક્ત કવિ સૂરદાસ અને અંગ્રેજ કવિ મિલ્ટન પણ અંધ હતા. આમ છતાં તેમનાં અનુપમ કાવ્યોને આજે પણ લોકો યાદ કરે છે. અંધ વ્યક્તિ તો રસ્તામાં ક્યારેક જ ઠોકર ખાય છે જ્યારે અજ્ઞાની વ્યક્તિ ડગલે ને પગલે ઠોકરો ખાય છે. અંધજન એક જ અંગે ખોડ ધરાવે છે, જ્યારે અજ્ઞાનીનાં બધાં જ અંગો પાંગળાં હોય છે. આમ, કવિ કહે છે કે આપણે જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરવાનો સતત પ્રયત્ન કરવો જોઈએ.
In simple words: A blind person is only partially disabled, but an ignorant person is completely disabled. Blindness affects only sight, while ignorance affects all aspects of life. Therefore, seeking knowledge is crucial for a complete and fulfilling life.

Exam Tip: Use contrasting examples of famous blind individuals and the general struggles of ignorant people to highlight the difference.

Question 8. વિદ્યા પુસ્તકમાં અને પરહસ્તગત ધન, ભીડ પડે કામ ન આવે તે ધન.
Answer: આ પંક્તિઓમાં કવિ કહે છે કે પુસ્તકમાં રહેલી વિદ્યા અને પારકા પાસે રહેલું આપણું ધન આપણને જરૂર હોય ત્યારે આપણા ઉપયોગમાં આવતાં નથી. વિદ્યા માનવીને મુશ્કેલીઓમાંથી સાચો રાહ દેખાડે છે; પરંતુ મુશ્કેલી આવે ત્યારે તેનો ઉકેલ શોધવા માટે પુસ્તકોમાં પાનાં ફેરવવા ન બેસાય. વિદ્યા તો આપણી કોઠાસૂઝમાં ઊતરેલી હોવી જોઈએ. એ રીતે આપણું ધન આપણે પારકા પાસે મૂક્યું હોય, પણ મુશ્કેલી વખતે કામ ન આવે તો એ ધન શા કામનું? તેથી આપણું ધન આપણી પાસે જ રાખવું જોઈએ, જેથી જરૂર પડે ત્યારે ઉપયોગમાં આવી શકે અને પૈસા હોવા છતાં દુઃખી થવાનો વારો ન આવે.
In simple words: Knowledge confined to books and wealth held by others are useless when truly needed. True knowledge must be internalized, and personal wealth must be accessible, or neither can provide help in times of trouble.

Exam Tip: Emphasize the importance of practical knowledge and self-reliance, comparing theoretical knowledge or external wealth to a non-functional tool.

Question 9. પૂજે જનો સો ઊગતા રવિને.
Answer: સૂર્યપૂજા એ આપણી સંસ્કૃતિનું મહત્ત્વનું પાસું છે. બધા લોકો સવારે સૂર્યની પૂજા કરે છે, પણ સંધ્યા ટાણે આથમતા સૂર્યનો કોઈ ભાવ પૂછતું નથી. આપણા રોજિંદા જીવનમાં પણ આવો જ ક્રમ જોવા મળે છે. જેની પાસે અસાધારણ સત્તા કે સંપત્તિ હોય છે, તેની આસપાસ ઘણા લોકો ભેગા થાય છે. કોઈ વ્યક્તિ સજ્જન, સગુણી કે વિદ્વાન હોય, પણ તેની પાસે સત્તા કે સંપત્તિ ન હોય તો તેનો કોઈ ભાવ પૂછતું નથી.

પોતાનો સ્વાર્થ સાધવા માટે કોઈ શક્તિશાળી વ્યક્તિની ખુશામત કરવાની વૃત્તિ વ્યાપક પ્રમાણમાં જોવા મળે છે. જ્યાંથી મધ મળી શકે ત્યાં મધમાખીઓ એકઠી થાય છે. એવી જ રીતે જેની પાસેથી લાભ મેળવી શકાય તેમ હોય, તેવી વ્યક્તિની આસપાસ ઘણા લોકો ભમ્યા કરે છે. એ જ વ્યક્તિ જો પદ, પ્રતિષ્ઠા કે સંપત્તિ ગુમાવી બેસે તો તેની આસપાસ એકઠા થતા લોકો તેને છોડીને ચાલ્યા જાય છે. સો સ્વાર્થના જ સગા છે.
In simple words: People worship the rising sun, symbolizing how success attracts many followers. Just as bees gather where honey is found, people flock to those with power or wealth, but abandon them once their advantage is gone.

Exam Tip: Highlight the fleeting nature of relationships based on self-interest and power, contrasting it with genuine, selfless connections.

Question 10. ઉદ્યમથી જ કાર્યો સિદ્ધ થાય છે, ન તે મનોરથોથી, સૂતેલા સિંહના મોંમાં પશુઓ આવી પડતાં નથી.
Answer: આ પંક્તિઓમાં કવિ કહે છે કે મહેનત કરવાથી જ કોઈ પણ કાર્યમાં સફળતા મળે છે, માત્ર ઈચ્છાઓ સેવવાથી નહીં. તે માટે સિંહનું ઉદાહરણ આપવામાં આવ્યું છે. સિંહ જંગલનો રાજા કહેવાય છે, છતાં પશુઓ એના મોંમાં આવી પડતાં નથી, સિંહે જાતે શિકાર કરવા જવું પડે છે.

કોઈ મહાન કાર્ય માટેનો સંકલ્પ કરવા માત્રથી તેમાં સિદ્ધિ મળતી નથી. વિદ્યાર્થી પરીક્ષામાં ઊંચી ટકાવારી મેળવવાનો સંકલ્પ કરે તે સારું છે, પણ જો તે નિયમિત સતત અભ્યાસ ન કરે, સમય બગાડે તો તેને ધાર્યું પરિણામ ન મળે. તે માટે જાતે મહેનત કરવી પડે.
In simple words: Tasks are achieved through hard work, not just wishes. Just as animals do not fall into the mouth of a sleeping lion, success doesn't come without effort. One must actively strive to achieve goals.

Exam Tip: This proverb is about the importance of action over mere intention. Use the 'sleeping lion' analogy to illustrate that even powerful individuals must exert effort.