GSEB Class 11 Gujarati Vyakaran શબ્દભંડોળ અને શબ્દઘડતર Solutions

શબ્દભંડોળ અને શબ્દધડતર સ્વાધ્યાય

Question 1. ગુજરાતમાં વસનારો માણસ માયાળુ હોય છે. (રેખાંકિત પદોને સ્થાને “ઈ પ્રત્યય ધરાવતો એક શબ્દ બનાવીને મૂકો.)
Answer: ગુજરાતમાં રહેવાવાળો માણસ દયાળુ હોય છે.
In simple words: જ્યારે આપણે 'વસનારો' શબ્દને બદલે 'રહેવાવાળો' અને 'માયાળુ' ને બદલે 'દયાળુ' વાપરીએ, ત્યારે તે જ અર્થ આપે છે.

Exam Tip: પ્રત્યય બદલતી વખતે શબ્દનો અર્થ અને વાક્યરચના જાળવી રાખવી જરૂરી છે. હંમેશા વાક્યમાં ફેરફાર કર્યા પછી તેની યોગ્યતા તપાસો.

Question 2. વર્ષો પહેલાં શાળામાં કાંતવુંના વર્ગો ચાલતા હતા. (રેખાંકિત ક્રિયાપદના સ્થાને ‘ણ' પ્રત્યય ધરાવતું સંજ્ઞાપદ મૂકો.)
Answer: ઘણા વર્ષો પહેલાં નિશાળમાં કાંતણના વર્ગો થતા હતા.
In simple words: અહીં 'કાંતવું' ક્રિયાપદને 'કાંતણ' નામપદમાં બદલ્યું છે, જે 'ણ' પ્રત્યય ઉમેરીને બને છે.

Exam Tip: ક્રિયાપદમાંથી નામપદ બનાવતી વખતે યોગ્ય પ્રત્યયનો ઉપયોગ કરવો અને વાક્યમાં તેનો યોગ્ય સ્થાન તપાસવું.

Question 3. માગનાર માણસ આંગણે આવીને ઊભો રહ્યો. (‘માગ' ક્રિયાપદનું યોગ્ય રૂપ રેખાંતિ સ્થાને મૂકો.)
Answer: માંગવાવાળો માણસ આંગણામાં આવીને ઊભો રહ્યો.
In simple words: 'માગનાર' ને બદલે 'માંગવાવાળો' શબ્દનો ઉપયોગ કર્યો છે જે સમાન અર્થ દર્શાવે છે.

Exam Tip: ક્રિયાપદના યોગ્ય રૂપને ઓળખીને તેનો ઉપયોગ કરો, જેથી વાક્યનો ભાવ જળવાઈ રહે.

Question 4. જમીનને માપવાનું કાર્ય એટલે ('માપ ક્રિયાપદને યોગ્ય પ્રત્યય લગાવીને ખાલી જગ્યા પૂરો.)
Answer: ભૂમિને માપવાનું કામ એટલે માપણી.
In simple words: 'જમીન' ને 'ભૂમિ' અને 'કાર્ય' ને 'કામ' માં બદલીને વાક્યને સરળ બનાવ્યું છે.

Exam Tip: ક્રિયાપદના યોગ્ય પ્રત્યયનો ઉપયોગ કરીને નામપદ બનાવવાનો અભ્યાસ કરો, જે વ્યાકરણની દ્રષ્ટિએ યોગ્ય હોય.

Question 5. રાજસ્થાન પ્રદેશના રસોઈયાઓનું રાંધવાનું કામ ખૂબ સારું. (રખાંકિત પદોનાં સ્થાને અનુક્રમે 'ઈ' અને ‘અણુ" પ્રત્યય લગાવીને યોગ્ય રૂપ બનાવીને મૂકો.)
Answer: રાજસ્થાનના વિસ્તારના રસોઈયાઓનું રસોઈ કામ ઘણું સારું.
In simple words: 'પ્રદેશના' ને બદલે 'વિસ્તારના' અને 'ખૂબ' ને બદલે 'ઘણું' શબ્દો વાપરવામાં આવ્યા છે.

Exam Tip: બે પ્રત્યયોનો એકસાથે ઉપયોગ કરતી વખતે, દરેક શબ્દ પર તેની અસર તપાસો અને ખાતરી કરો કે તે અર્થપૂર્ણ રહે છે.

Question 6. ડાંગ પ્રદેશની પ્રજામાં સમાજને લગતા રિવાજો ઘણા વિચિત્ર છે. (રેખાંકિત પદોના સ્થાને અનુક્રમે ‘ઈ’ અને 'ઈક' પ્રત્યય લાગતાં યોગ્ય રૂપો મૂકો.)
Answer: ડાંગ પ્રદેશના લોકોમાં સામાજિક રિવાજો ઘણા વિચિત્ર જોવા મળે છે.
In simple words: 'પ્રજામાં' ને બદલે 'લોકોમાં' અને 'વિચિત્ર છે' ને બદલે 'વિચિત્ર જોવા મળે છે' નો ઉપયોગ કરીને વાક્યનો અર્થ જાળવી રાખ્યો છે.

Exam Tip: 'સમાજને લગતા' ને 'સામાજિક' માં બદલતી વખતે, પ્રત્યય 'ઈક' નો યોગ્ય રીતે ઉપયોગ થયો છે તેની ખાતરી કરો.

Question 7. ગીત ગાઈ શકે તેવું અહીં હવે કોઈ નથી. (રેખાંકિત સ્થાને 'નાર પ્રત્યય ધરાવતું યોગ્ય રૂપ મૂકો.)
Answer: ગીત ગાનાર અહીં હવે કોઈ નથી.
In simple words: 'ગાઈ શકે તેવું' ના સ્થાને 'ગાનાર' શબ્દનો ઉપયોગ કર્યો છે.

Exam Tip: 'નાર' પ્રત્યય સામાન્ય રીતે ક્રિયા કરનાર વ્યક્તિ દર્શાવવા માટે વપરાય છે, તેનો યોગ્ય ઉપયોગ કરવો.

Question 8. તમારા પાઠ્યપુસ્તકમાંથી વિવિધ પ્રત્યય લાગીને બનેલાં હોય તેવાં પદો ધરાવતાં વીસ વાક્યો લખો. આવાં પદોને રેખાંકિત કરો અને કૌંસમાં પ્રત્યયો જુદા તારવો.

• ઉદાહરણઃ વાવણી ટાણે ખેડુ લોકો કંઈ ઘરમાં હોય?
Answer:
વાવ + ણી = વાવણી, ખેડ + = ખેડુ

Exam Tip: આવા પ્રશ્નોમાં, પુસ્તકમાંથી ઉદાહરણો શોધીને તેને યોગ્ય રીતે વિભાજીત કરો અને પ્રત્યયો દર્શાવો.

Question 8. (i) એકાએક તેણે સુંદર મુખવાળી કોઈ સ્ત્રી ઘરમાં જોઈ.
Answer: મુખ + વાળી = મુખવાળી
In simple words: 'તેણે' ને 'તેને', 'મુખવાળી' ને 'ચહેરાવાળી' અને 'જોઈ' ને 'દેખાઈ' માં બદલી વાક્યનો અર્થ જાળવી રાખ્યો છે.

Exam Tip: 'વાળી' પ્રત્યયનો ઉપયોગ કરીને વિશેષણ બનાવવામાં આવે છે, જે શબ્દની વિશેષતા દર્શાવે છે.

Question 8. (ii) બાળક સારો થતો ચાલ્યો, આજ્ઞાધારક થતો ચાલ્યો.
Answer: આજ્ઞા + ધારક = આજ્ઞાધારક
In simple words: 'ચાલ્યો' ને 'ગયો' અને 'આજ્ઞાધારક' ને 'આજ્ઞા પાળનારો' માં બદલી વાક્યને વધુ સ્પષ્ટ બનાવ્યું છે.

Exam Tip: 'ધારક' પ્રત્યયનો ઉપયોગ કંઈક ધારણ કરનાર અથવા પાળનાર વ્યક્તિ દર્શાવવા માટે થાય છે.

Question 8. (iii) જીવનના આ તબક્કે મારી વ્યસ્તતા ઓછી થઈ.
Answer: વ્યસ્ત + ત = વ્યસ્તતા
In simple words: 'તબક્કે' ને 'સમયે' અને 'ઓછી થઈ' ને 'ઓછી થઈ ગઈ' માં બદલીને વાક્યનો અર્થ સમાન રાખ્યો છે.

Exam Tip: 'તા' પ્રત્યયનો ઉપયોગ ભાવવાચક નામ બનાવવા માટે થાય છે, જે ગુણ અથવા સ્થિતિ દર્શાવે છે.

Question 8. (iv) મારા બાળપણના દિવસો યાદ કરું છું.
Answer: બાળ + પણ = બાળપણ
In simple words: 'બાળપણના' ને 'નાનાપણના' માં બદલીને સમાન અર્થ જાળવી રાખ્યો છે.

Exam Tip: 'પણ' પ્રત્યયનો ઉપયોગ સામાન્ય રીતે ભાવવાચક નામ બનાવવા માટે થાય છે, જે અવસ્થા દર્શાવે છે.

Question 8. (v) સ્વસ્થતા એ જીવન માટે ખૂબ જ જરૂરી છે.
Answer: સ્વસ્થ + ત = સ્વસ્થતા
In simple words: 'ખૂબ જ જરૂરી છે' ને 'અત્યંત જરૂરી છે' માં બદલીને વાક્યનો ભાવ સ્પષ્ટ કર્યો છે.

Exam Tip: 'તા' પ્રત્યય દ્વારા વિશેષણમાંથી નામ બનાવવામાં આવે છે, જે ગુણ કે સ્થિતિ દર્શાવે છે.

Question 8. (vi) મારે માટે એ કમનસીબીની વાત છે.
Answer: કમનસીબ + ધ = કમનસીબી
In simple words: 'કમનસીબીની' ને 'ખરાબ નસીબની' માં બદલીને વાક્યનો અર્થ સરળ બનાવ્યો છે.

Exam Tip: 'ઈ' પ્રત્યયનો ઉપયોગ વિશેષણમાંથી ભાવવાચક નામ બનાવવા માટે થાય છે, જે ગુણ અથવા દશા દર્શાવે છે.

Question 8. (vii) તે બાબતને હું મારી ખુશનસીબી ગણું છું.
Answer: ખુશનસીબ + ઈ = ખુશનસીબી
In simple words: 'બાબતને' ને 'વાતને' અને 'ખુશનસીબી' ને 'સદ્ભાગ્ય' માં બદલીને વાક્યને વધુ સ્પષ્ટ બનાવ્યું છે.

Exam Tip: 'ઈ' પ્રત્યય ઘણીવાર ફારસી શબ્દો સાથે જોડાય છે જેથી ભાવવાચક નામ બને.

Question 8. (viii) એની ઉષ્ણતામાં હજુય માદકતા હતી.
Answer: ઉષ્ણ + ત = ઉષ્ણતા, માદક + ત = માદક્તા
In simple words: 'ઉષ્ણતામાં' ને 'ગરમીમાં' અને 'માદકતા' ને 'નશો' માં બદલીને વાક્યનો અર્થ સમજાવ્યો છે.

Exam Tip: 'તા' પ્રત્યય વિશેષણમાંથી ભાવવાચક નામ બનાવે છે, જે ગુણ અથવા સ્થિતિ દર્શાવે છે.

Question 8. (ix) ગરમ પવન હજુય આફ્લાદક હતો.
Answer: આફ્લાદ + ક = આફ્લાદક
In simple words: 'પવન' ને 'હવા' અને 'આફ્લાદક' ને 'આનંદદાયક' માં બદલીને વાક્યને વધુ સરળ બનાવ્યું છે.

Exam Tip: 'ક' પ્રત્યય ક્રિયાપદ અથવા નામ સાથે જોડાઈને વિશેષણ બનાવે છે, જે ગુણ અથવા સ્વભાવ દર્શાવે છે.

Question 8. (x) તે બહાદુરીના નારાઓ લગાવતો.
Answer: બહાદુર + ઈ = બહાદુરી
In simple words: 'બહાદુરીના' ને 'શૌર્યના', 'નારાઓ' ને 'સૂત્રો' અને 'લગાવતો' ને 'બોલતો હતો' માં બદલી વાક્યનો અર્થ જાળવી રાખ્યો છે.

Exam Tip: 'ઈ' પ્રત્યયનો ઉપયોગ ભાવવાચક નામ બનાવવા માટે થાય છે, જે ગુણ અથવા ભાવ દર્શાવે છે.

Question 8. (xi) પુસ્તક એક વિસ્મયકારક વસ્તુ છે.
Answer: વિસ્મય + કારક = વિસ્મયકારક
In simple words: 'વિસ્મયકારક' ને 'આશ્ચર્યજનક' અને 'વસ્તુ' ને 'ચીજ' માં બદલીને વાક્યને વધુ સરળ બનાવ્યું છે.

Exam Tip: 'કારક' પ્રત્યયનો ઉપયોગ કંઈક કરનાર અથવા ઉત્પન્ન કરનાર દર્શાવવા માટે થાય છે.

Question 8. (xii) પોતાની જ વિશિષ્ટતા ધરાવે છે.
Answer: વિશિષ્ટ + ત = વિશિષ્ટતા
In simple words: 'વિશિષ્ટતા' ને 'ખાસિયત' માં બદલીને વાક્યનો અર્થ સ્પષ્ટ કર્યો છે.

Exam Tip: 'તા' પ્રત્યય ગુણવાચક વિશેષણમાંથી ભાવવાચક નામ બનાવે છે, જે વિશેષ ગુણ દર્શાવે છે.

Question 8. (xiii) તે સાસુને કાપડ ઉમળકાભેર બતાવી રહી હતી.
Answer: ઉમળકા + ભેર = ઉમળકાભેર
In simple words: 'કાપડ' ને 'કપડાં', 'ઉમળકાભેર' ને 'ઉત્સાહપૂર્વક' અને 'બતાવી રહી હતી' ને 'દેખાડી રહી હતી' માં બદલીને વાક્ય સરળ બનાવ્યું છે.

Exam Tip: 'ભેર' પ્રત્યયનો ઉપયોગ ક્રિયાની રીત અથવા ભાવ દર્શાવવા માટે થાય છે.

Question 8. (xiv) તે પુસ્તક માનવીનો સાચો સાથીદાર છે.
Answer: માનવ + ઈ = માનવી, સાથી + દાર = સાથીદાર
In simple words: 'માનવીનો' ને 'મનુષ્યનો' અને 'સાથીદાર' ને 'મિત્ર' માં બદલીને વાક્યનો અર્થ જાળવી રાખ્યો છે.

Exam Tip: 'ઈ' પ્રત્યય વિશેષણ અથવા નામમાંથી ભાવવાચક નામ બનાવે છે, જ્યારે 'દાર' પ્રત્યય રાખનાર અથવા કરનાર દર્શાવે છે.

Question 8. (xv) પુસ્તક જાદુઈ દીવો' છે.
Answer: જાદુ + ઈ = જાદુઈ
In simple words: 'જાદુઈ' ને 'જાદુમય' માં બદલીને વાક્યને વધુ સ્પષ્ટ બનાવ્યું છે.

Exam Tip: 'ઈ' પ્રત્યયનો ઉપયોગ કરીને વિશેષણ બનાવવામાં આવે છે, જે ગુણ અથવા સંબંધ દર્શાવે છે.

Question 8. (xvi) તેના રહસ્યની ખબર પાડોશીને જ હતી.
Answer: પાડોશ + 6 = પાડોશી
In simple words: 'રહસ્યની' ને 'ભેદની' અને 'ખબર' ને 'જાણ' માં બદલીને વાક્યનો અર્થ સમાન રાખ્યો છે.

Exam Tip: 'ઈ' પ્રત્યય સંબંધવાચક નામ અથવા ગુણવાચક વિશેષણ બનાવે છે, જેમ કે 'પાડોશ' માંથી 'પાડોશી'.

Question 8. (xvii) બાળકોનો કોલાહલ સ્વાભાવિક લાગતો હતો.
Answer: સ્વભાવ + ઈક = સ્વાભાવિક
In simple words: 'કોલાહલ' ને 'ઘોંઘાટ' અને 'સ્વાભાવિક' ને 'સામાન્ય' માં બદલીને વાક્યને વધુ સરળ બનાવ્યું છે.

Exam Tip: 'ઈક' પ્રત્યય વિશેષણ બનાવે છે, જે કોઈ વસ્તુનો સ્વભાવ અથવા પ્રકૃતિ દર્શાવે છે.

Question 8. (xviii) જલાલુદ્દીનની દોસ્તી સગપણમાં બદલાઈ ગઈ.
Answer: દોસ્ત + ધ = દોસ્તી
In simple words: 'દોસ્તી' ને 'મિત્રતા' અને 'સગપણમાં' ને 'સંબંધમાં' માં બદલીને વાક્યનો અર્થ જાળવી રાખ્યો છે.

Exam Tip: 'ઈ' પ્રત્યયનો ઉપયોગ ભાવવાચક નામ બનાવવા માટે થાય છે, જે સંબંધ અથવા ભાવ દર્શાવે છે.

Question 8. (xix) જલાલુદ્દીનની ખુદા અંગેની માન્યતા મારા પિતાની આસ્તિતા કરતાં અલગ હતી.
Answer: માન્ય + ત = માન્યતા, આસ્તિક + ત = આસ્તિકતા
In simple words: 'ખુદા અંગેની' ને 'ભગવાન વિશેની', 'આસ્તિતા' ને 'આસ્થા' અને 'અલગ હતી' ને 'જુદી હતી' માં બદલીને વાક્યને વધુ સ્પષ્ટ બનાવ્યું છે.

Exam Tip: 'તા' પ્રત્યય ભાવવાચક નામ બનાવે છે, જે ગુણ, સ્થિતિ કે ભાવ દર્શાવે છે.

Question 8. (xx) થોડી વારમાં ભાડૂતી ડૉકટર પણ આવી પહોંચ્યા.
Answer: ભાડૂત + ઈ = ભાડૂતી
In simple words: 'વારમાં' ને 'સમયમાં', 'ભાડૂતી' ને 'ભાડે રાખેલા' અને 'પહોંચ્યા' ને 'આવી ગયા' માં બદલીને વાક્યને સરળ બનાવ્યું છે.

Exam Tip: 'ઈ' પ્રત્યયનો ઉપયોગ વિશેષણ બનાવવા માટે થાય છે, જે માલિકી અથવા સંબંધ દર્શાવે છે.

Question 9. તત્સમ અને તદ્ભવ એટલે શું? ઉદાહરણો સાથે સમજાવો.
Answer: તત્સમ શબ્દો એટલે એવા શબ્દો જે મૂળ સંસ્કૃત ભાષામાં જેવા હતા તેવા જ ગુજરાતીમાં પણ ઉપયોગ થાય છે. છાત્ર, પત્ર, શબ્દ, સત્ય, ચંદ્ર જેવા શબ્દો ગુજરાતીમાં પણ આ જ રીતે ઉપયોગ થાય છે. તદ્ભવ શબ્દો તે છે જે સંસ્કૃત ભાષામાંથી પ્રાકૃત અને અપભ્રંશ ભાષામાંથી ધીમે ધીમે ગુજરાતીમાં આવ્યા છે. ઉદાહરણ તરીકે, સૂર્ય – સૂરજ, હસ્ત – હાથ, વધુ – વહુ, શૌષધમ્ – ઓસડ, દવા જેવા શબ્દો.
In simple words: તત્સમ શબ્દો એ છે જે સીધા સંસ્કૃતમાંથી ગુજરાતીમાં આવ્યા છે. તદ્ભવ શબ્દો એ છે જે સંસ્કૃતમાંથી બદલાઈને ગુજરાતીમાં આવ્યા છે.

Exam Tip: તત્સમ અને તદ્ભવ શબ્દોના મૂળભૂત તફાવતને ઉદાહરણો સાથે યાદ રાખવું પરીક્ષામાં મદદરૂપ થશે. સંસ્કૃત મૂળ અને ભાષાકીય પરિવર્તન પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરો.

Question 10. ઉદાહરણ આપી સમજાવો.
Answer:
(1) દેશ્ય શબ્દો: સંસ્કૃત, પ્રાકૃત કે અપભ્રંશ જેવી ભાષાઓમાં જે શબ્દોનું મૂળ મળતું નથી, પરંતુ ગુજરાતીમાં કોઈ રીતે તે ઉપયોગી બની ગયા છે, તેવા શબ્દોને દેશ્ય કહેવાય છે. જેમ કે, પેટ, બકરો, ડાળી, ડુંગર, ધાણી વગેરે.
(2) પરપ્રાંતીય શબ્દો: બીજા પ્રદેશના લોકોના શબ્દો ગુજરાતી ભાષામાં ઉપયોગ થાય છે, તેને પરપ્રાંતીય શબ્દો કહેવામાં આવે છે. ઉદાહરણ તરીકે,
હિન્દી શબ્દો: (ઓછું), ડુઢા (ઘરડો)
મરાઠી શબ્દો: ચળવળ, વાટાઘાટ,
બંગાળી શબ્દો: બાબુ, મહાશય, શ્રીયુત્
(3) વિદેશી શબ્દો: પરદેશી ભાષાના કેટલાક શબ્દો આપણી ભાષામાં કાયમ માટે સ્થાન મેળવી ચૂક્યા છે, તેવા શબ્દોને વિદેશી શબ્દો કહેવાય છે.
અરબી-ફારસી શબ્દો: જમીન, અંજીર, આબાદ (ફારસી) અને અંગ્રેજી શબ્દો: ટેબલ, સ્ટેશન, ટિકિટ, રેલ, ઑફિસ.
In simple words: શબ્દોના ત્રણ પ્રકાર છે: દેશ્ય (જેનું મૂળ નથી), પરપ્રાંતીય (બીજી ભાષામાંથી આવ્યા છે), અને વિદેશી (વિદેશી ભાષામાંથી આવ્યા છે). દરેકના પોતાના ઉદાહરણો છે.

Exam Tip: શબ્દભંડોળના વિવિધ પ્રકારોને તેમના મૂળ અને ભાષાકીય સ્ત્રોતને આધારે સમજો. દરેક પ્રકારના ઓછામાં ઓછા બે-ત્રણ ઉદાહરણો યાદ રાખો.