GSEB Class 11 Gujarati Textbook Solutions Chapter 9 હરિનાં દર્શન

હરિનાં દર્શન સ્વાધ્યાય

1. નીચેના પ્રશ્નોના એક-એક વાક્યમાં ઉત્તર લખો :

Question 1. કવિ શા માટે હરિને નીરખી શક્યા નહિ?
Answer: ‘હરિનાં દર્શન’ કાવ્યના કવિ પોતાની આંખોની આળસને લીધે ભગવાનને જોઈ શક્યા ન હતા.
In simple words: The poet couldn't see God because his eyes were lazy.

Exam Tip: When answering about a poet's limitations, always state the specific reason mentioned in the poem, like 'laziness of eyes' in this case.

Question 2. કવિની ભીતર કયો અગ્નિ તપી રહ્યો છે?
Answer: ‘હરિનાં દર્શન' કાવ્યના કવિની અંદર શોક અને મોહનો અગ્નિ સળગી રહ્યો છે.
In simple words: The poet felt the fire of sorrow and attachment within him.

Exam Tip: Identify key emotional terms used in the question, such as 'અગ્નિ' (fire), and connect them to the specific feelings or states mentioned in the answer.

Question 3. કવિ ઈશ્વરને શી અરજ કરે છે?
Answer: ‘હરિનાં દર્શન’ કાવ્યના કવિ ભગવાનને વિનંતી કરે છે કે તેઓ જડપડદાને દૂર કરી દે.
In simple words: The poet asks God to remove the veil of ignorance.

Exam Tip: Remember that 'જડપડદા' refers to the metaphorical 'veil of ignorance' that prevents spiritual sight, not a physical curtain.

2. નીચેના પ્રશ્નોના બે-ત્રણ વાક્યમાં ઉત્તર લખો :

Question 1. ઈશ્વર કેવા કેવા સ્વરૂપે અને ક્યાં ક્યાં રહેલો છે?
Answer: ઈશ્વર આકાશના રૂપમાં, વાયુના રૂપમાં અને સાગરના રૂપમાં રહેલો છે. તે દરેક અણુમાં, જડ અને ચેતન સૃષ્ટિમાં દરેક જગ્યાએ હાજર છે.
In simple words: God is in the sky, air, and sea. He is present everywhere, in every atom, both living and non-living.

Exam Tip: Emphasize God's omnipresence by listing different forms (sky, air, sea) and stating His presence in all aspects of creation (atoms, living, non-living).

Question 2. ઘુવડના દૃષ્ટાંત દ્વારા કવિ શું સમજાવવા માગે છે?
Answer: ઘુવડ સો વર્ષ જીવે તો પણ તેને પ્રકાશની ખબર પડતી નથી. તેવી જ રીતે, ઈશ્વરની કૃપા થાય તો પણ વ્યક્તિને ઈશ્વરનો સાક્ષાત્કાર થતો નથી, એમ કવિ ઘુવડના ઉદાહરણ દ્વારા સમજાવવા માંગે છે.
In simple words: The poet uses the owl example to show that even if someone lives long, without God's grace, they cannot truly realize Him, just as an owl never understands daylight.

Exam Tip: When explaining examples or analogies, clearly state the comparison the poet intends to make between the example and the main idea.

3. નીચેના પ્રશ્નોના સવિસ્તર ઉત્તર આપો :

Question 1. આ કાવ્યનો મધ્યવર્તી વિચાર સ્પષ્ટ કરો.
Answer: "હરિનાં દર્શન" એક ભક્તિગીત છે. આમાં ભક્તની મર્યાદિત શક્તિ અને ભગવાનની અમર્યાદિત સત્તા સ્પષ્ટ કરવામાં આવી છે. ઈશ્વર તો સમગ્ર બ્રહ્માંડના દરેક કણમાં વ્યાપેલા છે, જડ અને ચેતન વસ્તુઓમાં રહેલા છે, પરંતુ માનવી પોતાની આળસને કારણે તેમને જોઈ શકતો નથી. ઈશ્વરદર્શનની પ્રબળ ઈચ્છા ન હોય તો ભગવાનના દર્શન શક્ય નથી. ભક્તને ભગવાનના દર્શન ન થવાની વેદના અને દુઃખ થાય છે. આ કારણે, ભક્ત પોતાની આંખોને આળસ છોડવા જણાવે છે. તે ભગવાનને પોતાના પરથી જડપડદા દૂર કરવા વિનંતી કરે છે અને ભગવાનની કૃપાની યાચના કરે છે.
In simple words: This devotional poem highlights the limited power of a devotee and the boundless power of God. God is everywhere, but humans cannot see Him due to their laziness. The poet feels pain from not seeing God and asks Him to remove the veil of ignorance, praying for His divine grace.

Exam Tip: For central idea questions, begin by defining the type of poem, then discuss the contrast (human limitation vs. divine power), the reason for human inability (laziness), and the devotee's plea or solution.

Question 2. કાવ્યમાં રજૂ થયેલી કવિની હરિદર્શનની તાલાવેલી વર્ણવો.
Answer: ‘હરિનાં દર્શન' કાવ્યમાં કવિની હરિદર્શન માટેની તીવ્ર ઈચ્છા સ્પષ્ટ દેખાય છે. ઈશ્વર સર્વત્ર વ્યાપક છે, તે જડ અને ચેતન બંનેમાં વસેલા છે. કવિને ભગવાનના દર્શન ન થવા માટે તેઓ પોતાની આંખોની આળસને જવાબદાર માને છે. ભગવાનના દર્શન કરવા માટે ઈશ્વરની કૃપા અનિવાર્ય છે, અને તેની સાથે જ આળસ પણ છોડવી જરૂરી છે. કવિ પોતાની મર્યાદા બરાબર જાણે છે. તેથી તેઓ ભગવાનને વિનંતી કરે છે કે તેઓ જડપડદાને દૂર કરી દે. તેઓ આંખોને આળસ છોડીને ભગવાનના મન ભરીને દર્શન કરવા જણાવે છે.
In simple words: The poem shows the poet's strong desire to see God, who is everywhere. The poet blames his own lazy eyes for not being able to see God. He believes God's grace and giving up laziness are both needed. He asks God to remove the veil of ignorance so his eyes can see God fully.

Exam Tip: When describing 'તાલાવેલી' (eagerness), ensure you cover its cause (God's omnipresence), the obstacles (poet's laziness, veil), and the poet's actions (plea to God and eyes).

Std 11 Gujarati Textbook Solutions Chapter 9 Harinam Darshan Additional Important Questions And Answers

પ્રશ્નોત્તરી

1. નીચેના પ્રશ્નોના એક વાક્યમાં ઉત્તર લખો:

Question 1. હરિ વાયુની પેઠે ક્યાં વહે છે?
Answer: હરિ વાયુની જેમ સદાય કવિના હૃદયમાં વહે છે.
In simple words: God flows continuously in the poet's heart like the wind.

Exam Tip: Pay attention to metaphors like 'વાયુની પેઠે' (like the wind) and state where the described action occurs ('કવિના ઉરમાં' - in the poet's heart).

2. નીચેના પ્રશ્નો માટે આપેલા વિકલ્પોમાંથી યોગ્ય વિકલ્પ પસંદ કરી ઉત્તર લખો:

Question 1. ‘હરિનાં દર્શન’ કાવ્યના કવિ કોણ છે?
(a) દલપતરામ
(b) ચી. મહેતા
(c) ન્હાનાલાલ
(d) કૃષ્ણલાલ શ્રીધરાણી
Answer: (c) ન્હાનાલાલ
In simple words: The poet of 'Harinam Darshan' is Nhanalal.

Exam Tip: Always learn the names of poets or authors associated with each chapter or poem for MCQ questions.

Question 2. ‘હરિનાં દર્શન' કાવ્યનો સાહિત્યપ્રકાર જણાવો.
(a) ભક્તિગીત
(b) લોકગીત
(c) ચિંતન
(d) ઊર્મિગીત
Answer: (a) ભક્તિગીત
In simple words: The literary genre of 'Harinam Darshan' poem is a devotional song.

Exam Tip: Be familiar with the literary types (genre) of all poetic works in your syllabus.

Question 3. કવિ ન્હાનાલાલનું ઉપનામ જણાવો.
(a) વાસુકિ
(b) શેષ
(C) દ્વિરેફ
(d) પ્રેમભક્તિ
Answer: (d) પ્રેમભક્તિ
In simple words: Nhanalal's pen name is Prembhakti.

Exam Tip: Knowing the pen names (ઉપનામ) of poets is often tested, so commit them to memory.

હરિનાં દર્શન વ્યાકરણ Vyakaran

1. નીચેના વાક્યો ભાષાની દષ્ટિએ સુધારીને ફરીથી લખો :

Question 1.
(1) મેં હરીને જરાય નીરખી નહિ.
(2) નાથ વાયુનું પેઠે સદા મુજ ઊરમાં વહે છે.
Answer:
(1) મેં હરિને જરાય નીરખ્યા નહિ.
(2) નાથ વાયુની પેઠે સદા મુજ ઉરમાં વહે છે. (Grammatically, 'વાયુનું' becomes 'વાયુની')
In simple words: Correct the verb ending in the first sentence to match the subject, and change the possessive form in the second sentence.

Exam Tip: Pay close attention to gender and number agreement in verbs and postpositions in Gujarati sentences.

2. નીચેના વાક્યોમાંથી પ્રત્યય શોધીને લખો:

Question 1.
(1) પ્રભુ ચરાચરમાં છે.
(2) જીવ થાકીને વિરમે છે.
Answer:
(1) માં
(2) ને, ખે
In simple words: In Gujarati, 'માં', 'ને', and 'ખે' are suffixes (પ્રત્યય) that attach to words to show their grammatical function or relationship.

Exam Tip: Practice identifying different types of suffixes (પ્રત્યય) in Gujarati, as they indicate case, tense, or other grammatical relationships.

3. નીચેના તળપદા શબ્દોનાં શિષ્ટ રૂપ લખોઃ

Question 1.
(1) મારાં
(2) ઠરિયા
(3) અહિ
(4) નેનાં
(5) સરીખા
Answer:
(1) મારી
(2) ધ્રૂજવું
(3) અહીં
(4) નયન
(5) સરખા
In simple words: These are colloquial Gujarati words, and the answer provides their standard, more formal versions.

Exam Tip: Familiarize yourself with common colloquial (તળપદા) words and their standard (શિષ્ટ) forms, as this helps in understanding regional dialects and formal language.

4. નીચે “અ” વિભાગમાં આપેલા શબ્દોના સમાનાર્થી શબ્દો બ' વિભાગમાંથી શોધીને લખોઃ

Question 1.
“અ” વિભાગ – “બ” વિભાગ
(1) નાથ – જરા, થોડું
(2) દિવ્ય – સ્વામી, માલિક
(3) જરી – દેવી, અદ્ભુત
(4) સભર – ભરપૂર, ભરેલું
Answer:
(1) નાથ – સ્વામી, માલિક
(2) દિવ્ય – દેવી, અદ્ભુત
(3) જરી – જરા, થોડું
(4) સભર – ભરપૂર, ભરેલું
In simple words: Match the words in section 'A' with their correct synonyms in section 'B'.

Exam Tip: Build a strong vocabulary of synonyms to easily tackle such matching questions. Practice identifying the most appropriate equivalent word.

5. નીચેના શબ્દોના વિરુદ્ધાર્થી શબ્દો લખો:

Question 1.
(1) વિરાટ X -
(2) શોક X -
Answer:
(1) વિરાટ X વામન
(2) શોક X ખુશી, હર્ષ
In simple words: 'વિરાટ' means huge, and its opposite is 'વામન' (tiny). 'શોક' means sorrow, and its opposites are 'ખુશી' (happiness) and 'હર્ષ' (joy).

Exam Tip: When providing antonyms, ensure the opposite word captures the core meaning. Sometimes, multiple antonyms might be acceptable if they convey similar opposite senses.

6. નીચેના શબ્દોની જોડણી સુધારીને ફરીથી લખો:

Question 1.
(1) દર્શન
(2) ભ્રહ્મ
(3) અગ્ની
(4) પ્રથ્વી
(5) વીરાટ
Answer:
(1) દર્શન
(2) બ્રહ્મ
(3) અગ્નિ
(4) પૃથ્વી
(5) વિરાટ
In simple words: These are common Gujarati words, and the answer shows their correct spellings.

Exam Tip: Practice spelling frequently used words correctly. A good way to learn is to write them down multiple times.

7. નીચેના શબ્દોની સંધિ છૂટી પાડોઃ

Question 1.
(1) ચરાચર
(2) બ્રહ્માંડ
Answer:
(1) ચરાચર = ચર + અચર
(2) બ્રહ્માંડ = બ્રહ્મ + અંડ
In simple words: 'ચર + અચર' means movable and immovable, forming 'ચરાચર' (the entire universe). 'બ્રહ્મ + અંડ' means the egg or sphere of Brahma, forming 'બ્રહ્માંડ' (cosmos).

Exam Tip: Understanding the meaning of the component parts of a compound word often helps in correctly splitting its संधि (sandhi).

8. નીચેના શબ્દોના સમાસ ઓળખાવોઃ

Question 1.
(1) ચરાચર
(2) હરિવર –
Answer:
(1) દ્વન્દ સમાસ
(2) તત્પુરુષ સમાસ
In simple words: 'ચરાચર' is a Dvandva Samas because both 'ચર' (movable) and 'અચર' (immovable) have equal importance. 'હરિવર' is a Tatpurusha Samas where the second part (વર - best) is more important and related to the first part (હરિ - God).

Exam Tip: To identify the type of 'સમાસ' (compound word), analyze the relationship between its constituent parts and their relative importance. Dvandva implies 'and', while Tatpurusha often implies a 'of' or 'for' relationship.

હરિનાં દર્શન Summary in Gujarati

હરિનાં દર્શન પ્રાસ્તાવિક

ન્હાનાલાલ [જન્મ: 16 – 1 – 1877; મૃત્યુઃ 9 – 1 – 1946].

આ ભક્તિગીતમાં વ્યક્તિની મર્યાદિત શક્તિ અને પરમાત્માની અનંત સત્તા સ્પષ્ટપણે દર્શાવવામાં આવી છે. વ્યક્તિ પોતાની મર્યાદિત શક્તિ અને આળસને કારણે પરમાત્માને પ્રાપ્ત કરી શકતી નથી, એની તેમને વેદના અને દુઃખ થાય છે. ઈશ્વરની કૃપા વિના હરિનો સાક્ષાત્કાર શક્ય નથી, તેથી આ કાવ્યમાં કવિ ભગવાનની કૃપાની યાચના કરે છે અને પોતાની આંખોને આળસ છોડવા કહે છે. આ ભક્તિગીત ગાવાનું અને તેનો આનંદ લેવાનું ગમે છે.

હરિનાં દર્શન કાવ્યની સમજૂતી

મારી આંખોની આળસને કારણે મેં ભગવાનને એક પલકારો પણ જોયો નથી, મારી આંખો ઈશ્વરના દર્શન કરવા માટે કોઈ પ્રયત્ન કર્યો નથી, ભગવાનને જરાય નીરખ્યા નથી.

દુઃખ અને મોહની આસક્તિના અગ્નિમાં હું તપ્ત થઈ ગયો છું, તેમાં હું આસક્ત રહ્યો છું, તેથી મેં દેવોના દર્શન કર્યા નથી.

પ્રભુ દરેક જગ્યાએ બિરાજે છે, સૃષ્ટિમાં સર્વત્ર છે. એક અણુ પણ ખાલી નથી, તે જડ અને ચેતન બંનેમાં રહેલા છે. – પ્રભુ આકાશ જેવા છે, જે મારામાં સદાય છવાઈ રહ્યા છે. પ્રભુ પવન જેવા છે જે સદાય મારા હૃદયમાં વહે છે.

જ્યારે આંખ સહેજ ખુલે છે ત્યારે તે સામે જ હોય છે. બ્રહ્મ (પરમાત્મા) બ્રહ્માંડ (વિશ્વ) થી ક્યારેય એક ક્ષણ માટે પણ દૂર થતા નથી. (તેમના દર્શન હંમેશા શક્ય છે.)

પણ આ આંખોના પડદાને ચેતનની શું ખબર હોય? (જેમ કે) ઘુવડ સો વર્ષ જીવે તો પણ તેને દિવસની જાણ નથી હોતી. (ઈશ્વરદર્શનની પ્રબળ ઈચ્છા વિના ઈશ્વરદર્શન શક્ય નથી.)

પરમાત્મા સાગર જેવા વિશાળ છે, જે નજરમાં સમાઈ શકે તેમ નથી. જીવ (પ્રાણ) 'વિરાટ, વિરાટ' એમ બોલીને, (જીવને શિવના દર્શન થતા નથી.)

પ્રભુ (આપના) દિવ્ય નેત્રો ક્યારે ખુલશે? પ્રભુ! ઘોર આવકાર ક્યારે દૂર થશે? (આપના દર્શન ક્યારે થશે?)

હે નાથ! (આપને) એટલી જ વિનંતી છે કે (આપ) અમારા જડપડદા (ધૂળનો અંતરપટ) દૂર કરી લો. હે આંખો! (તમે) ઊંડાણથી જુઓ, પારખીને તમને સદાય ભગવાનના દર્શન થશે.

હે આંખ! (તમે) આળસ છોડો, (પરમાત્માની) એક ઝલક જોઈને શાંત થાઓ, એક પલકારો તો લો, (પ્રભુ) ભગવાનને હૃદય ભરીને જુઓ.

હરિનાં દર્શન શબ્દાર્થ

• મહારાં – મારાં
• નયણાંની – આંખોની.
• નીરખ્યા – નીરખવું, બરાબર જોવું.
• જરી – જરા, થોડું, લગાર.
• મટકું ન માંડ્યું – આંખનો પલકારો ન માર્યો.
• ઠરિયાં – ઠર્યાં, ઠરવું, થોભવું.
• ઝાંખી – ઝાંખો, ખ્યાલ કે દર્શન, ભાવપૂર્વક દર્શન.
• શોક – મોહના
• અગ્નિ – સંતાપ – આસક્તિ – ના અગ્નિ.
• તપ્ત – તપેલું કે તપાવેલું.
• કિીધાં – કર્યાં.
• રક્ત – રાગવાળો, આસક્ત.
• સઘળે – સંકળ, બધે, તમામ.
• વિરાજે – વિરાજવું, પ્રકાશવું, શોભવું.
• સુજનમાં – સર્જનમાં, સર્જેલું છે
• તેમાં – સૃષ્ટિમાં.
• સભર – ભરપૂર, પૂરેપૂરું ભરેલું.
• અણુ – જરા જેટલું, અતિ સૂક્ષ્મ.
• ચરાચર – ચર અને અચર, ચેતન અને જડ, આખી સૃષ્ટિ.
• નાથ – સ્વામી, માલિક, (અહીં) ઈશ્વર.
• ગગન – આકાશ.
• સદા – હંમેશાં.
• છાઈ રહેવું – છવાવું, ઘેરાવું, ફેલાવું.
• હને – મને.
• વાયુ – પવન.
• પેઠે – રીતે, માફક.
• મુજ – મારું.
• ઊઘડે – ખૂલે.
• આંખલડી – આંખ.
• સન્મુખ – સામે મુખવાળું, સામે.
• બ્રહ્માંડ – વિશ્વ.
• અળગા – દૂર, વેગળા.
• ઘડીયે – ક્ષણ માટે પણ.
• કદા – કોઈ સમયે.
• પડળ – આંખને છાવરી
• લેતું પડ – છારી (અહીં) ઢાંકણ (દૃષ્ટિ કે જ્ઞાન સમજવું).
• ગમ – સૂઝ.
• ચેતન – ચેતન્ય, જીવનશક્તિ, પ્રાણ.
• ઘુવડ – રાત્રે જ દેખી શકતું એક પક્ષી.
• સરીખા – સરખા.
• માય – સમાય.
• જીવ – શરીરનું ચેતન તત્ત્વ, પ્રાણ.
• વિરમે – વિરમવું, અટકવું, થોભવું.
• વિરાટ – મોટું, ભવ્ય, અતિ વિશાળ.
• વહે – ધોબી.
• દિવ્ય – દેવી, અદ્ભુત, પ્રકાશમાન, સુંદર.
• લોચનિયાં – આંખો.
• ઘોર – ગાઢ.
• કહારે – ક્યારે.
• અરજી – અરજ, કોઈ પણ કામ સારુ નમ્રતાથી હકીકત કહી કરેલી વિનંતી.
• જડપડદા – ધૂળ અંતરપટ.
• નેનાં – નયન, આંખ.
• ઊંડેરું – ઊંડું.
• હરિવર – ઉત્તમ એવા હરિ પ્રભુ.
• દરસે – દેખાય.
• છાંડો – છોડો, છોડવું, તજવું.