GSEB Class 11 Gujarati Textbook Solutions Chapter 10 બે લઘુકથાઓ

ઠેસ સ્વાધ્યાય

1. નીચેના પ્રશ્નોના એક-એક વાક્યમાં ઉત્તર લખો :

Question 1. પુત્રવધૂ સાસુને ઉમળકાભેર શું બતાવી રહી હતી?
Answer: પુત્રવધૂ સાસુને ખૂબ આનંદથી બજારમાંથી ખરીદીને લાવેલા કપડાના જુદા જુદા ટુકડાઓ બતાવી રહી હતી.

Exam Tip: જ્યારે કોઈ પ્રશ્નમાં કોઈ પાત્ર શું કરી રહ્યું છે તે પૂછવામાં આવે, ત્યારે તેનું વર્ણન સ્પષ્ટ અને સંક્ષિપ્તમાં આપો, જેમ કે તે અહીં બતાવેલ છે.

Question 2. વહુએ બધા પીસ કેમ સંકેલી લીધા?
Answer: વહુને સાસુના શબ્દો – કેમ ન ગમે? બધું કપડું સરસ છે' – માં કોઈ ભાવના દેખાઈ નહીં. તેથી તેણે બધા ટુકડાઓ એકઠા કરી લીધા.

Exam Tip: પાત્રોની લાગણીઓ અને ક્રિયાઓ વચ્ચેના સંબંધને સમજો. અહીં, લાગણીના અભાવે ક્રિયાને પ્રેરિત કરી.

Question 3. સાસુને જુદા જુદા પીસ જોતાં કોણ યાદ આવ્યું?
Answer: સાસુને જુદા જુદા કપડાના ટુકડાઓ જોતાં પોતાની દીકરી યાદ આવી.

Exam Tip: વાર્તામાં પાત્રોના ભાવનાત્મક જોડાણોને ઓળખવા હંમેશા યાદ રાખો. અહીં, વસ્તુઓ પાત્રને જૂની યાદો તાજી કરાવી રહી હતી.

2. નીચેના પ્રશ્નનો સવિસ્તર ઉત્તર લખો :

Question 1. ‘ઠેસ' લઘુકથાના શીર્ષકની યોગ્યતા વિશે નોંધ લખો.
Answer: 'ઠેસ' લઘુકથામાં એક સામાન્ય ઘટના છે. પુત્રવધૂ બજારમાંથી કપડાં ખરીદીને લાવે છે અને સાસુને ખૂબ પ્રેમથી બતાવે છે, પરંતુ સાસુના ચહેરા પર ખુશી દેખાતી નથી. સાસુ કમુબહેન તે સમયે ભૂતકાળની એક ઘટનામાં ખોવાઈ જાય છે. તેમની યાદમાં દીકરીનો એક પ્રસંગ તાજો થાય છે. દીકરીએ ઉનાળાના વેકેશનમાં કાલાં ફોલીને ભેગા કરેલા પૈસામાંથી કોલેજમાં પહેરવા માટે મનપસંદ કપડાં ખરીદ્યા હતા. ત્યારે દીકરીને કહ્યું હતું, "કાલાની રકમ તો તારી ફી અને ચોપડીઓ માટે હતી અને તું આ શું લઈ આવી? આવું મોંઘું કપડું આપણને પરવડે?" તને ભણાવવાની છે, મોટાને પરણાવવાના છે, ઘરના ખર્ચાઓ કાઢવાના છે, આપણને આવો વૈભવ ન પોસાય, બેટા!" તેમના મનમાં આ વાત વારંવાર ગુંજતી હતી. તેમનું મન બોલી ઉઠ્યું: દીકરી બિચારી પહેલીવાર કોલેજમાં પહેરવા માટે કપડાં લઈ આવી, અને હું તેને સ્વીકારી ન શકી!" હૃદયની આ ઠેસ કમુબહેનના ચહેરા પર ખુશી લાવવા દેતી નહોતી. આમ, આ લઘુકથાનું 'ઠેસ' શીર્ષક યોગ્ય છે.

Exam Tip: શીર્ષકની યોગ્યતા વિશે લખતી વખતે, વાર્તાના મુખ્ય સંઘર્ષ અને પાત્રોની લાગણીઓને શીર્ષક સાથે જોડો. શીર્ષક વાર્તાના આંતરિક સંદેશને કેવી રીતે પ્રતિબિંબિત કરે છે તે સમજાવો.

શા સ્વાધ્યાય

1. નીચેના પ્રશ્નોના એક-એક વાક્યમાં ઉત્તર લખો :

Question 1. નિશીથે ઘાસ કઢાવીને શું રોપવાનું કહ્યું?
Answer: નિશીથે ઘાસ કાઢી નાખીને ફૂલછોડ વાવવાનું કહ્યું.

Exam Tip: સીધા પ્રશ્નોના જવાબ આપતી વખતે, વાર્તામાં જણાવેલ વિગતને સીધી રીતે રજૂ કરો. કોઈ વધારાની માહિતી ઉમેરશો નહીં.

Question 2. આંગણું શાથી અવાવરું પડ્યું હતું?
Answer: ચોમાસા પછી સફાઈ થઈ ન હતી, તેથી આંગણું ઉજ્જડ પડી ગયું હતું.

Exam Tip: કારણદર્શક પ્રશ્નોમાં, ઘટનાનું મુખ્ય કારણ સ્પષ્ટપણે જણાવો.

Question 3. કોદાળીનું પાનું કોના પગલા વચ્ચેથી ઊંડું ઊતરી ગયું છે?
Answer: કોદાળીનું પાનું નાયકની મૃત પત્નીના કાદવમાં સુકાઈ ગયેલા પગલાં વચ્ચેથી ઊંડું ઉતરી ગયું હતું.

Exam Tip: પાત્રોના સંબંધો અને તેમની ભૂતકાળની યાદોને સમજવું વાર્તાના ઊંડાણ માટે મહત્વપૂર્ણ છે.

2. નીચેના પ્રશ્નનો સવિસ્તર ઉત્તર લખો :

Question 1. ઘા’ લઘુકથાના શીર્ષકની યોગ્યતા વિશે નોંધ લખો.
Answer: નિશીથની માતા જીવિત હતી ત્યારે ચોમાસા પછી ઘરના આંગણામાં ઉગી નીકળેલા ઘાસને સાફ કરતી હતી. તે સમયે ભીની માટીમાં પગ ખૂંપી જવાને કારણે માટી સુકાયા પછી પગલું છાપરૂપ બની ગયું હતું. પછીના ચોમાસામાં નિશીથને આંગણું સાફ કરવાનું યાદ ન આવ્યું. તેથી વાર્તાનાયકે કોદાળી લઈને આંગણામાં ઘાસ અને ઊબડખાબડ હતું ત્યાં કોદાળીનો ઘા કર્યો. કાદવમાં સુકાઈ ગયેલા એક પગલાને ચીરીને કોદાળીનું પાનું જમીનમાં ઊંડું ઉતરી ગયું. તે સાથે જ નાયકના મનમાં તેની પત્ની યાદ આવી ગઈ. કોદાળીનો ઘા ચિત્તમાં દુઃખનું કારણ બન્યો. તેથી લઘુકથાનું 'ઘા' શીર્ષક યોગ્ય છે.

Exam Tip: શીર્ષકની યોગ્યતા સમજાવતી વખતે, વાર્તાના કેન્દ્રીય થીમ, પાત્રોના ભાવનાત્મક અનુભવો અને શીર્ષક આ બધાને કેવી રીતે જોડે છે તે સમજાવો.

ઠેસ પ્રશ્નોત્તર

1. નીચેના પ્રશ્નોના બે – ત્રણ વાક્યોમાં ઉત્તર લખો:

Question 1. દીકરીએ કેવી રીતે રકમ એકઠી કરી હતી? એ રકમનું તેણે શું કર્યું?
Answer: દીકરીએ ઉનાળાના વેકેશનમાં દિવસ-રાત કાલાં ફોલીને સારી મજૂરીની રકમ ભેગી કરી હતી. જૂનમાં કોલેજ શરૂ થાય તે પહેલાં તેણે આ રકમમાંથી કપડાં ખરીદ્યા.

Exam Tip: પ્રશ્નના બંને ભાગોનો જવાબ આપવાનું યાદ રાખો. અહીં, રકમ કેવી રીતે એકઠી થઈ અને તેનો ઉપયોગ શા માટે થયો તે બંને વિગતો મહત્વપૂર્ણ છે.

Question 2. કમુબહેનને ઘરમાં કયાં કાર્યો કરવાનાં હતાં?
Answer: કમુબહેનને દીકરીને ભણાવવાની હતી, મોટા દીકરાને પરણાવવાનો હતો. આ ઉપરાંત, તેમને ઘરના ખર્ચાઓ પણ કાઢવાના હતા.

Exam Tip: જ્યારે કોઈ પાત્રની જવાબદારીઓ પૂછવામાં આવે, ત્યારે બધી મુખ્ય જવાબદારીઓ સ્પષ્ટ રીતે સૂચવો.

2. નીચેના પ્રશ્નોના એક વાક્યમાં ઉત્તર લખો

Question 1. કમુબહેનનું ઘર કેવી રીતે નભતું હતું?
Answer: કમુબહેનનું ઘર તેમની મજૂરીની કમાણી પર ચાલતું હતું.

Exam Tip: આર્થિક આધાર વિશેના પ્રશ્નોમાં, આવકનો મુખ્ય સ્ત્રોત જણાવો.

Question 2. "કાલાંની રકમ તો તારી ફી અને ચોપડીઓ માટે હતી અને તું આ શું લઈ આવી?” આ વાક્ય કોણ બોલે છે?
Answer: “કાલાંની રકમ તો તારી ફી અને ચોપડીઓ માટે હતી અને તું આ શું લઈ આવી?” આ વાક્ય કમુબહેન બોલે છે.

Exam Tip: અવતરણ ચિહ્નોમાં આપેલા વાક્યો માટે, તે વાક્ય કોણ બોલે છે તે સ્પષ્ટપણે જણાવો.

3. નીચેના પ્રશ્નો માટે આપેલા વિકલ્પોમાંથી યોગ્ય વિકલ્પ પસંદ કરી ઉત્તર લખોઃ

Question 1. ઠેસ લઘુકથાના લેખકનું નામ લખો.
(a) જનક ત્રિવેદી
(b) મોહનલાલ પટેલ
(c) મનુભાઈ પંચોલી
(d) મોહમ્મદ માંકડ
Answer: (b) મોહનલાલ પટેલ
In simple words: ઠેસ નામની વાર્તા મોહનલાલ પટેલે લખી છે.

Exam Tip: લેખક અને તેમની કૃતિના નામ યાદ રાખવા માટે વારંવાર પુનરાવર્તન કરો.

Question 2. “કેસ’ પાઠનો સાહિત્યપ્રકાર જણાવો.
(a) લઘુકથા
(b) ચિંતન
(c) નવલિકા
(d) નાટ્યખંડ
Answer: (a) લઘુકથા
In simple words: 'કેસ' નામનો પાઠ એક નાની વાર્તા છે.

Exam Tip: સાહિત્યિક કૃતિઓના પ્રકારોને ઓળખવા માટે તેમની મુખ્ય લાક્ષણિકતાઓ સમજો.

3. નીચેના પ્રશ્નો માટે આપેલા વિકલ્પોમાંથી યોગ્ય વિકલ્પ પસંદ કરી ઉત્તર લખોઃ

Question 1. “ઘા′ લઘુકથાના લેખકનું નામ લખો.
(a) જનક ત્રિવેદી
(b) મોહનલાલ પટેલ
(c) મનુભાઈ પંચોલી
(d) મોહમ્મદ માંકડ
Answer: (a) જનક ત્રિવેદી
In simple words: 'ઘા' નામની નાની વાર્તા જનક ત્રિવેદીએ લખી છે.

Exam Tip: લેખક અને કૃતિના નામોનો અભ્યાસ કરતા રહો જેથી તમે ભૂલ ન કરો.

Question 2. ‘ઘા પાઠનો સાહિત્યપ્રકાર જણાવો.
(a) ચિંતન
(b) નવલિકા
(c) નાટ્યખંડ
(d) લઘુકથા
Answer: (d) લઘુકથા
In simple words: 'ઘા' પાઠ પણ એક લઘુકથા એટલે કે નાની વાર્તા છે.

Exam Tip: સાહિત્યના વિવિધ પ્રકારો અને તેમની વ્યાખ્યાઓનું જ્ઞાન પરીક્ષામાં મદદરૂપ થશે.

Question 3. “ઘા” લઘુકથા શામાંથી લેવામાં આવી છે?
(a) સમીપ
(b) સંગ્રહ
(c) સંચય
(d) સન્માર
Answer: (c) સંચય
In simple words: 'ઘા' નામની નાની વાર્તા 'સંચય' નામના પુસ્તકમાંથી લેવામાં આવી છે.

Exam Tip: કૃતિ કયા સંગ્રહમાંથી લેવામાં આવી છે તે યાદ રાખવું મહત્વપૂર્ણ છે.

ઠેસ વ્યાકરણ Vyakaran

1. નીચેના વાક્યો ભાષાની દષ્ટિએ સુધારીને ફરીથી લખો:

Question 1. નીચેના વાક્યો ભાષાની દષ્ટિએ સુધારીને ફરીથી લખો:
(1) આપણને આવી વૈભવ ન પોસાય, બેટા !
(2) ગરીબોના કપરા દિવસો કમુબહેન માટે ભુતકાળ બની ગયો હતો.
(3) તારી છોકરાં રમાડવા સિવાય મારે બીજો કામેય શું છે!
Answer:
(1) આપણને આવો વેભવ ન પોસાય, બેટા
(2) ગરીબીના મુશ્કેલ દિવસો કમુબહેન માટે ભૂતકાળ બની ગયા હતા.
(3) તારાં છોકરાં રમાડવા સિવાય મારે બીજું કામ પણ શું છે?

Exam Tip: વાક્યરચના અને વ્યાકરણની ભૂલો સુધારતી વખતે, લિંગ, વચન અને વિભક્તિના નિયમોનું ખાસ ધ્યાન રાખો.

2. નીચેનાં વાક્યોમાંથી પ્રત્યય શોધીને લખો:

Question 2. નીચેનાં વાક્યોમાંથી પ્રત્યય શોધીને લખો:
(1) પણ નિશીથને આંગણે યાદ આવ્યું જ નહિ.
(2) નિશીથની બાએ ફરિયાદ કરેલી.
(3) કાપડ ગમવાની વાત બાજુએ રહી.
(4) પુત્રવધૂ બજારમાંથી કાપડ ખરીદી લાવી.
Answer:
(1) ને
(2) ની, એ
(3) ની, એ
(4) માંથી

Exam Tip: પ્રત્યય એ શબ્દોના પાછળ જોડાતા નાના શબ્દખંડો છે જે તેમનો અર્થ કે વ્યાકરણિક કાર્ય બદલે છે. તેમને ઓળખવા માટે વાક્યમાં શબ્દોના જોડાણ પર ધ્યાન આપો.

3. નીચેના વાક્યમાં પ્રયોગ કરોઃ

Question 3. નીચે આપેલા શબ્દપ્રયોગોનો અર્થ આપી, વાક્યમાં તેનો ઉપયોગ કરો:
(1) મોટું ચડી જવું
(2) મોટું પડી જવું
(3) જાત સંભાળી લેવી
Answer:
(1) મોટું ચડી જવું – (અહીં) અણગમો વ્યક્ત કરવો
વાક્ય: હરેશને વાતવાતમાં ચહેરો ગુસ્સાથી ભરાઈ જાય છે.
(2) મોટું પડી જવું – ઝંખવાણા પડી જવું
વાક્ય: પરીક્ષામાં નકલ કરતાં પકડાઈ જતાં ઝલકનો ચહેરો પડી ગયો.
(3) જાત સંભાળી લેવી – લાગણી પર કાબૂ કરવો
વાક્ય: વહુની વાત સાંભળી સાસુને ગુસ્સો આવ્યો, પરંતુ તેમણે પોતાની લાગણી પર કાબૂ રાખી લીધો.

Exam Tip: રૂઢિપ્રયોગોનો અર્થ સ્પષ્ટપણે સમજાવો અને પછી તેને યોગ્ય રીતે વાક્યમાં પ્રયોગ કરો જેથી તેનો સાચો અર્થ પ્રગટ થાય.

4. નીચે વિભાગમાં આપેલા શબ્દોના સમાનાર્થી શબ્દો બ’ વિભાગમાંથી શોધીને લખોઃ

Question 4. નીચેના શબ્દોના સમાનાર્થી શબ્દોને યોગ્ય રીતે જોડો:
(1) મહોર
(2) ઠેસ
(3) કપરા
(4) તરંગ
Answer:
(1) મહોર – છાપ, સિક્કો
(2) ઠેસ – ઠોકર, લાત
(3) કપરા – કઠિન, અઘરા
(4) તરંગ – મોજું, કલ્પના

Exam Tip: સમાનાર્થી શબ્દો યાદ રાખવા માટે, દરેક શબ્દના જુદા જુદા અર્થો અને સંદર્ભોનો અભ્યાસ કરો.

5. નીચેના શબ્દોના વિરુદ્ધાર્થી શબ્દો લખો:

Question 5. નીચેના શબ્દોના વિરુદ્ધાર્થી શબ્દો લખો:
(1) મોંધું
(2) વિસર્જિત
(3) ખરીદી
(4) કપરું
Answer:
(1) મોંધું X સોંઘું
(2) વિસર્જિત X સંગઠિત
(3) ખરીદી X વેચાણ
(4) કપરું X સરળ

Exam Tip: વિરુદ્ધાર્થી શબ્દો યાદ રાખવા માટે, શબ્દનો મૂળ અર્થ અને તેનો વિરુદ્ધાર્થી શબ્દ કયા સંદર્ભમાં વપરાય છે તે સમજો.

6. નીચેના શબ્દોની જોડણી સુધારીને ફરીથી લખો:

Question 6. નીચેના શબ્દોની જોડણી સુધારીને ફરીથી લખો:
(1) વિસર્જીત
(2) પ્રશનતા
(3) પુત્રવધુ
(4) ફરીયાદ
Answer:
(1) વિસર્જિત
(2) પ્રસન્નતા
(3) પુત્રવધૂ
(4) ફરિયાદ

Exam Tip: ગુજરાતી ભાષામાં જોડણીના નિયમોનું કાળજીપૂર્વક પાલન કરવું જરૂરી છે, ખાસ કરીને 'ઇ' અને 'ઈ' તેમજ 'ઉ' અને 'ઊ' જેવા સ્વરો પર ધ્યાન આપો.

7. નીચેના શબ્દોના સમાસ ઓળખાવો:

Question 7. નીચેના શબ્દોના સમાસ ઓળખાવો:
(1) સુખસગવડ
(2) ઊબડખાબડ
Answer:
(1) દ્વન્દ સમાસ
(2) દ્વન્દ સમાસ

Exam Tip: દ્વન્દ સમાસમાં બંને પદો સમાન મહત્વના હોય છે અને તેમને 'અને' કે 'અથવા' જેવા સંયોજકથી જોડી શકાય છે.

બે લઘુકથાઓ Summary in Gujarati

ઠેસ પ્રાસ્તાવિક

મોહનલાલ પટેલ [જન્મ: 30-4-1927].

પુત્રવધૂ બજારમાંથી ખરીદેલા કપડાના ટુકડા સાસુને બતાવે છે. સાસુ તે જોઈને ખુશ થતા નથી. વહુ તેનું કારણ સમજી શકતી નથી. સાસુને તે વખતે પોતાની દીકરીનો એક પ્રસંગ યાદ આવે છે.

આખા વેકેશન દરમિયાન કાલાં ફોલીને ભેગા કરેલા પૈસામાંથી દીકરી કોલેજમાં પહેરવા માટે કપડાં સીવડાવવા મનપસંદ કપડું લઈ આવી ત્યારે એ રકમનો કયો ઉપયોગ કરવાનો હતો તે તેઓ જણાવે છે.

માતાની મજૂરીની કમાણી પર ઘર ચાલતું હતું, તેથી આવો વૈભવ તેમને પોસાય તેમ નહોતો. તેના હૃદયને ઠેસ લાગે છે, તેમનું મન બોલી ઉઠે છે કે દીકરી બિચારી પહેલીવાર કોલેજમાં પહેરવા સારું કપડું લઈ આવી, અને હું તેને સ્વીકારી ન શકી!

ઠેસ શબ્દાર્થ

• પુત્રવધૂ – પુત્રની વહુ.
• પીસ – ટુકડો.
• મહોર – છાપ, સિક્કો.
• કપરા – કઠિન, અઘરા.
• ઠેસ – ઠોકર, લાત.
• તરંગ – મોજું, કલ્પના.

શા પ્રાસ્તાવિક

જનક ત્રિવેદી (જન્મ: 10-6-1944; મૃત્યુ: 29-1-2007).

આ લઘુકથામાં સામાન્ય ઘટના છે. ઘરના આંગણામાં ઉગી નીકળેલા ઘાસને સાફ કરવામાં નાયકની કોદાળીનું પાનું મૃત પત્નીના પગલાંની છાપમાં ઉતરી જાય છે. તે નાયકના મનમાં ભારે દુઃખનું કારણ બની રહે છે.

શા શબ્દાર્થ

• અવાવરું – બહુ વખતથી વપરાયા વિનાનું, અવડ.
• ઊબડખાબડ – ખાડાટેકરા.