GSEB Class 11 Gujarati Textbook Solutions Chapter 17 મારું ઘર

1. નીચેના દરેક પ્રશ્નનો એક-એક વાક્યમાં ઉત્તર લખો:

Question 1. સંધ્યાના રંગો કેવા દેખાય છે?
Answer: સંધ્યાના રંગો સોના જેવા પીળા નજરે પડે છે.
In simple words: સંધ્યા સમયે આકાશમાં સોનેરી પીળા રંગો જોવા મળે છે.

Exam Tip: જ્યારે એક વાક્યમાં જવાબ આપવાનો હોય, ત્યારે સીધો અને સ્પષ્ટ જવાબ લખવો.

Question 2. કવિના કયા સંકલ્પો પૂરા થયા હતા?
Answer: “મારું ઘર” કાવ્યમાં કવિના પોતાના ક્ષેત્રના અગણિત સંકલ્પો પૂરા થયા હતા.
In simple words: કવિના “મારું ઘર” કાવ્યમાં તેમના ઘણા બધા નિર્ણયો સફળ થયા હતા.

Exam Tip: કાવ્યના મુખ્ય મુદ્દાઓ અને કવિની ભાવનાઓ પર ધ્યાન આપો.

Question 3. કવિ કોની-કોનો મેળો જામેલો છે એમ કહે છે?
Answer: ‘મારું ઘર’ કાવ્યમાં કવિ સૂર્ય, પવન, જળ, જીવ અને વનના ફાલનો મેળો જામેલો છે એમ કહે છે.
In simple words: કવિ કહે છે કે સૂર્ય, પવન, પાણી, જીવજંતુ અને વનસ્પતિનો સમૂહ ભેગો થયો છે.

Exam Tip: કાવ્યમાં વપરાયેલા પ્રતીકો અને રૂપકોને સમજવાનો પ્રયાસ કરો.

Question 4. ગોધૂલિ-વેળા એટલે શું?
Answer: “ગોધૂલિ-વેળા” એટલે જ્યારે ગાયો ચારો ચરીને સાંજે ઘરે પાછી ફરે છે તે સમય.
In simple words: ગોધૂલિ-વેળા એટલે સાંજે જ્યારે ગાયો ચરીને પાછી આવે છે તે સમયગાળો.

Exam Tip: પરંપરાગત ગુજરાતી શબ્દોનો અર્થ સ્પષ્ટ રીતે જાણવો ખૂબ જરૂરી છે.

2. નીચેના દરેક પ્રશ્નનો બે-ત્રણ વાક્યમાં ઉત્તર લખો:

Question 1. ગોધૂલિ-વેળાની કઈ ઘટના કવિને ગમે છે?
Answer: ગોધૂલિ-વેળા એટલે સંધ્યાકાળનો સમય છે. આ વખતે ગાયો ચરાઈને જંગલમાંથી ગામમાં પાછી આવે છે. દરેક ઘરે ગાયોનું દૂધ કાઢવામાં આવે છે. દૂધની ધાર વાસણમાં પડે છે ત્યારે થતો અવાજ કવિને ખૂબ પસંદ છે.
In simple words: કવિને સાંજે જ્યારે ગાયો ઘરે પાછી ફરે છે અને દૂધ દોહતી વખતે દૂધના વાસણમાં પડવાનો અવાજ સંભળાય છે, તે ઘટના ગમે છે.

Exam Tip: બે-ત્રણ વાક્યના જવાબમાં મુખ્ય મુદ્દાઓ સાથે થોડી વધુ વિગતો ઉમેરવી.

Question 2. કાવ્યના અંતે કવિ કઈ ઇચ્છા વ્યક્ત કરે છે?
Answer: કાવ્યના અંત ભાગમાં કવિ પોતાની જન્મભૂમિને યાદ કરે છે. તેમને પોતાના વતન અને ઘરની યાદ આવે છે, અને તેઓ તે ઘેર પાછા ફરવાની તીવ્ર ઇચ્છા બતાવે છે.
In simple words: કાવ્યના અંતે કવિને પોતાના વતનના ઘરની યાદ આવે છે અને તેઓ ત્યાં પાછા જવાની ઈચ્છા બતાવે છે.

Exam Tip: કાવ્યના સમાપ્તિ પર કવિની લાગણીઓ અને સંદેશને સમજો.

3. નીચેના પ્રશ્નોના સવિસ્તર ઉત્તર લખો:

Question 1. “મારું ઘર” શીર્ષક સમજાવો.
Answer: દુનિયામાં સૌથી સુંદર “મારું ઘર” છે. તમે દુનિયાના ગમે તે છેડે જાઓ, સુંદરતા માણો, સુવિધાઓ ભોગવો, પરંતુ પોતાના ઘર જેવી શાંતિનો અનુભવ તમને ક્યાંય થશે નહીં.
કવિનું વતનનું ઘર કંઈ આલીશાન નથી. તે ખેતરોની વચ્ચે, કુદરતી વાતાવરણમાં એક સામાન્ય બે માળનું મકાન છે. કવિએ પોતાનું બાળપણ અહીં જ વીતાવ્યું હતું. આ ઘરમાંથી કવિએ અનેક સંકલ્પો કર્યા હતા અને તે સંકલ્પો પૂરા કરવા માટે ઘણા સ્થળોએ ગયા હતા.
તે પૂરા થયેલા સ્વપ્નોને કવિ સ્થિર નજરે જુએ છે.
કવિને ઋતુ-ઋતુ પ્રમાણે થતા પાક, બદલાતું વાતાવરણ વગેરે યાદ આવે છે અને તેમનું હૃદય તે શાંતિના મંત્રનો અવાજ સાંભળે છે. કવિને ગોધૂલિ-વેળાનું વાતાવરણ પણ યાદ આવે છે. કવિને વતનમાં એ ઘેર જવાની ઇચ્છા થાય છે એટલે જ કવિ કહે છે કે, “ચાલો એ ઘેર.”
આમ, કાવ્યમાં કવિના જૂના ઘરનું, તેની આસપાસના વાતાવરણનું, ઋતુ પ્રમાણે થતા ફેરફારનું, ગોધૂલિ-વેળાનું વર્ણન તેમજ તેમના હૃદયમાં ગુંજતો શાંતિ મંત્ર જોતાં “મારું ઘર” શીર્ષક યોગ્ય છે.
In simple words: કવિ માટે પોતાનું ઘર દુનિયાનું સૌથી સુંદર સ્થળ છે, જ્યાં તેમને શાંતિ મળે છે. તેમનું સાદું ગામનું ઘર, જ્યાં તેમણે બાળપણ વીતાવ્યું અને સ્વપ્નો જોયા, તે તેમને ખૂબ પ્રિય છે. ઋતુઓ, વાતાવરણ અને ગોધૂલિ-વેળાની યાદો સાથે, “મારું ઘર” શીર્ષક કવિના ઊંડા વતનપ્રેમને બતાવે છે.

Exam Tip: શીર્ષક સમજાવતી વખતે કાવ્યના મુખ્ય વિષયવસ્તુ, કવિની લાગણીઓ અને કાવ્યમાં વર્ણવેલા પ્રસંગોને સાંકળીને રજૂ કરવા.

Question 2. આ સૉનેટનો વતનપ્રેમ તમારા શબ્દોમાં વર્ણવો.
Answer: “મારું ઘર” એક સૉનેટ છે. તેમાં કવિએ પોતાના વતનના કાળ-જૂના ઘરનું વર્ણન કર્યું છે. કવિનું નળિયાંવાળું બે માળનું ઘર ખુલ્લાં ખેતરોની પૂર્વ દિશાએ આવેલું છે.
કવિનું બાળપણ અહીં જ વીત્યું હતું. તેમણે અહીં અનેક સ્વપ્નો જોયા હતા, અને તે પૂરા કરવા માટે જ્યાં જ્યાં જવાની જરૂર પડી ત્યાં ત્યાં ગયા હતા.
કવિનો વતનપ્રેમ પણ આ કાવ્યમાં જોવા મળે છે. ઋતુ પ્રમાણે થતા પાક અને બદલાતા વાતાવરણનો સૌને અનોખો આનંદ થતો. કવિના અંતરમાં એ અનોખા આનંદનો શાંતિ મંત્ર હંમેશા ગુંજતો રહે છે.
કવિ ગોધૂલિ-વેળાનું વાતાવરણ પણ ભૂલી શકતા નથી. સાંજે ગાયો ચરીને ગામમાં પાછી ફરે છે, દૂધ-ધારનો દોણીમાં પડતો અવાજ થતો, ઠંડા પવનની લહેર શરીરને પ્રફુલ્લિત કરતી - આ બધાં વર્ણનોમાં કવિનો વતનપ્રેમ સ્પષ્ટપણે પ્રદર્શિત થાય છે.
In simple words: આ કાવ્યમાં કવિનો પોતાના વતન પ્રત્યેનો ગાઢ પ્રેમ દેખાય છે. તેમને પોતાના જૂના ઘર, બાળપણની યાદો, ખેતરો, બદલાતી ઋતુઓ અને ગોધૂલિ-વેળાનું વાતાવરણ ખૂબ પ્રિય છે. આ બધું કવિના હૃદયમાં વતન માટે ઊંડો પ્રેમ દર્શાવે છે.

Exam Tip: વતનપ્રેમ જેવા ભાવનાત્મક વિષયોમાં કાવ્યમાંથી ઉદાહરણો આપીને તમારા શબ્દોમાં વર્ણન કરો.

મારું ઘર પ્રશ્નોત્તર

1. નીચેના પ્રશ્નો માટે આપેલા વિકલ્પોમાંથી યોગ્ય વિકલ્પ પસંદ કરી ઉત્તર લખો:

Question 1. “મારું ઘર’ કાવ્યના કવિનું નામ જણાવો.
(a) હરિહર ભટ્ટ
(b) રાજેન્દ્ર શાહ
(c) અશ્વિની પાનસે
(d) પ્રેમાનંદ
Answer: (b) રાજેન્દ્ર શાહ
In simple words: “મારું ઘર” કાવ્ય રાજેન્દ્ર શાહ દ્વારા લખાયેલું છે.

Exam Tip: દરેક કાવ્યના કવિનું નામ અને તેનો સાહિત્યપ્રકાર યાદ રાખવો અગત્યનો છે.

Question 2. “મારું ઘર’ કાવ્યનો સાહિત્યપ્રકાર જણાવો.
(a) લોકગીત
(b) પદ
(c) ઊર્મિકાવ્ય
(d) ગઝલ
Answer: (c) ઊર્મિકાવ્ય
In simple words: “મારું ઘર” કાવ્ય એ ભાવનાત્મક ઊર્મિકાવ્ય પ્રકારનું છે.

Exam Tip: સાહિત્યપ્રકાર ઓળખવા માટે તેની લાક્ષણિકતાઓ સમજવી જરૂરી છે.

મારું ઘર વ્યાકરણ Vyakaran

1. નીચેનાં વાક્યો ભાષાની દષ્ટિએ સુધારીને ફરીથી લખો:
(1) પવનની અડતી અંગને ઠંડી હેર!
(2) મેડીની અહીં લગી બારી નજર ઢાળતું રહે.
Answer:
(1) પવનની ઠંડી લહેર અંગને અડતી!
(2) મેડીની બારી અહીં લગી નજર ઢાળતી રહે.
In simple words: વાક્યમાં શબ્દોનો યોગ્ય ક્રમ અને વ્યાકરણના નિયમોનું પાલન કરીને વાક્યને સુધારવામાં આવ્યું છે.

Exam Tip: વાક્યરચના અને લિંગ-વચનના નિયમોનું ધ્યાન રાખીને ભાષાકીય શુદ્ધિ જાળવો.

2. નીચેના વાક્યમાંથી પ્રત્યય શોધી લખો:
(1) આ ખેતરોની ઉગમણી બાજુ મારું ઘર છે.
(2) પવનની ઠંડી લહેર અંગને પ્રસન્ન કરે છે.
Answer:
(1) ની
(2) ની, ને
In simple words: વાક્યમાં નામ કે સર્વનામ સાથે જોડાઈને તેનો સંબંધ બતાવતા શબ્દો પ્રત્યય કહેવાય છે.

Exam Tip: ગુજરાતી વ્યાકરણમાં વિભક્તિ પ્રત્યયોનો યોગ્ય ઉપયોગ અને ઓળખ શીખો.

3. નીચેના તળપદા શબ્દોનું શિષ્ટ રૂપ લખો:
(1) રે - રહે
(2) ગમ - બાજુ
(3) ત્યહીં - ત્યાં
(4) આંહી - અહીં
Answer:
(1) રે - રહે
(2) ગમ - બાજુ
(3) ત્યહીં - ત્યાં
(4) આંહી - અહીં
In simple words: તળપદા શબ્દો એ બોલચાલની ભાષાના શબ્દો છે, જેને શિષ્ટ ભાષામાં રૂપાંતરિત કરવામાં આવ્યા છે.

Exam Tip: તળપદા શબ્દો અને તેના શિષ્ટ રૂપો યાદ રાખવાથી ભાષા સમજવામાં મદદ મળે છે.

4. નીચે આ વિભાગમાં આપેલા શબ્દોના સમાનાર્થી શબ્દો બ” વિભાગમાંથી શોધીને લખો:
અ” વિભાગ – બ” વિભાગ
(1) સંકલ્પ – નાદ, અવાજ
(2) દગ – નિશ્ચય, મનસૂબો
(3) ભવન – દષ્ટિ, નજર
(4) રવ – રહેઠાણ, મકાન
Answer:
(1) સંકલ્પ – નિશ્ચય, મનસૂબો
(2) દગ – દષ્ટિ, નજર
(3) ભવન – રહેઠાણ, મકાન
(4) રવ – નાદ, અવાજ
In simple words: અહીં આપેલા શબ્દોના સાચા સમાનાર્થી શબ્દોને તેમની સામે ગોઠવવામાં આવ્યા છે.

Exam Tip: સમાનાર્થી શબ્દોનો વ્યાપક સંગ્રહ યાદ રાખવાથી શબ્દભંડોળ વધે છે અને લેખનમાં સુધારો થાય છે.

5. નીચેના શબ્દોની જોડણી સુધારીને ફરીથી લખો:
(1) સુસમા
(2) નીખીલ
(3) સંકલપ
(4) શાન્તીમંત્ર
(5) વ્યતિત
Answer:
(1) સુષમા
(2) નિખિલ
(3) સંકલ્પ
(4) શાન્તિમંત્ર
(5) વ્યતીત
In simple words: આપેલા શબ્દોની જોડણીને ગુજરાતી ભાષાના નિયમો મુજબ સુધારીને ફરીથી લખવામાં આવી છે.

Exam Tip: જોડણીના નિયમોનું પાલન કરવાથી ભાષાની શુદ્ધતા જાળવી શકાય છે.

6. નીચેના શબ્દોના સમાસ ઓળખાવો:
(1) અશ્વત્થ – ટોચે – તપુરુષ સમાસ
(2) શાન્તિમંત્ર – મધ્યમપદલોપી સમાસ
(3) આનંદછંદ – મધ્યમપદલોપી સમાસ
(4) ગોધૂલિ – વેળા – તપુરુષ સમાસ
Answer:
(1) અશ્વત્થ – ટોચે – તપુરુષ સમાસ
(2) શાન્તિમંત્ર – મધ્યમપદલોપી સમાસ
(3) આનંદછંદ – મધ્યમપદલોપી સમાસ
(4) ગોધૂલિ – વેળા – તપુરુષ સમાસ
In simple words: આપેલા શબ્દો કયા પ્રકારના સમાસ છે તે અહીં દર્શાવવામાં આવ્યું છે.

Exam Tip: સમાસના પ્રકારો અને તેની લાક્ષણિકતાઓ સમજવાથી સંસ્કૃત અને ગુજરાતી વ્યાકરણમાં મદદ મળે છે.

મારું ઘર Summary in Gujarati

મારું ઘર પ્રાસ્તાવિક

રાજેન્દ્ર શાહ [જન્મ: 28 - 1 - 1913; મૃત્યુ: 8 - 1 - 2010].
“મારું ઘર” એક ઊર્મિકાવ્ય છે. કવિએ ગામમાં પ્રવેશતાં દેખાતા પોતાના જૂના ઘરનું સુંદર વર્ણન કર્યું છે. ઘરને જોતાં જ કવિને ભૂતકાળમાં જોયેલાં સ્વપ્નો યાદ આવી જાય છે. ઘરની યાદો સાથે ગામના વાતાવરણની સ્મૃતિ તાજી થાય છે. જેમાં કવિનો વતનપ્રેમ પણ જોવા મળે છે.

Exam Tip: કાવ્યના પ્રાસ્તાવિક ભાગમાં કવિનો પરિચય અને કાવ્યનો મુખ્ય સારાંશ આપવામાં આવે છે, જે વિષયવસ્તુ સમજવામાં મદદ કરે છે.

મારું ઘર કાવ્યની સમજૂતી

આ ખુલ્લાં ખેતરોની પૂર્વ દિશાએ લતા-મંડપ દેખાય છે, જેમાં પીપળાના વૃક્ષની ટોચ પર ધ્વજ ફરકે છે. ત્યાં બાજુમાં લાલ નળિયાંથી છવાયેલું મારું ઘર છે.
સાંજના સોનેરી પીળા પ્રકાશમાં અનોખી સુંદરતા હોય છે, જેની બે માળની બારી અહીં સુધી પ્રેમથી નજર ઢાળે છે. તે મારું ઘણા સમયનું જૂનું ઘર છે.
આ કેન્દ્રથી ચારે બાજુ ઘર વિસ્તરેલું છે. જ્યાં જ્યાં હું પ્રવેશ કરવા ગયો, ત્યાં ત્યાં તેની અદ્રશ્ય છાયા સર્વત્ર ફેલાયેલી હતી.
દરેક ક્ષેત્રમાં કવિએ અનેક સંકલ્પોના બીજ વાવ્યા હતા. કવિ ખીલેલાં સ્વપ્નોને - જ્યાં તેમની ઇચ્છાઓ સાચી પડી હતી - અવિચલ દ્રષ્ટિથી જુએ છે.
અને અહીં સૂર્યનો તડકો, પવનના સૂસવાટા, જળ, જીવ (માણસો, પશુઓ) અને વનના પાકનો મેળો જામેલો છે. તેના ઋતુ સમાન રમતા નિત્ય કોલાહલમાં ગુંજતા, સૂક્ષ્મ શાંત અવાજનો શાંતિ મંત્ર હું હૃદયથી ઝીલું છું, જેના અનુસંધાનમાં મારું મન હંમેશા આનંદના ગીત ગાય છે.
હવે ગોધૂલિ-વેળા (ગાયોનો સાંજે ગામમાં પાછા ફરવાનો સમય) આવે છે. દૂધ દોહતી વખતે દોણી (વાસણ) માં દૂધની ધારનો અવાજ સંભળાય છે (ઝડપથી દૂધ દોહવાનો અવાજ આવે છે). ચાલો તે ઘેર, જ્યાં ઠંડા પવનની લહેર શરીરને સ્પર્શતી હતી! (આનંદદાયક હવાનો આનંદ મળતો હતો!)
In simple words: કવિ તેમના જૂના ઘરનું વર્ણન કરે છે, જે ખેતરો વચ્ચે આવેલું છે. તેઓ સાંજના સોનેરી પ્રકાશ, તેમના બાળપણના સ્વપ્નો અને વતન સાથે જોડાયેલી લાગણીઓ યાદ કરે છે. કવિને પ્રકૃતિ, ગાયો અને ગામડાનું વાતાવરણ ખૂબ ગમે છે અને તેઓ શાંતિનો અનુભવ કરે છે.

Exam Tip: કાવ્યની દરેક કડીનો અર્થ સ્પષ્ટ રીતે સમજીને તેને તમારા શબ્દોમાં રજૂ કરવાથી ઉત્તમ ગુણ મેળવી શકાય છે.

મારું ઘર શબ્દાર્થ

• ઉગમણી ગમ - પૂર્વદિશા બાજુ.
• કુંજ - ઝાડ અથવા વેલાનાં પાંદડાંથી થયેલી ઘટા.
• લતા - મંડપ.
• અશ્વત્થ - ટોચે - પીપળાના છેક ઉપરના ભાગે.
• ફરકત - ફરકતો.
• નેવે - નેવું, છાપરાના છેડા ઉપરનાં નળિયાં જેમાંથી પાણી નીચે બહાર પડે છે તે.
• સ્વર્ણ તેજે - સોના જેવા પીળા રંગના પ્રકાશે.
• અનુપમ - જેને ઉપમા નથી એવું, સર્વોત્તમ.
• સુષમા - અતિ સુંદરતા, સૌંદર્ય.
• સાધ્ય - સંધ્યાસંબંધી, સંધ્યાકાળનું.
• મેડી - નાનો માળ.
• લગી - સુધી.
• નજર ઢાળતી - નજર ઢાળવી, નજર નમાવવી.
• સનેહ - સ્નેહથી, પ્રેમથી.
• કાળ - જૂનું ઘણા સમયનું જૂનું થઈ ગયેલું.
• ભવન - રહેઠાણ, મકાન.
• નિખિલ - બધે.
• વિસ્તરેલું - વિસ્તાર પામેલું, ફેલાયેલું.
• સર્વત્ર - દરેક સ્થળ.
• ગતિ - (અહીં) પ્રવેશ, પ્રવેશ કરવાની.
• બુદ્ધિ - શક્તિ.
• ત્યહીં - ત્યાં.
• રેલાય - રેલાવું, ફેલાય.
• છાયા - પડછાયો.
• અદીઠ - નહિ દેખાતું અદૃશ્ય.
• સંકલ્પ - ઇરાદો, ઇચ્છા, નિશ્ચય, મનસૂબો.
• કેરાં - નાં.
• અગણિત - અસંખ્ય.
• કોળેલું - પાંગરેલું, ખીલેલું.
• અનિમિષ - આંખનો પલકારો માર્યા વિનાનું.
• દગ - દષ્ટિ, નજર, આંખ.
• નિહાળે - નિહાળવું, ધારીધારીને જોવું.
• વ્યતીત - વીતી ગયેલું, પસાર થઈ ગયેલું.
• અહી - અહીં.
• ઝંઝા - પવનનો કે પવન સાથે પડતા વરસાદનો સૂસવાટ-પાક.
• અનંત - અપાર.
• ઋતુ - મોસમ.
• સમ - સમાન.
• નિત્ય - રોજનું.
• કોલાહલ - શોરબકોર, ઘોઘાટ.
• ગુંજ્ત - ગણગણાટ.
• ઝીલું - ઝીલવું.
• અરવ - રવ (અવાજ) વિનાનું, શાંત.
• શ્રુતિ - સાંભળવું તે.
• તોરણ - ટેકો.
• આનંદ છે - આનંદની લતમાં.
• અનુસંધાન - આગળની વસ્તુ સાથેનું જોડાણ કે તેમાં આવતી વસ્તુ.
• રે - રહે.
• સદૈવ - હંમેશાં.
• હાવાં - હવે.
• ગોધૂલિ - વેળા - ગાયો ચરીને સાંજે પાછી ફરતી હોય તે સમય, સમીસાંજનો સમય.
• તૃત - ઉતાવળું, ઝડપવાળું.
• રવ - અવાજ.
• દોણી - હાંલ્લી (દૂધ, દહીં વગેરે ભરવાની) હાંડલી.

Exam Tip: શબ્દાર્થો યાદ રાખવાથી કાવ્યની ઊંડાણપૂર્વક સમજણ પ્રાપ્ત થાય છે અને તેનો અર્થઘટન સરળ બને છે.