GSEB Class 11 Gujarati Textbook Solutions Chapter 13 પૂજારી, તું પાછો જા

પૂજારી, તું પાછો જા સ્વાધ્યાય

1. નીચેના દરેક પ્રશ્નનો એક-એક વાક્યમાં ઉત્તર લખો ?

Question 1. ઈશ્વરને પોતાના કાન ફૂટતા હોય તેવું શાથી લાગે છે?
Answer: એકદમ મોટા અવાજને કારણે ઈશ્વરને લાગે છે કે તેમના કાન તૂટી રહ્યા છે.
In simple words: ઈશ્વરને મોટા ઘંટનાદથી એવું લાગે છે કે તેમના કાન ફાટી જશે.

Exam Tip: જ્યારે આવા પ્રશ્નોના ઉત્તર લખો ત્યારે ઘટના અને તેના કારણને સ્પષ્ટ રીતે જણાવો.

Question 2. ઈશ્વરને ભવ્ય મંદિર કેવું લાગે છે?
Answer: ઈશ્વરને મોટું મંદિર એક બંધન જેવું લાગે છે.
In simple words: ઈશ્વરને મોટા મંદિરો બાંધેલા લાગે છે, જે તેમને ગમતા નથી.

Exam Tip: પ્રભુને આડંબર નહિ, પણ પ્રેમ પ્રિય છે – આ મુખ્ય વિચાર યાદ રાખો.

Question 3. ઈશ્વર મંદિરની દીવાલો શાથી તોડી નાખવાનું કહે છે?
Answer: ઈશ્વરને મંદિરની દીવાલો બંધનકર્તા લાગે છે. તેના પથ્થરો તેમને જરા પણ ગમતા નથી. તે પ્રેમનું ચિહ્ન નથી, આથી તે મંદિરની દીવાલો તોડી નાંખવાનું કહે છે.
In simple words: મંદિરની દીવાલો ઈશ્વરને કેદ કરે છે. તે પથ્થરોથી બનેલી છે, જે પ્રેમ દર્શાવતા નથી, એટલે ઈશ્વર તે દીવાલો તોડવા કહે છે.

Exam Tip: ઈશ્વરને ભૌતિક બાંધકામો કરતા ભાવનાત્મક જોડાણ વધુ મહત્વનું છે તે દર્શાવો.

2. નીચેના પ્રશ્નોના બે-ત્રણ વાક્યમાં ઉત્તર લખો :

Question 1. ઈશ્વર સાચી પૂજા કોની ગણાવે છે? શા માટે?
Answer: ઈશ્વર સાચી પૂજા દિવસરાત સખત મહેનત કરીને ઘંટ ઘડનારાની ગણાવે છે. તેમાં તેમની સાચી શ્રદ્ધા સમાયેલી હોય છે.
In simple words: ઈશ્વર કહે છે કે જે વ્યક્તિ દિવસ-રાત મહેનત કરે છે, તેની જ પૂજા સાચી છે, કારણ કે તેમાં સાચી શ્રદ્ધા રહેલી છે.

Exam Tip: સાચી ભક્તિ એ મહેનત અને શ્રદ્ધાનું પ્રતીક છે, આ મુદ્દો સ્પષ્ટ કરો.

Question 2. નામ ખાટી જનારા લોકો પર ઈશ્વરે શો કટાક્ષ કર્યો છે?
Answer: ઈશ્વર નામ કમાવી લેનારા લોકો નવરા છે તેમ કટાક્ષ કરતાં કહે છે. લોહીનું પાણી કરી મંદિરનું નિર્માણ કરનારાના નામે તેઓ નકામું નામ કમાવી લે છે.
In simple words: ઈશ્વર કહે છે કે જે લોકો માત્ર નામ કમાવે છે, તેઓ નવરા બેઠા છે. જે મજૂરોએ લોહી-પસીનો પાડી મંદિર બનાવ્યું, તેમનું નામ છીનવીને આ લોકો પોતાનું નામ બનાવે છે.

Exam Tip: કટાક્ષને સમજાવતી વખતે, ઈશ્વરનો આશય સ્પષ્ટ કરો કે જે ખરેખર મહેનત કરે છે, તેમને જ ફળ મળવું જોઈએ.

Question 3. ઈશ્વરની દૃષ્ટિએ સાચો અર્થ અને સાચો ધૂપ શો છે?
Answer: ઈશ્વરની દૃષ્ટિએ સાચો અર્થ એ ખેડૂતના નખમાં ભરાયેલી માટી છે. સાચો ધૂપ તેનો પરસેવો છે.
In simple words: ઈશ્વર માટે, ખેડૂતના નખમાં રહેલી માટી સાચી સંપત્તિ છે અને તેનો પરસેવો જ સાચો ધૂપ છે.

Exam Tip: શ્રમનું મહત્વ અને ઈશ્વરની નજરમાં તેની કિંમત દર્શાવો.

3. નીચેના પ્રશ્નોના સવિસ્તર ઉત્તર લખો :

Question 1. ઈશ્વર પૂજારીને પાછો જવાનું શા માટે કહે છે? આ વાત કાવ્યને આધારે સમજાવો.
Answer: પૂજારી મંદિરમાં કાન ફાડી નાખે તેવો ઘંટનાદ કરે છે, ધૂપ કરે છે અને ભગવાનને ફૂલમાળા પહેરાવે છે. આ ભભકા અને ઠાઠ ત્યાં આવનાર લોકોને આકર્ષિત કરતા હોય છે, પરંતુ ઈશ્વરને આ પ્રકારનું નૈવેધ ગમતું નથી, તેનાથી તેનું શરીર અપવિત્ર થાય છે. ઈશ્વર તો પ્રેમનો ભૂખ્યો છે. તેને આવાં પૂજા, અર્ચનાનાં બંધનો જોઈતા નથી. આથી ઈશ્વર પૂજારીને પાછા જવાનું કહે છે.
In simple words: પૂજારીનો જોરદાર ઘંટ, ધૂપ, અને ફૂલ ઈશ્વરને ગમતા નથી કારણ કે તેમાં સાચો પ્રેમ નથી. ઈશ્વરને માત્ર પ્રેમ જોઈએ છે, કોઈ બંધન કે બતાવટ નહિ, તેથી તે પૂજારીને પાછા મોકલે છે.

Exam Tip: કાવ્યના મુખ્ય ભાવને ધ્યાનમાં રાખી, ઈશ્વરની ઈચ્છા અને પૂજારીના આચરણ વચ્ચેનો વિરોધાભાસ સમજાવો.

Question 2. આ કાવ્યનો કેન્દ્રવર્તી વિચાર તમારા શબ્દોમાં લખો.
Answer: 'પૂજારી, તું પાછો જા' કાવ્યમાં પ્રેમ અને ભક્તિનું મહત્વ સમજાવવામાં આવ્યું છે. પ્રભુ ફક્ત પ્રેમથી પ્રસન્ન થાય છે. ભવ્ય મંદિરોમાં આંખે અંજાઈ જવાય તેવા મોટા દંભ અને બતાવટ થતા હોય છે, પરંતુ ઈશ્વર તેનાથી ખુશ થતો નથી, તે તો ઉલટાનું અકળામણ અનુભવે છે. મંદિરના સાચા પૂજારી તે મજૂર વર્ગ છે જે મંદિર બનાવવા માટે સખત મહેનત કરે છે. પરંતુ તેઓને મંદિરમાં પ્રવેશવાની મનાઈ હોય છે. આપણે આડંબર અને અભિમાન છોડીને, સાચી શ્રદ્ધાથી ઈશ્વરની પૂજા કરવી જોઈએ.
In simple words: આ કાવ્ય કહે છે કે ઈશ્વરને પ્રેમ અને શ્રદ્ધા ગમે છે, દેખાવ નહિ. જે મજૂરો મહેનત કરે છે, તે સાચા ભક્ત છે. આપણે અભિમાન છોડીને સાચા દિલથી ઈશ્વરની પૂજા કરવી જોઈએ.

Exam Tip: કાવ્યના મુખ્ય સંદેશને સ્પષ્ટ કરવા માટે, ભક્તિનો સાચો અર્થ અને આડંબરનો ત્યાગ કરવા પર ભાર મૂકો.

Question 3. પૂજારી તું પાછો જા' – શીર્ષક સમજાવો.
Answer: મંદિરમાં પૂજારી કાન ફાડી નાખે તેવો ઘંટનાદ કરે છે, શ્વાસ રૂંધાય તેવો ધૂપ કરે છે અને ઈશ્વરને ફૂલમાળા ચડાવે છે. આ બધી બાહ્ય વિધિઓ જૂની પરંપરા મુજબની હોય છે. તેમાં શ્રદ્ધા, પ્રેમ કે ભક્તિ હોતા નથી. આવા દેખાવ કરનારા મંદિર પર પોતાના હક્કો જમાવીને શ્રદ્ધાનો વેપાર કરે છે. તેમાં તેમનો ફક્ત સ્વાર્થ જ સમાયેલો હોય છે. તેથી ઈશ્વર ગુસ્સે થાય છે. પૂજારીને પાછા જવા કહે છે. ઈશ્વરને મન મહેનત કરી, પરસેવો પાડી રોટલો કમાવનારા જ સાચા પૂજારી છે.
In simple words: કાવ્યનું શીર્ષક દર્શાવે છે કે ઈશ્વરને પૂજારીના ઘંટનાદ, ધૂપ અને ફૂલમાળા જેવા દેખાવો પસંદ નથી. ઈશ્વરને સાચો પ્રેમ અને મહેનત ગમે છે. જે પૂજારી માત્ર દેખાડો કરે છે, તેને ઈશ્વર પાછા મોકલે છે.

Exam Tip: શીર્ષક કાવ્યના કેન્દ્રીય વિષયને કેવી રીતે રજૂ કરે છે તે સમજાવો. ઈશ્વરની અપેક્ષા અને પૂજારીના કાર્યો વચ્ચેનો ભેદ સ્પષ્ટ કરો.

પૂજારી, તું પાછો જા પ્રશ્નોત્તર

1. નીચેના પ્રશ્નોના એક વાક્યમાં ઉત્તર લખોઃ

Question 1. મંદિરનિર્માણમાં લોહીનું પાણી કોનું થાય છે?
Answer: મંદિર નિર્માણમાં મજૂરોનું લોહીનું પાણી થાય છે.
In simple words: મંદિર બનાવવામાં મજૂરો ખૂબ મહેનત કરે છે.

Exam Tip: ટૂંકા ઉત્તરોમાં, મુખ્ય વિષયને સીધો અને સરળ રીતે રજૂ કરો.

Question 2. ખેડૂતના નખમાં શું ભરેલું છે?
Answer: ખેડૂતના નખમાં અર્થ ભરેલો છે.
In simple words: ખેડૂતના નખમાં મહેનત અને કમાણીનો અર્થ રહેલો છે.

Exam Tip: અહીં "અર્થ" શબ્દનો ભાવ સ્પષ્ટ થાય તે રીતે ઉત્તર આપો.

Question 3. ખેડૂતે ધૂપ કેવી રીતે ધર્યો છે?
Answer: ખેડૂતે પરસેવો પાડી ધૂપ ધર્યો છે.
In simple words: ખેડૂત પોતાના પરસેવાથી ધૂપ ધરે છે.

Exam Tip: પ્રભુને શ્રમ અને સાચા હૃદયની ભક્તિ ગમે છે તે દર્શાવો.

2. નીચેના પ્રશ્નો માટે આપેલા વિકલ્પોમાંથી યોગ્ય વિકલ્પ પસંદ કરી ઉત્તર લખોઃ

Question 1. પૂજારી, તું પાછો જા' કાવ્યના કવિનું નામ જણાવો.
(a) રાજેન્દ્ર શાહ
(b) કૃષ્ણલાલ શ્રીધરાણી
(c) મનોજ ખંડેરિયા
(d) અશ્વિની પાનસે
Answer: (b) કૃષ્ણલાલ શ્રીધરાણી
In simple words: 'પૂજારી, તું પાછો જા' કાવ્ય કૃષ્ણલાલ શ્રીધરાણીએ લખ્યું છે.

Exam Tip: કવિ અને તેમની રચનાના નામ યાદ રાખવા માટે નિયમિત પુનરાવર્તન કરો.

Question 2. પૂજારી, તું પાછો જા' કાવ્યનો સાહિત્યપ્રકાર જણાવો.
(a) ઊર્મિકાવ્ય
(b) ખંડકાવ્ય
(c) ગઝલ
(d) ભક્તિગીત
Answer: (a) ઊર્મિકાવ્ય
In simple words: આ કાવ્ય એક ઊર્મિકાવ્ય છે.

Exam Tip: સાહિત્ય પ્રકારોની વ્યાખ્યા અને મુખ્ય લક્ષણો યાદ રાખી શકો છો.

પૂજારી, તું પાછો જા વ્યાકરણ Vyakaran

1. નીચેનાં વાક્યો ભાષાની દષ્ટિએ સુધારીને ફરીથી લખો:

Question.
(1) કાન ફૂટે મારી ઘંટના નાદે છે.
(2) જા પાછી પૂજારી તું!
Answer:
(1) ઘંટના નાદે મારા કાન ફૂટે છે.
(2) પૂજારી, તું પાછો જા !
In simple words: વાક્યોને સાચી ગુજરાતી વ્યાકરણ પ્રમાણે ગોઠવો.

Exam Tip: વાક્યમાં ક્રમ, કર્તા અને ક્રિયાપદનો યોગ્ય ઉપયોગ તપાસો.

2. નીચેનાં વાક્યોમાંથી પ્રત્યય શોધીને લખો:

Question.
(1) ખેડૂતને અંગ માટી ભરાતી.
(2) ધૂપથી મારા શ્વાસ રૂંધાય છે.
Answer:
(1) ને
(2) થી
In simple words: આપેલા વાક્યોમાંથી નામ કે સર્વનામ પછી આવતા પ્રત્યયો શોધો.

Exam Tip: પ્રત્યય હંમેશા નામ કે સર્વનામ સાથે જોડાયેલા હોય છે, તેનો ઉપયોગ શબ્દનો સંબંધ દર્શાવે છે.

3. નીચે આપેલા રૂઢિપ્રયોગનો અર્થ આપી, વાક્યમાં પ્રયોગ કરોઃ

Question. લોહીનું પાણી થવું
Answer: "લોહીનું પાણી થવું" રૂઢિપ્રયોગનો અર્થ છે "ખૂબ મહેનત પડવી". વાક્યમાં પ્રયોગ: ધંધો જમાવવામાં શરદભાઈના લોહીનું પાણી થયું છે.
In simple words: લોહીનું પાણી થવું એટલે સખત પરિશ્રમ કરવો.

Exam Tip: રૂઢિપ્રયોગનો અર્થ સ્પષ્ટ રીતે લખો અને વાક્યમાં તેનો યોગ્ય ઉપયોગ દર્શાવો.

4. નીચે “અ” વિભાગમાં આપેલા શબ્દોના સમાનાર્થી શબ્દો “બ” વિભાગમાંથી શોધીને લખોઃ

Question.
“અ” વિભાગ – “બ” વિભાગ
(1) અર્થ – માટે, વાસ્ત
(2) કાજે – પૂજા, સન્માન
(3) અંગ – શરીર, દેહ
Answer:
(1) અર્થ – પૂજા, સન્માન
(2) કાજે – માટે, વાસ્તે
(3) અંગ – શરીર, દેહ
In simple words: આપેલા શબ્દોના સમાન અર્થ ધરાવતા શબ્દો શોધીને જોડી બનાવો.

Exam Tip: સમાનાર્થી શબ્દો યાદ રાખવા માટે વારંવાર પ્રેક્ટિસ કરો અને સંદર્ભમાં તેનો ઉપયોગ સમજવાનો પ્રયાસ કરો.

5. નીચેના શબ્દોના વિરુદ્ધાર્થી શબ્દો લખો :

Question.
(1) બંધન
(2) સાંકડું
(3) દિન
(4) નવરા
Answer:
(1) બંધન X મુક્તિ
(2) સાંકડું X પહોળું
(3) દિન X રાત
(4) નવરા X કામગરા
In simple words: આપેલા શબ્દોના વિરુદ્ધ અર્થવાળા શબ્દો શોધીને લખો.

Exam Tip: વિરુદ્ધાર્થી શબ્દો યાદ રાખતી વખતે, શબ્દનો મૂળ અર્થ અને તેનો વિરોધાભાસ સમજો.

6. નીચેના શબ્દોની જોડણી સુધારીને ફરીથી લખો:

Question.
1. મંદીર
2. પુજારી
3. પાસાણ
4. द्रारा
5. અર્થ
6. નિંદર
7. નૈવેધ
Answer:
1. મંદિર
2. પૂજારી
3. પાષાણ
4. દ્વાર
5. અર્થ
6. નીંદર
7. નૈવેદ્ય
In simple words: આપેલા શબ્દોની સાચી જોડણી શોધીને લખો.

Exam Tip: જોડણી સુધારવા માટે શબ્દોનું યોગ્ય ઉચ્ચારણ અને લેખિત સ્વરૂપ ધ્યાનમાં રાખો.

પૂજારી, તું પાછો જા Summary in Gujarati

પૂજારી, તું પાછો જા પ્રાસ્તાવિક

ઈશ્વર ફક્ત પ્રેમનો ભૂખ્યો છે, દેખાવનો નહિ. તેને પૂજા, અર્ચના અને ભવ્ય મંદિરોનાં બંધનો જોઈતા નથી. મહેનત કરીને રોટી કમાવનાર જ ઈશ્વરનો સાચો પૂજારી છે. ઘંટનાદ, ધૂપ, ફૂલમાળા વગેરેથી ઈશ્વર ગુસ્સે થાય છે. આવું નૈવેદ્ય કરનાર પૂજારી ઈશ્વરને બિલકુલ પસંદ નથી.

આ જ ભાવ 'પૂજારી, તું પાછો જા' કાવ્યમાં રજૂ કરવામાં આવ્યો છે.

પૂજારી, તું પાછો જા કાવ્યની સમજૂતી

મોટા અવાજથી (ઘંટનાદથી) મારા કાન ફાટી જાય છે, ધૂપથી મારો શ્વાસ રૂંધાય છે; હે પૂજારી, તારી ફૂલમાળા દૂર રાખ, તેનાથી મારું શરીર અભડાય (અપવિત્ર થાય) છે. આ તારું નૈવેદ્ય નથી. હે પૂજારી, તું પાછો જા ! મને દેખાવ પસંદ નથી. મંદિરમાં રહેલા આ ભવ્ય મહેલથી મને બંધન થાય છે; ઓ પૂજારી! દીવાલો તોડી નાખ, પથ્થરો ક્યાંથી ગમે ! આ પ્રેમનું પ્રતીક નથી, હે પૂજારી, તું પાછો જા! મને ભભકા પસંદ નથી.

આ ઘંટ બનાવનારો માણસ એરણ સાથે હથોડા પછાડે છે, તે દિવસ કે રાત ઊંઘતો નથી (ખૂબ મહેનત કરે છે), અને તું નૈવેદ્ય ચઢાવે છે. સાચી પૂજા તો તેની છે. હે પૂજારી, તું પાછો જા ! શ્રમજીવીની જ સાચી પૂજા ગણાય.]

આ સાંકડા દરવાજામાં કોણ પ્રવેશે? બહાર લોકો ઊભા છે; આ સ્વાર્થ માટેનું મંદિર બનાવ્યું છે. આ પથ્થરો છે, પ્રેમ નથી, હે પૂજારી, તું જરા જો ! હે પૂજારી, તું પાછો જા ! અહીં ફક્ત સ્વાર્થ છે, પ્રેમ નથી. ઓ પૂજારી ! આ મંદિર (મોક્ષ) માટે મજૂરો પથ્થરો ઊંચકી લાવે છે, લોહીનું પાણી તો તેમનું થાય છે અને નવરા (મહેનત ન કરનારા) લોકો નામ કમાવે છે. અરે તું શરમાઈશ નહિ! હે પૂજારી, તું પાછો જા ! શ્રમજીવીઓ જ સાચા પૂજારી છે. ખેડૂતના શરીરમાં માટી ભરાય છે, તેના નખમાં અર્થ ભરેલો છે, પરસેવો પાડી ધૂપ કર્યો, તેના ખેતરમાં ઘંટ વાગે છે; આ જ સાચો પૂજારી છે, હે પૂજારી, તું પાછો જા !

ખેડૂતની મહેનત જ સાચી પૂજા છે.

પૂજારી, તું પાછો જા શબ્દાર્થ

• નાદે – અવાજથી.
• કાન ફૂટવા – (કાન ફાટી જાય – બહેરા થઈ જાય તેવો) અસહ્ય ઘોંઘાટ લાગવો.
• ધૂપથી – ધૂપસળી કે બીજાં સુગંધી દ્રવ્યોથી.
• શ્વાસ રૂંધાય – ગૂંગળામણ થવી, શ્વાસ લેવામાં મુશ્કેલી થવી.
• અંગ – શરીર, દેહ.
• અભડાય – અપવિત્ર થવું.
• નૈવેધ – પ્રસાદ, દેવને ધરાવેલી ખાવાની વસ્તુ.
• મહાલય – મહેલ, (અહીં) પવિત્ર ધામ, મંદિર.
• પાષાણ – પથ્થર. ચિહ્ન – નિશાની.
• એરણ – અમુક આકારનું લોખંડનું ગચિયું, જેના ઉપર સોની, લુહાર ઘડે છે.
• અફાળ – અફાળવું, ટીચવું, પછાડવું, અથડાવવું.
• હથોડા – ટીપવાનું કે ઠોકવાનું મોગરી જેવું સાધન.
• સાંકડાં – પહોળાઈમાં ઓછાં, સાંકડવાળાં.
• ખડી – ઊભી રહી. કાજે – માટે, વાસ્તે.
• વહે – વહન કરવું, ઉપાડવું.
• ઉપાડવું – ઊંચકવું તે, ઊંચકીને લઈ જવું તે. નવરાત્રે કામ વગરના.
• ખાટવું – ફાયદો મેળવવો.
• અર્થ – પૂજા, સન્માન.
• ઘણ – મોટો ભારે હથોડો.