GSEB Class 11 Gujarati Lekhan Kaushalya સંક્ષેપીકરણ સંક્ષેપીકરણ Solutions

સંક્ષેપીકરણ” એટલે આપેલા ગદ્યખંડને ધ્યાનપૂર્વક વાંચો.
Answer: સારાંશ એટલે આપેલા લખાણને ધ્યાનપૂર્વક વાંચવું. તેનો મુખ્ય વિચાર સમજવો અને ટૂંકમાં રજૂ કરવો.
In simple words: સારાંશ બનાવવાનો અર્થ છે કે, તમારે આપેલો મોટો લેખ ધ્યાનથી વાંચી, તેના મુખ્ય મુદ્દાઓને ઓળખી, અને તેને ઓછા શબ્દોમાં ફરીથી લખવો.

Exam Tip: પ્રિસિ (સારાંશ) લખતા પહેલાં, મૂળ પાઠને ધ્યાનપૂર્વક વાંચવું ખૂબ જ જરૂરી છે, જેથી તમે તેના મુખ્ય વિષયને બરાબર સમજી શકો.

 

સંક્ષેપીકરણ કરતી વખતે ધ્યાનમાં રાખવા જેવી બાબતો
Answer: સંક્ષેપીકરણ કરતી વખતે કેટલીક મહત્વની બાબતો ધ્યાનમાં રાખવી જોઈએ.
1. આપેલા ગદ્યખંડને ધ્યાનપૂર્વક વાંચવું.
2. વાંચતી વખતે તમને ખ્યાલ આવશે કે આ ગદ્યખંડ કોઈ ભાવ કે વિચારનો વિસ્તાર છે. તે ભાવ કે વિચારને રજૂ કરવા માટે:

• ક્યાંક ઉદાહરણો કે કાવ્યપંક્તિઓ આપીને વિચારને વધુ સ્પષ્ટ કરવા અથવા સમજાવવા માટે તાર્કિક પ્રયત્ન કર્યો હોય છે.
• ક્યાંક શબ્દસમૂહ કે સામાસિક શબ્દોનો વધારો ભાષાના મૂળને અને તેની શક્તિને નુકસાન કરતો હોય છે.
• વાતને મજબૂત કરવા માટે ક્યાંક શબ્દ, શબ્દસમૂહ કે વાક્યનું પુનરાવર્તન થયેલું હોય છે. ક્યારેક અલંકારોનો ઉપયોગ ભાષાની અભિવ્યક્તિને શક્તિશાળી બનાવવા થાય છે.

3. ગદ્યખંડનો સારાંશ કરતી વખતે (અ), (બ), (ક) અને (ડ) માં દર્શાવેલી બધી બાબતો દૂર કરો. આમ કરતી વખતે શબ્દોના ભાવ, વિચાર કે અર્થ દૂર ન થાય તેનું ધ્યાન રાખવું.
4. ગદ્યખંડના શબ્દોનો જ સારાંશ કરવાનો છે, તેના ભાવ-વિચાર કે અર્થનો નહિ.
5. સારાંશ કરતી વખતે ગદ્યખંડમાં 120 શબ્દો હોય, તો તેના ત્રીજા ભાગમાં સારાંશ કરતાં 40 શબ્દો (આશરે) થાય એટલો ગદ્યખંડ બનાવવો.
6. સૌથી પહેલાં એક કાચો મુસદ્દો તૈયાર કરો. તેને ફરી વાંચો. મૂળ ગદ્યખંડમાં જે ભાવ-વિચાર કે અર્થ છે તેના શબ્દો ઓછા કરવા જતાં તેને નુકસાન ન થાય તેની કાળજી રાખો.
7. ગદ્યખંડના ભાવ-વિચાર કે અર્થને અનુરૂપ યોગ્ય શીર્ષક આપો.
In simple words: સારાંશ બનાવતી વખતે, તમારે પહેલાં મૂળ લખાણને ધ્યાનથી વાંચવું. પછી, તેના મુખ્ય વિચારો અને હેતુને સમજવા. ઉદાહરણો, પુનરાવર્તનો, અને વધારાના શબ્દો કાઢી નાખીને લખાણને એક તૃતીયાંશ જેટલું ટૂંકાવવું. ધ્યાન રાખવું કે મૂળ અર્થ ન બદલાય. છેલ્લે, એક યોગ્ય શીર્ષક આપવું.

Exam Tip: સંક્ષેપીકરણના નિયમોનું પાલન કરવું એ ઉત્તમ ગુણ મેળવવા માટે ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે. ખાસ કરીને શબ્દ મર્યાદા અને મુખ્ય અર્થ જાળવી રાખવો જરૂરી છે.

 

નીચેના પ્રત્યેક ગદ્યખંડનો ત્રીજા ભાગમાં સંક્ષેપ કરી તેને યોગ્ય શીર્ષક આપોઃ

 

Question 1. ‘ઝાડ ઉપર સરસ ફળ ઊગેલાં જોઈ લોભી માણસ એ ફળ તોડે છે. ઉપર ચડવાનું શક્ય ન હોય અથવા એટલી મહેનત પણ કરવી ન હોય, તો ફળ તરફ તાકીને લોભી માણસ પથ્થર ફેકે છે. વૃક્ષ આવા માણસ ઉપર પણ ક્રોધ કર્યા વગર એને પોતાનું ફળ આપી છૂટે છે. ખરેખર, આ વૃક્ષો જ પૂરાં પરોપકારી છે. એમને ધન્ય છે. હે મારા મન! તને માણસનો દેહ મળ્યો એ વ્યર્થ છે. વૃક્ષ જેટલી ભલાઈ તું બતાવતો નથી.’ કાકા કાલેલકર
Answer: પરોપકાર
વૃક્ષ પોતાને પથ્થર મારનારને પણ ખુશીથી પોતાનું ફળ આપી દે છે, પરંતુ માણસ પોતાના જીવનમાં વૃક્ષ જેટલો પરોપકારી બની શકતો નથી. આમ, મનુષ્ય સ્વાર્થી છે જ્યારે વૃક્ષ નિઃસ્વાર્થી છે.
In simple words: વૃક્ષો પથ્થર ફેંકનારને પણ ફળ આપે છે. માણસ સ્વાર્થી છે અને વૃક્ષો જેટલો પરાપકાર કરી શકતો નથી.

Exam Tip: જ્યારે કોઈ ઉદાહરણ સાથેનો ગદ્યખંડ હોય, ત્યારે ઉદાહરણનો સાર સમજીને તેનો ઉપયોગ સંક્ષેપમાં કરવો.

 

Question 2. ગામનાં બાળકો, ગામનાં સ્થાનો, ગામની શેરીઓ, ગામના કૂવા-તળાવ કે જાજરૂને હું જ્યારે ગંદાં જોઉં છું ત્યારે મને એમ થાય છે કે હજુ આપણે સ્વચ્છતાના પ્રાથમિક સંસ્કારો પણ દૃઢ નથી કર્યા. એને લીધે જ આપણું આરોગ્ય ખોરવાઈ ગયું છે, અનેક ચેપી રોગોનો ફેલાવો થાય છે, આપણી પ્રગતિમાં પણ અનેક અંતરાયો આવે છે. અલબત્ત, આમાં આપણી ગરીબી બહુ મોટો ભાગ ભજવે છે, પણ મારું તો એવું દૃઢ માનવું છે કે સતત સ્વચ્છતાના સંસ્કારોની કેળવણી કર્યા કરવી એ જ એનો સાચો ઉકેલ છે. જો સ્વચ્છતાના સંસ્કારો દૃઢ થઈ જશે તો માણસ જે સ્થિતિમાં હશે એમાં પણ સ્વચ્છતા સાચવવાનો પ્રયત્ન કરશે. – બબલભાઈ મહેતા
Answer: સ્વચ્છતા
ગામડામાં લોકો પોતાની ખાનગી કે જાહેર જગ્યાઓ સ્વચ્છ રાખતા નથી, જેના કારણે રોગો વધે છે. ભલે માણસો ગરીબ હોય, છતાં પણ પોતાની સ્વચ્છતા જાળવે તો આપણી પ્રગતિ અવશ્ય થશે. સ્વચ્છતાના સંસ્કારો કેળવવા જરૂરી છે.
In simple words: ગામડામાં ગંદકીથી રોગ વધે છે. ગરીબી છતાં સ્વચ્છતા રાખવાથી જ પ્રગતિ થશે.

Exam Tip: સામાજિક સમસ્યાઓ પર આધારિત ગદ્યખંડમાં, સમસ્યા અને તેના ઉકેલને સ્પષ્ટ રીતે દર્શાવવા પર ધ્યાન આપો.

 

Question 3. એક અરીસા ઉપર જો કચરો અને ધૂળ જામી ગયાં હોય તો તેમાં આપણું પ્રતિબિંબ જોઈ શકાતું નથી; તે જ રીતે અજ્ઞાન અને દુષ્ટતા આપણા હૃદયના અરીસા ઉપર કચરા અને ધૂળ સમાન છે. જેમાં આપણે આપણી જાતનો જ સૌથી પ્રથમ વિચાર કરીએ છીએ તે સ્વાર્થીપણું એ મોટામાં મોટું પાપ છે. જે એમ વિચારે છે કે હું પહેલો ખાઈ લઈશ, હું બીજાઓ કરતાં વધુ ધન મેળવીશ અને બધું મારી પાસે જ રાખીશ', જે એમ વિચારે છે કે “બીજાઓની પહેલાં હું સ્વર્ગે જઈશ, બીજાઓની પહેલાં હું મુક્તિ મેળવીશ' તે મનુષ્ય સ્વાર્થી છે. નિઃસ્વાર્થી મનુષ્ય કહે છે, “હું છેલ્લો રહીશ, હું સ્વર્ગમાં જવાની દરકાર રાખતો નથી. વળી, જો નરકે જવાથી પણ મારા ભાઈઓને હું મદદરૂપ થઈ શકું તો હું નરક જવા પણ તૈયાર છું.' આ નિઃસ્વાર્થવૃત્તિ ધર્મની કસોટી છે. – સ્વામી વિવેકાનંદ
Answer: હૃદયનો અરીસો
જેમ ગંદા અરીસામાં પ્રતિબિંબ ન દેખાય, તેમ આપણા હૃદય પર અજ્ઞાન અને દુષ્ટતાનો કચરો જામવાથી આપણે સ્વાર્થી બની જઈએ છીએ. સ્વાર્થીપણું સૌથી મોટું પાપ છે. નિઃસ્વાર્થ ભાવના એ જ સાચો ધર્મ છે, જ્યાં વ્યક્તિ બીજાના ભલા માટે પોતાની પરવા નથી કરતો.
In simple words: અજ્ઞાન અને દુષ્ટતા હૃદયને સ્વાર્થી બનાવે છે, જે એક મોટું પાપ છે. નિઃસ્વાર્થપણું એ જ સાચો ધર્મ છે.

Exam Tip: આધ્યાત્મિક કે દાર્શનિક ગદ્યખંડમાં, મુખ્ય સંદેશ અને તેના વિરોધાભાસી વિચારોને ઓળખીને સંક્ષેપમાં લખવા.

 

Question 4. શિસ્તના બે પ્રકાર છે સ્વયંશિસ્ત અને ફરજિયાત શિસ્ત. સોટી વાગે ચમચમ અને વિદ્યા આવે ધમધમ' એ નું મૂલ્ય વિદ્યાર્થીઓ પર ફરજિયાત શિસ્ત લાદવામાં આવે છે; પરંતુ આજના જમાનામાં આવી શિસ્ત નથી. સ્વયંશિસ્ત કે સ્વૈચ્છિક શિસ્તના વાતાવરણમાં જ બાળકોનો સાચો વિકાસ થઈ શકે છે. ફરજિયાત પળાવવામાં આવતી શિસ્તમાં ભય હોય છે. સ્વયંશિસ્તમાં ભયને કોઈ સ્થાન હોતું નથી. વ્યક્તિઓ જાતે જ સમજી-વિચારીને શિસ્તનું પાલન કરે છે. આપણામાં સ્વયંશિસ્તની ભાવના કેળવાયેલી હશે તો અમેરિકા અને ઇંગ્લેન્ડની જેમ આપણા દેશની પણ પ્રગતિ થઈ શકશે. શિસ્તના અભાવે અનેક સમસ્યાઓ ઊભી થાય છે. શાળાઓમાં વિદ્યાર્થીઓની અનિયમિતતા, ઘોંઘાટ, માલમિલકતનું નુકસાન, હડતાલ, મારામારી વગેરે ગેરશિસ્તનાં જ પરિણામ છે. શિસ્તનો સવ્યવહાર સાથે ગાઢ સંબંધ છે. જ્યાં વિનય, વિવેક અને જવાબદારીની ભાવના હોય છે ત્યાં શિસ્ત જળવાય છે અને વાતાવરણ સુખદ બને છે.
Answer: શિસ્ત : સ્વૈચ્છિક અને ફરજિયાત
શિસ્તના બે પ્રકાર છે: સ્વયંશિસ્ત અને ફરજિયાત શિસ્ત. સ્વૈચ્છિક શિસ્તથી બાળકોનો સાચો વિકાસ થાય છે. ફરજિયાત શિસ્તમાં ભય હોય છે, જ્યારે સ્વયંશિસ્તમાં વ્યક્તિ પોતે સમજીને પાલન કરે છે. સ્વયંશિસ્તથી દેશની પ્રગતિ થાય છે. શિસ્ત વગર ઘણી સમસ્યાઓ થાય છે, અને શિસ્તનો સારો વ્યવહાર સાથે ગાઢ સંબંધ છે. વિનય, વિવેક અને જવાબદારીથી શિસ્ત જળવાય છે.
In simple words: શિસ્ત બે પ્રકારની છે: સ્વયંશિસ્ત અને ફરજિયાત. સ્વયંશિસ્ત બાળકોનો વિકાસ કરે છે અને દેશને આગળ વધવામાં મદદ કરે છે. શિસ્ત વિનાની પરિસ્થિતિ અનેક સમસ્યાઓ લાવે છે.

Exam Tip: વિશ્લેષણાત્મક ગદ્યખંડમાં, જુદા જુદા પ્રકારો કે પાસાઓને સ્પષ્ટ રીતે વ્યાખ્યાયિત કરીને તેમનો સારાંશ આપો.

 

Question 5. "સત્યથી ભિન્ન કોઈ પરમેશ્વર હોય એવું મેં નથી અનુભવ્યું. સત્યમય થવાને સારુ અહિંસા એ જ એક માર્ગ છે, એમ આ પ્રકરણોને પાને પાને ન દેખાયું હોય તો આ પ્રયત્ન વ્યર્થ સમજું છું. પ્રયત્ન વ્યર્થ હો, પણ વચન વ્યર્થ નથી. મારી અહિંસા સાચી તોયે કાચી છે, અપૂર્ણ છે; તેથી મારી સત્યની ઝાંખી હજારો સૂરજને એકઠા કરીએ તોપણ જે સત્યરૂપી સૂરજના તેજનું પૂરું માપ મળી ન શકે એવા સૂરજના એક કિરણમાત્રના દર્શનરૂપ જ છે. એનું સંપૂર્ણ દર્શન સંપૂર્ણ અહિંસા વિના અશક્ય છે. એટલું તો હું મારા આજ લગીના પ્રયોગોને અંતે અવશ્ય કહી શકું છું. આવા વ્યાપક સત્યનારાયણનાં પ્રત્યેક દર્શનને સારુ જીવમાત્રની પ્રત્યે આત્મવત્ પ્રેમની પરમ આવશ્યકતા છે અને તે કરવાને ઇચ્છનાર મનુષ્ય જીવનના એક પણ ક્ષેત્રની બહાર નથી રહી શકતો.’ મહાત્મા ગાંધી
Answer: સત્યનારાયણનાં દર્શન
મહાત્મા ગાંધી માને છે કે સત્ય જ પરમેશ્વર છે અને અહિંસા તેને પામવાનો એકમાત્ર રસ્તો છે. તેઓ કહે છે કે તેમની અહિંસા હજુ કાચી હોવાથી તેમને સત્યનું સંપૂર્ણ દર્શન નથી થયું. સત્યનું સંપૂર્ણ દર્શન કરવા માટે સંપૂર્ણ અહિંસા હોવી જરૂરી છે. આ માટે દરેક જીવ પ્રત્યે આત્મવત્ પ્રેમ રાખવો ખૂબ જ આવશ્યક છે, અને આવો માણસ જીવનના કોઈ પણ ક્ષેત્રથી અલગ રહી શકતો નથી.
In simple words: ગાંધીજી માને છે કે સત્ય એ પરમેશ્વર છે, અને અહિંસા જ તેને મેળવવાનો માર્ગ છે. સંપૂર્ણ સત્ય માટે સંપૂર્ણ અહિંસા અને બધા જીવો પ્રત્યે પ્રેમ જરૂરી છે.

Exam Tip: ગાંધીજીના વિચારો જેવાં અવતરણોમાં, મુખ્ય વિચારને ઓળખીને તેને સરળ ભાષામાં રજૂ કરવા પર ધ્યાન આપો. અવતરણ ચિહ્નમાં આપેલું લખાણ યથાવત્ રાખો.

 

Question 6. ભારતની ખરી દુર્બળતા તેની ગરીબાઈમાં નથી. ગરીબાઈને તો આપણે જીરવી શકીશું, પણ ભારતની સૌથી કમજોર કડી ધર્મઝનૂન છે. ઘાત-પ્રતિઘાતના રૂપમાં તેનો પડઘો વધતો જઈ રહ્યો છે, કારણ કે ધર્મઝનૂનનો મોટો ઢગલો અંતે તો પૂરા વળતર સાથે મતપેટીઓ છલકાવી દેવાની પ્રચંડ શક્તિ ધરાવતો થયો છે. આપણે એવી પરિસ્થિતિનું નિર્માણ કરી ચૂક્યા છીએ કે પૂરી ધર્મનિરપેક્ષતા, પૂરી કોમનિરપેક્ષતા કે પૂરી નોકરીનિરપેક્ષતાથી ઉચ્ચ અને મહાન આદર્શો સાથે ચૂંટણી લડી શકીએ તેમ નથી. જેમ યુદ્ધમાં બધું જ કર્તવ્ય બની જતું હોય છે તેમ ચૂંટણીમાં બધું જ આચરી શકાતું હોય છે. ચૂંટણીનો દોર મોટા ભાગે એવા લોકોના હાથમાં ચાલ્યો જતો હોય છે, જે ચોખ્ખા હાથના ના કહેવાય. ધર્મઝનૂન, કોમવાદ, ભ્રષ્ટાચાર, નોકરીવાદ અને અસામાજિક્તા વગેરે મળીને નિશ્ચિત પરિણામ લાવતાં હોય છે. અનિષ્ટોનો પ્રભાવ તથા શક્તિ એટલાં વધી ગયાં છે કે ઈષ્ટ તત્ત્વો બિચારાં બની ગયાં છે. – સ્વામી સચ્ચિદાનંદ
Answer: ખરી દુર્બળતા
ભારતની સાચી નબળાઈ ગરીબી નથી, પણ ધર્મઝનૂન છે, જે મતપેટીઓ ભરવાની ભારે શક્તિ ધરાવે છે. ચૂંટણી લડનારા લોકો ધર્મ, કોમ કે નોકરીથી અલગ રહીને ઉચ્ચ આદર્શો સાથે રહી શકતા નથી. ચૂંટણીમાં ખરાબ તત્ત્વોનો પ્રભાવ વધવાથી સારા તત્ત્વો લાચાર બની ગયાં છે.
In simple words: ભારતની મુખ્ય નબળાઈ ધર્મઝનૂન છે. ચૂંટણીમાં ધર્મ અને જાતિના આધારે વોટ મેળવાય છે, જેના કારણે ખરાબ લોકો શક્તિશાળી બન્યા છે અને સારા લોકો નબળા પડી ગયા છે.

Exam Tip: સામાજિક-રાજકીય વિષયો પરના ગદ્યખંડમાં, લેખકના મુખ્ય દલીલને ઓળખીને તેને સંક્ષિપ્ત અને સ્પષ્ટ રીતે રજૂ કરો.