GSEB Class 10 Gujarati Vyakaran અલંકાર સમજૂતી અને ઉદાહરણ Solutions

અલંકારના બે પ્રકાર છેઃ
• શબ્દાલંકાર અને
• અર્થાલંકાર

શબ્દાલંકાર જે અલંકારમાં શબ્દ દ્વારા સુંદરતા બને છે, તે શબ્દાલંકાર કહેવાય છે.

શબ્દાલંકારોઃ
1. અનુપ્રાસ (એમાં વર્ણાનુપ્રાસ કે વર્ણસગાઈ તેમજ અંત્યાનુપ્રાસ કે પ્રાસાનુપ્રાસ,
2. યમક કે શબ્દાનુપ્રાસ અને
3. પ્રાસસાંકળી કે આંતરપ્રાસ.

(1) અનુપ્રાસ ઝૂકી ઝાડના ઝુંડની ઝાઝી ઝાડી (વર્ણાનુપ્રાસ / વર્ણસગાઈ) આ વાક્યમાં ‘ઝ’ વર્ણનું વારંવાર આવવું થયું છે. જ્યારે એક જેવા વર્ણથી શરૂ થતા શબ્દો ઉપયોગ થાય છે, ત્યારે વર્ણાનુપ્રાસ કે વર્ણસગાઈ અલંકાર બને છે.

અંત્યાનુપ્રાસઃ
• આવું કહ્યું ત્યાં શિર શૂળ ચાલ્યું,
• રહ્યું નહીં મસ્તક મત્ત ઝાલ્યું.
પહેલી લીટીના “ચાલ્યું” શબ્દ સાથે બીજી લીટીના “ઝાલ્ય” શબ્દનો પ્રાસ બન્યો છે, તેથી આ અંત્યાનુપ્રાસ થયો છે.

ઉદા.,
• મીઠા મધુ ને મીઠા મોરલા રે લોલ.
• કામિની કોકિલા કેલિ કૂજન કરે.

(2) યમક કે શબ્દાનુપ્રાસઃ

જોતાં વેંત જ હઈયું વિષમશરે વીંધી લીધ વિષમ શરે, તે જ પળે મારગે ઉર વસી એ દિવ્ય ઉરવશીએ.
વિષમશર = કામદેવ/વિષમ શરે = વિષમ બાણોથી ઉર વસી = હૃદયે વસી ઉરવશી – ઉર્વશી (એ નામની અપ્સરા)

જ્યારે એક જ અક્ષરસમૂહ એકથી વધારે જગ્યાએ આવે, પણ સંદર્ભ પ્રમાણે તે અક્ષરસમૂહોના અલગ અલગ અર્થ હોય, ત્યારે યમક કે શબ્દાનુપ્રાસ અલંકાર થાય છે.

યામિની વ્યોમસર માંહી સરતી. (સર = સરોવર, સરવું)

જો એક જગ્યાએ અક્ષરસમૂહ સાર્થક અર્થરૂપે હોય અને બીજી જગ્યાએ અક્ષરસમૂહ સ્વતંત્ર અર્થ ન ધરાવતો હોય, તોપણ યમક અલંકાર થાય છે.

ઉદા.,
• કોડભરી અંગના તારા તે અંગ માંહી રંગ શા અનંગના.
• થયા પૂરા બેહાલ, સુરત તુજ રડતી સૂરત.

(3) પ્રાસસાંકળી કે આંતરપ્રાસ

વિદ્યા ભણિયો જેહ, તેહ ઘેર વૈભવ રૂડો;
વિદ્યા ભણિયો જેહ, તેહ સદાવ્રત આપે.

પહેલા ચરણના છેલ્લા શબ્દ (જેહ) સાથે બીજા ચરણ (તેહ) વચ્ચે પ્રાસ બને છે, આવા પ્રાસને પ્રાસસાંકળી કે આંતરપ્રાસ કહે છે.

ઉદા.,
• જાણી લે જગદીશ, શીશ સદ્ગુરુને નામી.

• ભયની ભુજાને કાયા નથી, નથી વળી સંશયને પાંખ.

(બ) અર્થાલંકારોઃ જે અલંકારમાં અર્થ દ્વારા ચમત્કૃતિ સધાતી હોય તે અર્થાલંકાર કહેવાય છે.

અર્થાલંકારો:
• ઉપમા,
• રૂપક,
• ઉભેક્ષા,
• વ્યતિરેક,
• અનન્વય,
• શ્વેષ,
• વ્યાજસ્તુતિ અને
• સજીવારોપણ.

યાદ રાખો
• ઉપમેય જે વસ્તુને સરખાવવામાં આવે તેને ઉપમેય કહે છે.
• ઉપમાનઃ જે વસ્તુ સાથે સરખાવવામાં આવે તેને ઉપમાન કહે છે.
• સાધારણ ધર્મઃ જે સરખા ગુણધર્મને કારણે ઉપમેય – ઉપમાનને સરખાવવામાં આવે તેને સાધારણ ધર્મ કહે છે.
• ઉપમાવાચક કે વાચકઃ જે શબ્દથી તે સરખામણી સૂચવાય તે શબ્દને ઉપમાવાચક કે વાચક કહે છે.

(1) ઉપમા અલંકાર
ઉદાહરણ મુખ ચંદ્ર સમું છે.
સમજૂતી: આમાં “મુખ” ઉપમેય છે, “ચંદ્ર” ઉપમાન છે, “સમું” ઉપમાવાચક છે, “સુંદરતા” સાધારણ ધર્મ છે.

જ્યારે કોઈ ખાસ ગુણ અંગે સરખામણી કરવામાં આવે ત્યારે ઉપમા અલંકાર બને છે. પેઠે, માફક, પ્રમાણે, જેવું, સમાન, સદશ જેવાં વાચકપદોથી સરખામણી થાય છે.

ઉદા.,
• સાવ બાળકના સમું છે આ નગર.
• ધીમે ધીમે તે ડગ ધરતો – કોઈ મત્ત ગજેન્દ્રની માફક.

(2) રૂપક અલંકાર
ઉદાહરણઃ દમયંતીનું મુખ તો ચંદ્ર છે.

સમજૂતી: ઉપમેય (મુખ) ને જ ઉપમાન (ચંદ્ર) નું રૂપ આપવામાં આવ્યું છે. ઉપમાન અને ઉપમેયને એકરૂપ બતાવવામાં આવે છે ત્યારે રૂપક અલંકાર થાય છે. આમાં કોઈ વાચકપદ હોતું નથી.

ઉદા.,
• ડોલતો ડુંગર ઈતો અમારો સસરો જો.
• કવિતા આત્માની માતૃભાષા.

(૩) ઉભેક્ષા અલંકાર
ઉદાહરણ દમયંતીનું મુખ તો જાણે ચંદ્ર !
સમજૂતી: ઉપમેય (મુખ) ને ઉપમાન (ચંદ્ર) સમાન હોય તેવી સંભાવના (કલ્પના) કરવામાં આવી છે. ‘જાણે’ એ વાચકપદ છે. જાણે, રખે, શકે, શું વગેરે શબ્દો વાચપદો તરીકે ઉપયોગ થાય છે.

ઉદા.,
• હોડી જાણે આરબ ધોડી.
• આ ડાળ ડાળ જાણે રસ્તા વસંતના.

(4) વ્યતિરેક અલંકાર ઉદાહરણઃ દમયંતીના મુખ આગળ ચંદ્ર પણ નિસ્તેજ
સમજૂતી: ઉપમેય (મુખ) ને ઉપમાન (ચંદ્ર) કરતાં પણ ચડિયાતું દર્શાવવામાં આવ્યું છે.

ઉપમેયને ઉપમાન કરતાં ચડિયાતું (ઉત્કૃષ્ટ) દર્શાવવામાં આવે ત્યારે વ્યતિરેક અલંકાર થાય છે.

ઉદા.,
• ગુલાબ લઉં? ના, કપોલ તજ રમ્ય એથી ઘણા.
• તું ચંદ્રથી ચારુ સુહાસિની હો.

(5) અનન્વય અલંકાર ઉદાહરણ દમયંતીનું મુખ એ તો દમયંતીનું મુખ!
સમજૂતી: 'મુખ' ઉપમેયને માટે બીજું કોઈ ઉપમાન મળતું નથી, ઉપમેય પોતે જ જ્યાં ઉપમાનનું સ્થાન લે છે ત્યારે અનન્વય અલંકાર થાય છે.

ઉદા.,
• મા તે મા, બીજા બધા વગડાના વા.
• હિમાલય એટલે હિમાલય.

(6) શ્વેષ અલંકાર
ઉદાહરણઃ
• કમલવત્ ગણીને બાલના ગાલ રાતા

• રવિ નિજ કર તેની ઉપરે ફેરવે છે.
સમજૂતી: આમાં ‘કર’ના બે અર્થ થાય છે :
• હાથ
• કિરણ.

જ્યારે એક જ શબ્દના બે અર્થ થતા હોય અને એથી વાક્યના પણ બે અર્થ થતા હોય ત્યારે શ્વેષ અલંકાર બને છે.

(નોંધઃ યમકમાં શબ્દ બે વાર આવે ને તેના જુદા જુદા અર્થ થાય છે ને શ્વેષમાં શબ્દ એક વાર વપરાય ને તેના જુદા જુદા અર્થ થાય છે.)

ઉદા.,
• તમે પસંદ કરેલું પાત્ર પાણી વિનાનું છે.
• રોજ ભીની થાય છે ભીની પલકમાં દીકરી.

(7) વ્યાજસ્તુતિ અલંકાર
ઉદાહરણ: મારા કંથમાં બે દોષ છે, સખી, એનાં જૂઠાં વખાણ ન કર. દાન કરતાં એણે મને બાકી રાખી છે અને યુદ્ધ કરતાં તલવારને.

સમજૂતી: જ્યારે કોઈની નિંદાના રૂપમાં પ્રશંસા (ઉપરથી જોતાં નિંદા લાગે પણ ખરેખર પ્રશંસા હોય) અને પ્રશંસાના રૂપમાં નિંદા (ઉપરથી જોતાં પ્રશંસા પણ ખરેખર નિંદા હોય) કરવામાં આવે ત્યારે વ્યાજસ્તુતિ અલંકાર થાય છે.

ઉદા.,
• શું એનું રૂપ, કંદર્પ કંઈ વિસાતમાં નહીં.
• શી તેની બહાદુરી! વંદો જોઈને નાઠી !

(8) સજીવારોપણ અલંકાર
ઉદાહરણઃ 'સૂર્યદેવતા આ કાપાકાપીથી કંટાળી જઈ તથા પોતાના ભક્તોનું દુઃખ જોઈ કષ્ટ પામી પશ્ચિમ દિશા તરફથી લાલચોળ મોં કરી ચાલ્યા ગયા.”

સમજૂતી: મનુષ્ય સિવાયના પ્રાણીઓ, પ્રકૃતિ કે નિર્જીવ પદાર્થો જાણે જીવંત હોય અને મનુષ્યની જેમ વર્તતા હોય એ રીતે તેમનું વર્ણન થાય ત્યારે તેને સજીવારોપણ (સજીવ આરોપણ) અલંકાર થયો એમ કહેવાય છે.

ઉદા.,

• સંધ્યા રમે છે ક્ષિતિજે ઉમંગે.
• સાંજવેળા તેજ, છાયા, ઘાસ – સૌ સાથે મળીને ખેલતાં.

અલંકાર સમજૂતી અને ઉદાહરણ સ્વાધ્યાય

1. નીચેની પંક્તિઓમાંના અલંકાર ઓળખીને સમજાવોઃ

Question 1. ફૂલની પાંદડીઓ પર બેઠાં બેઠં પાંખોના પંખાને ફેલાવી-સંકોરી રહ્યાં છે.
Answer: આ અલંકાર રૂપક છે, આમાં પાંખો (ઉપમેય) ને પંખા (ઉપમાન) નું રૂપ આપ્યું છે.
In simple words: જ્યારે એક વસ્તુને બીજી વસ્તુનું જ રૂપ આપી દેવામાં આવે અને તેમની વચ્ચે કોઈ ભેદ ન દર્શાવાય, ત્યારે રૂપક અલંકાર બને છે.

Exam Tip: રૂપક અલંકારમાં ઉપમેય અને ઉપમાનને એક જ માનવામાં આવે છે, તેમની વચ્ચે 'જેવું' કે 'સમાન' જેવા શબ્દો હોતા નથી.

Question 2. વૃક્ષો ઋતુની રાહ જોતાં રહે છે.
Answer: આ અલંકાર સજીવારોપણ છે, આમાં મનુષ્ય સિવાયના પ્રાણી-વૃક્ષોને મનુષ્યની જેમ વર્તતા દર્શાવ્યાં છે.
In simple words: જ્યારે નિર્જીવ વસ્તુ કે પ્રાણીને માનવ જેવું વર્તન કરતું બતાવાય, ત્યારે સજીવારોપણ અલંકાર હોય છે.

Exam Tip: સજીવારોપણ અલંકારમાં નિર્જીવ વસ્તુઓ જીવંત બનીને માનવીય ક્રિયાઓ કરતી હોય તેવું વર્ણન હોય છે.

Question 3. શરૂઆતમાં એ લોકો પીળા વાઘ જેવા લાગતા.
Answer: અલંકાર: ઉપમા. અહીં 'લોકો' (ઉપમેય) ને 'પીળા વાઘ' (ઉપમાન) સાથે સરખાવવામાં આવ્યાં છે. 'જેવા' ઉપમાવાચક પદ છે.
In simple words: જ્યારે એક વસ્તુને બીજી વસ્તુ સાથે સરખાવવામાં આવે અને સરખામણી દર્શાવવા માટે શબ્દોનો ઉપયોગ થાય, ત્યારે ઉપમા અલંકાર હોય છે.

Exam Tip: ઉપમા અલંકાર ઓળખવા માટે 'જેવું', 'સમું', 'જેમ', 'સમાન' જેવા શબ્દો પર ધ્યાન આપો.

Question 4. મારી નજર જાણે હરણ; ને રહે છે ઠેકતી એ ઘાસમાં.
Answer: આ અલંકાર ઉભેક્ષા અને સજીવારોપણ છે. આમાં મારી નજર (ઉપમેય) ને હરણ (ઉપમાન) હોય તેવી કલ્પના કરાઈ છે. ('જાણે' સૂચક પદ છે), અને નજરને ઠેકતી બતાવી છે તેથી સજીવારોપણ અલંકાર છે.
In simple words: જ્યારે ઉપમેયને ઉપમાન હોય તેવી કલ્પના થાય અને તેમાં નિર્જીવ વસ્તુને જીવંત ક્રિયા કરતી બતાવાય, ત્યારે આ બંને અલંકારો જોવા મળે છે.

Exam Tip: 'જાણે', 'રખે', 'શકે' જેવા શબ્દો ઉભેક્ષા સૂચવે છે, જ્યારે માનવેતર ક્રિયાઓ સજીવારોપણ દર્શાવે છે.

Question 5. ધોળા ધાવણ કેરી ધારાએ ધારાએ; પામ્યો કસુંબીનો રંગ.
Answer: આ અલંકાર વર્ણસગાઈ / વર્ણાનુપ્રાસ છે, આમાં “ધ” વર્ણની કર્ણપ્રિય વારંવાર આવવું થયું છે.
In simple words: જ્યારે કોઈ વાક્યમાં એક જ અક્ષર વારંવાર આવે અને તે સાંભળવામાં સારો લાગે, ત્યારે વર્ણાનુપ્રાસ અલંકાર હોય છે.

Exam Tip: વર્ણાનુપ્રાસમાં અક્ષરોનું પુનરાવર્તન વાક્યમાં સંગીતમયતા ઉમેરે છે અને તેને યાદ રાખવામાં મદદ કરે છે.

Question 6. દેહ પર તીણા ઉઝરડા હોરના; થીજી રહ્યા છે આજ ઠંડા પહોરના!
Answer: આ અલંકાર અંત્યાનુપ્રાસ છે, આમાં બંને લીટીને અંતે “હોરના” અને “પહોરના” આ બંને સરખા ઉચ્ચારવાળા પદો આવ્યાં છે.
In simple words: જ્યારે કાવ્યની બે લીટીના અંતિમ શબ્દોમાં સરખા ઉચ્ચારવાળો પ્રાસ હોય, ત્યારે અંત્યાનુપ્રાસ અલંકાર કહેવાય છે.

Exam Tip: અંત્યાનુપ્રાસ પંક્તિઓમાં સંગીતમયતા લાવે છે અને તેને યાદ રાખવામાં સરળતા રહે છે.

Question 7. દીવા નથી, દીવા નથી દરબારમાં છે અંધારું ઘોર.
Answer: આ અલંકાર યમક છે, આમાં 'દીવા નથી' અને 'દવા નથી' એ સરખા ઉચ્ચારવાળાં પદો આવ્યાં છે અને તેમનો અર્થ બદલાઈ જાય છે.
In simple words: જ્યારે એક શબ્દનો સમૂહ વાક્યમાં એકથી વધુ વાર આવે અને દરેક વખતે તેનો અર્થ જુદો હોય, ત્યારે યમક અલંકાર હોય છે.

Exam Tip: યમક અલંકારમાં શબ્દોનું પુનરાવર્તન હોય છે પરંતુ દરેક પુનરાવર્તનમાં અર્થ જુદો હોવો અનિવાર્ય છે.

2. નીચેની પંક્તિઓના અલંકારનું નામ લખો:

Question. લેખકની કલ્પના જાણે મરતી મરતી પાછી આવી !
Answer: ઉભેક્ષા
In simple words: આ વાક્યમાં 'જાણે' શબ્દ કલ્પના દર્શાવે છે, જે ઉભેક્ષા અલંકારની નિશાની છે.

Exam Tip: ઉભેક્ષા અલંકારમાં ઉપમેય ઉપમાન હોય તેવી કલ્પના દર્શાવાય છે, જેમાં 'જાણે', 'રખે', 'શકે' જેવા શબ્દોનો ઉપયોગ થાય છે.

Question. મનેખ જેવા મનેખનેય કપરો કાળ આવ્યો છે.
Answer: અનન્વય
In simple words: આ વાક્યમાં 'મનેખ' ની સરખામણી બીજા કોઈ સાથે નથી, તે પોતે જ પોતાનું ઉપમાન છે, તેથી અનન્વય અલંકાર છે.

Exam Tip: અનન્વય અલંકારમાં ઉપમેયને ઉપમાન માટે બીજું કોઈ તુલ્ય ન મળતા તે પોતે જ પોતાનું ઉપમાન બને છે.

Question. ચંદ્રેશને છેલ્લી પાટલી પર બેસવાનો શોખ છે.
Answer: વ્યાજસ્તુતિ
In simple words: આ વાક્યમાં ચંદ્રેશને છેલ્લી પાટલી પર બેસવાના શોખને એક રીતે વખાણ રૂપે નિંદા કરવામાં આવી છે.

Exam Tip: વ્યાજસ્તુતિ અલંકારમાં નિંદા દ્વારા પ્રશંસા અથવા પ્રશંસા દ્વારા નિંદા કરવામાં આવે છે.

Question. બંનેના મોં ઉપર શોકનાં વાદળ છવાયેલાં હતાં.
Answer: રૂપક
In simple words: આ વાક્યમાં 'શોક' ને 'વાદળ' નું રૂપ આપી દેવાયું છે, જે રૂપક અલંકાર દર્શાવે છે.

Exam Tip: રૂપક અલંકારમાં ઉપમેય અને ઉપમાન વચ્ચે કોઈ ભેદ હોતો નથી અને તેમને એક જ ગણવામાં આવે છે.

Question. કમળ જેવો ખીલતો દિવસ, પોયણા જેવી રાત.
Answer: ઉપમા
In simple words: આ વાક્યમાં 'જેવો' અને 'જેવી' શબ્દોનો ઉપયોગ દિવસને કમળ અને રાતને પોયણા સાથે સરખાવવા માટે થયો છે, તેથી તે ઉપમા અલંકાર છે.

Exam Tip: ઉપમા અલંકારમાં સરખામણી માટે સમાનતા દર્શાવતા શબ્દો જેમ કે 'જેવો', 'જેવી', 'સમું', 'માફક' વગેરેનો ઉપયોગ થાય છે.

Question. નીચે એક નીડમાં હાંફે નમણાં ને નિર્દોષ પારેવાં.
Answer: વર્ણાનુપ્રાસ
In simple words: આ વાક્યમાં 'ન' વર્ણનું વારંવાર આવવું થયું છે, જે વર્ણાનુપ્રાસ અલંકાર દર્શાવે છે.

Exam Tip: વર્ણાનુપ્રાસ અલંકારમાં એક જ વ્યંજન અક્ષરનું પુનરાવર્તન વાક્યમાં સંગીતમયતા લાવે છે.

Question. હલકાં તો પારેવાની પાંખથી, મહાદેવીથીએ મોટાજી.
Answer: વ્યતિરેક
In simple words: આ વાક્યમાં મહાદેવીને પારેવાની પાંખ કરતાં પણ હલકાં દર્શાવવામાં આવ્યાં છે, જે ઉપમેયને ઉપમાન કરતાં ચડિયાતું બતાવે છે.

Exam Tip: વ્યતિરેક અલંકારમાં ઉપમેયને ઉપમાન કરતાં ચડિયાતું દર્શાવી તેની શ્રેષ્ઠતા સ્થાપિત કરવામાં આવે છે.

Question. બપોર એક મોટું શિકારી કૂતરું છે.
Answer: રૂપક
In simple words: આ વાક્યમાં બપોરને 'શિકારી કૂતરું' નું રૂપ આપી દેવાયું છે, જે રૂપક અલંકાર છે.

Exam Tip: રૂપક અલંકારમાં ઉપમેય અને ઉપમાનને એક જ માનવામાં આવે છે, તેમની વચ્ચેનો ભેદ ભૂંસી નાખવામાં આવે છે.

Question. જાણે કોઈ ગુનો કર્યો હોય તેમ વિશાખાનું મોં પડી ગયું.
Answer: ઉભેક્ષા
In simple words: આ વાક્યમાં 'જાણે' શબ્દ વિશાખાના મોં પડવાની ક્રિયામાં કલ્પના દર્શાવે છે, જે ઉભેક્ષા અલંકારની નિશાની છે.

Exam Tip: ઉભેક્ષા અલંકારમાં ઉપમેય ઉપમાન હોય તેવી કલ્પના થાય છે, અને તેને ઓળખવા માટે 'જાણે', 'રખે', 'શકે' જેવા શબ્દો મુખ્ય હોય છે.

Question. જવાની તો આખરે જવાની છે.
Answer: યમક
In simple words: આ વાક્યમાં 'જવાની' શબ્દ બે વાર આવે છે અને બંને વખતે તેના અર્થ જુદા છે (યુવાની અને જતી રહેવું), તેથી યમક અલંકાર છે.

Exam Tip: યમક અલંકારમાં એક જ શબ્દ કે શબ્દસમૂહ એકથી વધુ વાર આવે અને દરેક વખતે તેનો અર્થ જુદો થતો હોય છે.

Question. મા તે મા, બીજા બધા વગડાના વા.
Answer: અનન્વય
In simple words: આ વાક્યમાં 'મા' ની સરખામણી કરવા માટે કોઈ યોગ્ય ઉપમાન નથી, તેથી તે પોતે જ પોતાનું ઉપમાન બને છે, જે અનન્વય અલંકાર છે.

Exam Tip: અનન્વય અલંકાર ત્યારે થાય છે જ્યારે ઉપમેયની સમાનતા દર્શાવવા માટે કોઈ અન્ય ઉપમાન ન મળે.

Question. તમે પસંદ કરેલું પાત્ર પાણી વિનાનું છે.
Answer: શ્વેષ
In simple words: આ વાક્યમાં 'પાત્ર' શબ્દના બે અર્થ થાય છે (એક વાસણ અને એક વ્યક્તિ), તેથી તે શ્વેષ અલંકાર છે.

Exam Tip: શ્વેષ અલંકારમાં એક જ શબ્દના સંદર્ભ પ્રમાણે બે કે તેથી વધુ અર્થ થતા હોય છે, જેનાથી વાક્યમાં ચમત્કૃતિ આવે છે.

Question. જોગનો ધોધ એટલે જોગનો ધોધ.
Answer: અનન્વય
In simple words: આ વાક્યમાં 'જોગનો ધોધ' ની સરખામણી કરવા માટે કોઈ બીજું ઉપમાન ન હોવાથી તે પોતે જ પોતાનું ઉપમાન બને છે, તેથી અનન્વય અલંકાર છે.

Exam Tip: અનન્વય અલંકાર ઉપમેયની અનન્યતા દર્શાવે છે, જ્યાં તેની તુલના બીજા કોઈ સાથે શક્ય નથી.

Question. વેદનાનો કાળમીંઢ પથ્થર એની છાતી પરથી ખસી ગયો.
Answer: રૂપક
In simple words: આ વાક્યમાં 'વેદના' ને 'કાળમીંઢ પથ્થર' નું રૂપ આપી દેવાયું છે, જે રૂપક અલંકાર છે.

Exam Tip: રૂપક અલંકારમાં અમૂર્ત ભાવનાઓને મૂર્ત સ્વરૂપ આપવામાં આવે છે અને ઉપમેય-ઉપમાનને અભિન્ન બતાવાય છે.

Question. રવિને પોતાનો તડકો ન ગમે તો તે ક્યાં જાય
Answer: શ્વેષ
In simple words: આ વાક્યમાં 'રવિ' શબ્દના બે અર્થ થાય છે (સૂર્ય અને વ્યક્તિનું નામ), જેના કારણે વાક્યમાં ચમત્કૃતિ આવે છે.

Exam Tip: શ્વેષ અલંકાર વાક્યમાં દ્વિઅર્થી શબ્દોના ઉપયોગ દ્વારા ભાષાને વધુ સમૃદ્ધ બનાવે છે.

3. નીચેના અલંકારોનાં ઉદાહરણ આપોઃ

Question 3. (1) વર્ણાનુપ્રાસ (વર્ણસગાઈ) ના ઉદાહરણ આપો.
Answer:
• ભૂખથીયે ભૂંડી ભીખ છે.
• પારકું પાતક પોતા પર ઓઢી લીધું.
In simple words: વર્ણાનુપ્રાસ અલંકારમાં એક જ અક્ષર વારંવાર આવે છે, જે વાક્યને મધુર બનાવે છે.

Exam Tip: વર્ણાનુપ્રાસમાં વ્યંજનની પુનરાવૃત્તિ હોય છે, જે વાંચવામાં કે સાંભળવામાં સુખદ લાગે છે.

Question 3. (2) યમક (શબ્દાનુપ્રાસ) ના ઉદાહરણ આપો.
Answer:
• યામિની વ્યોમસર માંડી સરતી.
• અખાડામાં જવાના મેં ઘણી વાર અખાડા કર્યા છે.
In simple words: યમક અલંકારમાં એક શબ્દ કે શબ્દસમૂહ બે કે તેથી વધુ વાર આવે છે, પરંતુ દરેક વખતે તેનો અર્થ જુદો હોય છે.

Exam Tip: યમક અલંકાર શબ્દોના વિવિધ અર્થો દ્વારા વાક્યમાં સુંદરતા અને રમૂજ ઉમેરે છે.

Question 3. (3) અંત્યાનુપ્રાસ ના ઉદાહરણ આપો.
Answer:
• ઊંડો કૂવો ને ફાટી બોક, શીખ્યું – સાંભળ્યું સર્વે ફોક.
• સહુ ચલો જીતવા જંગ, બ્યુગલો વાગે; યા હોમ કરીને પડો ફતેહ છે આગે.
In simple words: અંત્યાનુપ્રાસ અલંકારમાં પંક્તિઓના અંતિમ શબ્દોમાં પ્રાસ કે સમાન ઉચ્ચાર હોય છે, જે કાવ્યને લયબદ્ધ બનાવે છે.

Exam Tip: અંત્યાનુપ્રાસ કવિતાઓમાં સરળતાથી ઓળખી શકાય છે કારણ કે તે શબ્દોના અંતિમ સ્વરો પર આધાર રાખે છે.

Question 3. (4) ઉપમા ના ઉદાહરણ આપો.
Answer:
• ઉપાડેલાં ડગ ઉપર ઘટે હકેરા મણીકા.
• જ્યાં દેવાના પરમ વર-શો પુત્ર પામ્યા પનોતો.
In simple words: ઉપમા અલંકારમાં એક વસ્તુની સરખામણી બીજી જાણીતી વસ્તુ સાથે 'જેવું', 'સમું' જેવા શબ્દો વાપરીને કરવામાં આવે છે.

Exam Tip: ઉપમા અલંકારમાં સરખામણી માટે હંમેશા ઉપમેય, ઉપમાન, સાધારણ ધર્મ અને ઉપમાવાચક શબ્દ જેવા ચાર ઘટકો હોય છે.

Question 3. (5) રૂપક ના ઉદાહરણ આપો.
Answer:
• સંસાર સાગર તરવો મુશ્કેલ છે.
• દમયંતીનું મુખ તો ચંદ્ર છે.
• આ કાયા શું માયાનું પોટલું છે.
In simple words: રૂપક અલંકારમાં ઉપમેય અને ઉપમાનને એકરૂપ બતાવવામાં આવે છે, તેમની વચ્ચેનો ભેદ નાબૂદ કરવામાં આવે છે.

Exam Tip: રૂપક અલંકારમાં 'જેવું' કે 'સમાન' જેવા સરખામણી દર્શાવતા શબ્દો હોતા નથી, સીધું જ એક વસ્તુને બીજી વસ્તુનું રૂપ આપી દેવાય છે.

Question 3. (6) ઉભેક્ષા ના ઉદાહરણ આપો.
Answer:
• હળવદને માર્ગે જાણે વંટોળિયો હાલ્યો!
• અધરબિંબ જાણે પરવાળી રે.
In simple words: ઉભેક્ષા અલંકારમાં ઉપમેય ઉપમાન હોય તેવી કલ્પના કરવામાં આવે છે, જેમાં 'જાણે', 'રખે', 'શકે' જેવા શબ્દો ઉપયોગ થાય છે.

Exam Tip: ઉભેક્ષા અલંકાર વાક્યમાં સંભાવના કે કલ્પનાનો ભાવ ઉમેરે છે, જે કાવ્યને વધુ રસપ્રદ બનાવે છે.

Question 3. (7) વ્યતિરેક ના ઉદાહરણ આપો.
Answer:
• વદન-સુધાકરને રહું નિહાળી.
• ભરી લો શ્વાસમાં એની સુગંધનો દરિયો.
• કમળ થકી કોમળું રે બેની ! અંગ છે એનું.
• સુદામાના વૈભવ આગળ કુબેર તે કોણ માત્ર?
In simple words: વ્યતિરેક અલંકારમાં ઉપમેયને ઉપમાન કરતાં ચડિયાતું બતાવી તેની શ્રેષ્ઠતા દર્શાવવામાં આવે છે.

Exam Tip: વ્યતિરેક અલંકાર ઉપમેયની વિશેષતાને વધુ ઊંચાઈ પર લઈ જાય છે, જે તેને ઉપમાનથી પણ ચડિયાતું બતાવે છે.

Question 3. (8) અનન્વય ના ઉદાહરણ આપો.
Answer:
• પંડિત સુખલાલજી તે પંડિત સુખલાલજી.
• રામરાવણનું યુદ્ધ એ તો રામરાવણનું યુદ્ધ.
In simple words: અનન્વય અલંકારમાં ઉપમેયની સરખામણી કરવા માટે કોઈ બીજું ઉપમાન મળતું નથી, તેથી ઉપમેય પોતે જ પોતાનું ઉપમાન બને છે.

Exam Tip: અનન્વય અલંકાર ઉપમેયની અજોડતા અને અપ્રતિમતાને ઉજાગર કરે છે.

Question 3. (9) શ્વેષ ના ઉદાહરણ આપો.
Answer:
• દવા નથી દરબારમાં છે અંધારું ઘોર.
• નૃપો વિરમ્યા અવ તો મહાલયે.
In simple words: શ્વેષ અલંકારમાં એક જ શબ્દના બે કે તેથી વધુ અર્થ થતા હોય છે, જેનાથી વાક્યમાં ચમત્કૃતિ આવે છે.

Exam Tip: શ્વેષ અલંકાર શબ્દોના બહુઅર્થી સ્વરૂપનો ઉપયોગ કરીને ભાષાને વધુ સુંદર અને વિચારી બનાવે છે.

Question 3. (10) વ્યાજસ્તુતિ ના ઉદાહરણ આપો.
Answer:
• આ હોશિયાર વિદ્યાર્થી બીજા નંબરના સ્થાનનો કટો વેરી છે.
• ધન્ય છે તમારી બહાદુરીને – ઉંદર જોઈને નાઠા !
In simple words: વ્યાજસ્તુતિ અલંકારમાં પ્રશંસાના બહાને નિંદા અથવા નિંદાના બહાને પ્રશંસા કરવામાં આવે છે.

Exam Tip: વ્યાજસ્તુતિ અલંકાર વાક્યમાં કટાક્ષ કે વિનોદનો ભાવ ઉમેરે છે, જે વાચકને વિચારવા મજબૂર કરે છે.

પરીક્ષાલક્ષી સ્વાધ્યાય (બોર્ડ-પ્રશ્નપત્રના પરિરૂપના પ્રશ્નપ્રકારો અન પ્રશ્નોત્તર)

નીચેનાં વાક્યોમાંના અલંકારનો પ્રકાર જણાવો:

Question 1.
1. ગર્વિષ્ઠ ગંભીર ગરજતો ગિરિરાજ ગુંજે, ગાઉં શું?
2. નૂપો વિરમ્યા અવ તો મહાલયે. (મહા + આલય = મહેલ, મહા + લય = મહાનાશ)
3. દીકરી વ્યોમની વાદળી રે, દેવલોકની દેવી.
4. એ અદ્ભુત પ્રદેશ પૃથ્વી પર સ્વર્ગ જેવો પ્રકાશતો.
5. ચપળ નેત્ર ઝીણું અંજવ, જાણે જાળે પડ્યું ખંજન
Answer:
1. અનુપ્રાસ / વર્ણસગાઈ
2. શ્વેષ
3. રૂપક
4. ઉપમા
5. ઉભેક્ષા
In simple words: આ પ્રશ્નમાં, દરેક વાક્યનો પ્રકાર તેના શાબ્દિક ગુણધર્મો અને અર્થના આધારે ઓળખી શકાય છે.

Exam Tip: અલંકાર ઓળખવા માટે, પહેલા વાક્યના શબ્દોનું પુનરાવર્તન, અર્થભેદ કે સરખામણીના પદો પર ધ્યાન આપવું.

Question 2.
1. સાગર સાગરના સમો, ગગન ગગન સમ તેમ, રામ-રાવણનું યુદ્ધ બસ રામ-રાવણનું તેમ.
2. જટા ધરે વડવૃક્ષ; પતંગ નિજ બાળે કાયા.
3. કમળ થકી કુમળું રે બહેની ! અંગ છે એનું.
4. મારો હંસલો નાનો ને દેવળ જૂનું તો થયું.
5. જાદવ સ્ત્રી તાળી દેઈ હસે ? "ધન્ય નગર આવો નર વસે. કીધાં હશે વ્રત તપ અપાર તે સ્ત્રી પામી હશે આ ભરથાર.
Answer:
1. અનન્વય
2. સજીવારોપણ
3. વ્યતિરેક
4. રૂપક
5. વ્યાજસ્તુતિ
In simple words: આપેલા વાક્યોમાં અલંકાર ઓળખવા માટે શબ્દોના પુનરાવર્તન, સરખામણીની પદ્ધતિ અને અર્થના ભેદ પર ધ્યાન આપવું જોઈએ.

Exam Tip: અનન્વયમાં ઉપમેય પોતે જ ઉપમાન બને છે, સજીવારોપણમાં નિર્જીવ વસ્તુ જીવંત બને છે, વ્યતિરેકમાં ઉપમેયને ઉપમાનથી ચડિયાતું બતાવાય છે, રૂપકમાં ઉપમેય-ઉપમાન એકરૂપ હોય છે અને વ્યાજસ્તુતિમાં નિંદાના બહાને પ્રશંસા હોય છે.

Question 3.
1. કાળી પદળીમાં વીજળી જાણે ચમકી
2. આકાશધરા ત્યાં કંપ્યાં, ડોલ્યાં ચૌદ બ્રહ્માંડ.
3. જામી ગઈ તરત ધોર, કરાલ રાત, લાગી બધે પ્રસરવા પુર માંહી વાત.
4. રાક્ષસના ત્રાસથી પૃથ્વી કંપતી હતી.
5. ચોમાસું આવતાં સૃષ્ટિ નવું જીવન મેળવે છે.
Answer:
1. વર્ણાનુપ્રાસ / વર્ણસગાઈ
2. અતિશયોક્તિ
3. અંત્યાનુપ્રાસ
4. સજીવારોપણ
5. શ્વેષ
In simple words: દરેક વાક્યમાં અલંકારને ઓળખવા માટે શબ્દોનો ઉપયોગ, વર્ણનો પુનરાવર્તન, ક્રિયાઓનું અતિશયોક્તિભર્યું વર્ણન કે પ્રાસ જેવા પાસાં તપાસવા પડે છે.

Exam Tip: શ્વેષ અલંકારમાં એક જ શબ્દના બે કે તેથી વધુ અર્થ હોય છે, જ્યારે અતિશયોક્તિમાં કોઈ વાતને વધારીને કહેવામાં આવે છે.

Question 5.
1. દેવનદી, ઘાયલ વાઘણ જેવી, શોર અને ગર્જન સાથે રુદ્રકુંડમાં ખાબકે છે.
2. ધીમે ધીમે તે ડગ ધરતો – કોઈ મત્ત ગજેદ્રની માફક
3. કુલીન કન્યા બની લીન સંગીતે.
4. પાણી વિણ નવ કામનાં – સર, વીર ને તલવાર
5. રેલરાહત-ફાળામાં એક જ રૂપિયો! ધન્ય છે તમારી ઉદારતાને!
Answer:
1. ઉપમા / સજીવારોપણ
2. ઉપમા
3. યમક / શબ્દાનુપ્રાસ
4. શ્વેષ (પાણી = જળ, શૌર્ય ને ધાર)
5. વ્યાજસ્તુતિ –
In simple words: આ વાક્યોમાં અલંકાર ઓળખવા માટે, સરખામણીના પદો, શબ્દોના બેવડા અર્થ, માનવીય ગુણોનું આરોપણ, કે કટાક્ષપૂર્ણ પ્રશંસા જેવી બાબતોને ધ્યાનમાં લેવી જોઈએ.

Exam Tip: સંયુક્ત અલંકારો જેમ કે ઉપમા-સજીવારોપણમાં બંનેના ગુણધર્મો એકસાથે જોવા મળે છે, જ્યારે શ્વેષમાં શબ્દોના વિવિધ અર્થો પર ભાર મુકાય છે.