GSEB Class 10 Gujarati Textbook Solutions Chapter 9 હાથ મેળવીએ

સ્વાધ્યાય

Question 1. કવિ અહીં કોનો હાથ માંગે છે ?
(a) અજાણી વ્યક્તિનો
(b) મિત્રનો
(c) પત્નીનો
(d) પાડોશીનો
Answer: (a) અજાણી વ્યક્તિનો
In simple words: The poet seeks the hand of an unfamiliar person in this poem. He wants to make a new friend.

Exam Tip: In MCQs about central themes, always choose the option that best reflects the core message or primary character interaction.

Question 2. ‘હાથમાં ઉષ્મા અને થડકો' કહીને કવિ કયા ભાવને ભેળવવાની વાત કરે છે ?
(a) પરસ્પરના વેરભાવ
(b) પરસ્પરના હૃદયનો ભાવ
(c) પરસ્પરની ટીકાનો ભાવ
(d) પરસ્પરનો દ્વેષભાવ
Answer: (b) પરસ્પરના હૃદયનો ભાવ
In simple words: By speaking of 'warmth and pulse in the hand', the poet means combining emotions of mutual heart affection. It suggests a desire for profound human connection.

Exam Tip: When analyzing poetic phrases, identify the deeper, symbolic meaning beyond the literal words to grasp the poet's message.

2. નીચેના પ્રશ્નોના એક-એક વાક્યમાં ઉત્તર લખો :

Question 1. કવિ ખાલી હાથમાં શું હોવાનું અનુભવે છે?
Answer: કવિ આ ખાલી હાથમાં પણ ગરમાવો અને ધબક (થડકો) હોવાનું જાણે છે.
In simple words: The poet senses that even an empty hand possesses warmth and a pulse.

Exam Tip: For one-sentence answers, directly state the fact from the poem, keeping it concise and clear.

Question 2. કવિ અજાણ્યા માણસને શું કહે છે ?
Answer: કવિ અજાણ્યા માણસને પણ પોતાનો હાથ લંબાવીને મૈત્રી માટે આમંત્રણ આપે છે.
In simple words: The poet reaches out to the stranger, inviting them to friendship.

Exam Tip: Note how the poet's actions (extending hand) are connected to his message (inviting friendship).

3. નીચેના પ્રશ્નોના બે-ત્રણ વાક્યમાં ઉત્તર લખો.

Question 1. તમારા હાથમાં શું-શું છે ?
Answer: તમારા હાથમાં ધન, શક્તિ, કીર્તિ, અને બીજા ઘણાં સારા કામો કરવાની ક્ષમતા હશે; પરંતુ કવિને આ બધી બાબતોમાં કોઈ રુચિ નથી. તેમને તો માત્ર હાથ મિલાવીને માણસના હૃદયના ભાવોને સ્પર્શ કરીને મિત્રતા જોડવી છે.
In simple words: Your hands might contain wealth, power, fame, and the ability to do good deeds, but the poet is only interested in connecting with human hearts through friendship, not these material things.

Exam Tip: When listing things from the text, ensure you include all relevant items and then explain the poet's perspective on them.

Question 2. 'હાથ મેળવવા' દ્વારા કવિ શું સૂચવે છે ?
Answer: માનવીના હાથ વડે ઘણાં કાર્યો થાય છે, હાથથી સારા અને ખરાબ બંને કામો થાય છે. હાથની આવડતથી ઉત્તમ કામો કરી શકાય છે, જ્યારે બિનઆવડતવાળા હાથથી ખોટા કામ પણ થાય છે. હાથથી મિત્રતા થાય છે, દુશ્મની પણ થાય છે, હાથથી તાળી પણ પડે છે અને હાથથી થપ્પડ પણ પડે છે.
In simple words: The poet indicates that human hands can perform many actions, both good and bad, reflecting skill or its absence. Hands can forge friendship or enmity, clap or slap.

Exam Tip: This question asks for interpretation. Provide a broad explanation of the duality of hands and their symbolic meaning in human interaction.

4. નીચેના પ્રશ્નોના સવિસ્તાર ઉત્તર લખો.

Question 1. ‘આ બેય ખાલી હાથમાંયે કેટલું છે ! – પંક્તિ સમજાવો.
Answer: ખરેખર, હાથ ખાલી નથી. આ બંને હાથમાં ધન, સંપત્તિ, યશ-અપયશ, સારાં-ખોટાં કામો, આવડત, બિનઆવડત, કીર્તિ, ગરમાવો અને ધબક જેવી ઘણી બાબતો સમાયેલી છે. બંને હાથથી મિત્રતા બંધાય છે. હૃદયના ભાવો વધે છે. સમાનતા પ્રાપ્ત કરી શકાય છે, તદ્દન સાહજિક રીતે, હોદ્દાનું અભિમાન છોડીને સરળ માનવી બનવાનું કવિનું સ્વપ્ન છે. આથી, પોતે પહેલ કરીને, અજાણ્યાને પણ હાથ લંબાવીને મિત્ર બનાવવાની ઇચ્છા રાખે છે. ખરેખર, હાથ ખાલી નથી, આ તો મૈત્રીથી ભરેલા હાથ છે.
In simple words: The line signifies that hands are not truly empty; they encompass wealth, fame, skills, warmth, and the capacity to form friendships. The poet's ambition is to build connections and equality by extending a friendly hand, even to unfamiliar people, showing that these hands, though seemingly vacant, are rich with human connection.

Exam Tip: For explaining a poetic line, first state its core meaning, then elaborate on the hidden implications, and finally, connect it back to the poem's main theme.

Question 2. ધન, સત્તા, કીર્તિનું કામ નથી – એમ કવિ શા માટે કહે છે ?
Answer: કવિની એકમાત્ર ઇચ્છા મિત્રતા બાંધવાની છે, હાથ મિલાવીને બીજાના હૃદય સુધી પહોંચવાની તેમની આકાંક્ષા છે. ધન, સત્તા અને કીર્તિ દ્વારા વ્યક્તિ બીજા લોકોથી અલગ થઈને એકલો જીવે છે. કવિને આવી ભૌતિક વસ્તુઓમાં બિલકુલ રસ નથી. તમે તમારું પદ કે હોદ્દો છોડીને સામાન્ય બનો, લોકો સાથે પ્રેમથી ભળો તે જરૂરી છે. ધન, સત્તા, કીર્તિ ક્ષણિક છે, જ્યારે પ્રેમ કાયમી છે. બધાને મિત્ર બનાવો, બધાને પ્રેમ આપો, ભૌતિક બાબતો છોડીને પ્રેમને અપનાવો. કવિને પણ આવી વસ્તુઓ નથી જોઈતી. તેમને માત્ર હાથ અને માત્ર મિત્રતા જ જોઈએ છે.
In simple words: The poet states that wealth, power, and fame are not important because they isolate people and are temporary. His desire is for genuine friendship and connection, which he believes are eternal and more valuable than any material possessions or status.

Exam Tip: Focus on contrasting material possessions with human values like love and friendship, explaining why the latter is prioritized by the poet.

સ્વાધ્યાય

Question 1. કવિ અજાણ્યા માણસ પાસે શું માગે છે ?
(A) સત્તા
(B) કીર્તિ
(C) રૂપિયા
(D) હાથ
Answer: (D) હાથ
In simple words: The poet asks the stranger for their hand. He is seeking a simple gesture of connection and friendship.

Exam Tip: Remember the poem's core theme of human connection; a "hand" symbolizes friendship, not material gains.

Question 2. કવિ અજાણ્યા માણસ પાસે કેવો હાથ માગે છે ?
(A) સુંવાળો હાથ
(B) ગંદો હાથ
(C) ખાલી હાથ
(D) તૂટેલો હાથ
Answer: (C) ખાલી હાથ
In simple words: The poet asks for an empty hand from the stranger, symbolizing a desire for genuine connection without expectations of wealth or power.

Exam Tip: The 'empty hand' signifies sincerity and a lack of material expectations, a key message of the poem.

Question 3. હાથથી પરસ્પરના કયા ભાવને ભેળવવાની છે ?
(A) હૃદયના
(B) ગામના
(C) રૂપિયાના
(D) સત્તાના
Answer: (A) હૃદયના
In simple words: Through shaking hands, the poet wants to combine the mutual feelings of the heart. This indicates a deep emotional connection.

Exam Tip: The hands are a medium; the true connection the poet seeks is emotional and from the heart.

Question 4. આપણા હાથ કેવા કામ કરે છે ?
(A) સારાં-નઠારાં
(B) ઊંધાચત્તા
(C) ખોટેખોટાં
(D) અવળાં-સવળાં
Answer: (A) સારાં-નઠારાં
In simple words: Our hands perform both good and bad actions. They are capable of various deeds.

Exam Tip: This question highlights the dual nature of human actions; hands are tools for both constructive and destructive acts.

Question 5. કેવા હાથને કેળવવાનાં છે ?
(A) બિનઆવડતવાળા
(B) ટૂંકા
(C) લાંબા
(D) ગંદા
Answer: (A) બિનઆવડતવાળા
In simple words: The hands that need to be trained are the unskilled ones. The poet suggests that even these hands can perform useful tasks with proper guidance.

Exam Tip: The poem emphasizes improvement and growth, especially for those lacking skill, reflecting a hopeful outlook.

Question 6. કવિને કેવી હાથ જોઈએ છે ?
(A) મૈત્રીપૂર્ણ
(B) સત્ત્વશાળી
(C) કીર્તિવંત
(D) પોચો
Answer: (A) મૈત્રીપૂર્ણ
In simple words: The poet wants a friendly hand. This symbolizes a wish for genuine, warm human connection.

Exam Tip: The 'friendly hand' is a direct representation of the poem's central theme of building bridges through human contact.

Question 7. કવિ હાથ દ્વારા ક્યાં પહોંચવા માગે છે ?
(A) ખેતરે
(B) હૃદયમાં
(C) વાડીએ
(D) પરદેશમાં
Answer: (B) હૃદયમાં
In simple words: Through the gesture of hands, the poet desires to reach into the hearts of others. He seeks an emotional bond.

Exam Tip: Understand the metaphor: hands are the physical means, but the 'heart' represents the emotional destination of the poet's desire for connection.

Question 8. 'હાથ મેળવીએ' કાવ્યના કવિ કોણ છે ?
(A) ઉમાશંકર
(B) સુંદરમ્
(C) મીરાંબાઈ
(D) નિરંજન ભગત
Answer: (D) નિરંજન ભગત
In simple words: The poet of 'Haath Melaviye' is Niranjan Bhagat. It's important to remember the author of a poem.

Exam Tip: Always remember the authors of poems and texts, as author identification is a common question type.

નીચે આપેલ પ્રશ્નોના જવાબ સૂચના મુજબ આપો :

નીચેના શબ્દોના સમાનાર્થી શબ્દો આપો :

• કીર્તિ – ખ્યાતિ, નામના (Fame – reputation, name)
• હાથ – હસ્ત, કર (Hand – hasta, kara)
• થડકો – થડકાર (Pulse – thadkar)
• નઠારું – ખરાબ (Bad – evil)
• ઉષ્મા – ગરમાવો, હૂંફ (Warmth – heat, comfort)
• ભાવ – પ્રેમ, લાગણી (Emotion – love, feeling)
• ધન – પૈસા, સંપત્તિ (Wealth – money, property)
• અજાણ્યા – જાણીતા નહિ (Strangers – not known)

નીચેના શબ્દોના વિરુદ્ધાર્થી શબ્દ લખો :

• કીર્તિ x અપકીર્તિ (Fame x disrepute)
• મિત્ર × દુશ્મન (Friend × enemy)
• જાણીતા × અજાણ્યા (Known × unknown)
• પસંદ × નાપસંદ (Like × dislike)
• સારું × નઠારું, ખરાબ (Good × bad, evil)
• ટીકા × વખાણ (Criticism × praise)
• આવડત × બિનઆવડત (Skill × lack of skill)
• ઉષ્મા × ઠંડક (Warmth × coolness)

નીચેના શબ્દની સાચી જોડણી લખો :

• પકંતી – પંક્તિ (Pakanti – Pankti)
• કિર્તી – કીર્તિ (Kirti – Kirti)
• મેતઈ – મૈત્રી (Metai – Maitri)
• ઉર્મી – ઊર્મિ (Urmi – Urmi)
• કવી – કવિ (Kavi – Kavi)
• જુવો – જુઓ (Juvo – Juo)

હાથ મેળવીએ Summary in Gujarati

આ કાવ્ય નિરંજન ભગત દ્વારા લખાયેલું છે. આ નાની ઊર્મિકવિતામાં ભાવનાનું મહત્વ દર્શાવવામાં આવ્યું છે. અહીં હાથને હૃદયની ભાવનાના પ્રતીક તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યો છે. કવિ જણાવે છે કે તેમને ધન, સંપત્તિ કે સત્તા કંઈ પણ જોઈતું નથી, તેમને તો માત્ર એક મૈત્રીપૂર્ણ હાથ જ જોઈએ છે. હું મારો હાથ લંબાવીને તમારા હૃદય સુધી પહોંચવા માંગુ છું. નિસ્વાર્થ લાગણી બધું ભરી દે છે. તેમાંથી લાગણીઓ વિકસાવવાની કવિની ભાવના સ્પષ્ટપણે દેખાય છે, જે હૃદયસ્પર્શી છે.

હાથ મેળવીએ કાવ્ય-પરિચય :

લેખક પરિચય :

નિરંજન નરહરિ ભગતનો જન્મ અમદાવાદમાં થયો હતો. તેમના ‘છંદોલય’, ‘કિન્નરી’ અને ‘અલ્પવિરામ’ આ ત્રણેય કાવ્યસંગ્રહોમાંથી કવિતા લઈને નવો કાવ્યસંગ્રહ ‘છંદોલય’ પ્રગટ થયો છે. તેમાં ‘પ્રવાલદ્વીપ’ અને ‘33 કાવ્યો’નો પણ સમાવેશ થાય છે. તેમણે સોનેટ, પરંપરિત અને ઊર્મિકાવ્યનું સફળ સર્જન કર્યું છે. ‘આધુનિક કવિતા : કેટલાક પ્રશ્નો’, ‘યંત્રયુગ અને મંત્રકવિતા’, ‘મીરાં’, અને ‘સ્વાધ્યાયલોક – ભાગ 1 થી 8’ તેમના વિવેચન ગ્રંથો છે. તેમને રણજિતરામ સુવર્ણચંદ્રક અને સાહિત્ય અકાદમીનો એવોર્ડ મળ્યો છે.

પાઠનો સારાંશ :

કવિએ આ નાનકડા ભાવનાત્મક કાવ્યમાં લાગણીઓના મહત્વ પર ભાર મૂક્યો છે. અહીં હાથને હૃદયની લાગણીઓના પ્રતીક તરીકે વર્ણવવામાં આવ્યો છે. કવિ કહે છે કે તેમને પૈસા, સંપત્તિ, સત્તા કશું જ જોઈતું નથી, બસ એક મૈત્રીપૂર્ણ હાથ જ જોઈએ છે. હું હાથ લંબાવીને તમારા હૃદય સુધી પહોંચવાની ઇચ્છા રાખું છું. નિસ્વાર્થ પ્રેમ બધું જ ભરી દે છે. તેમાંથી લાગણીઓ કેળવવાનો કવિનો ઉદ્દેશ્ય સ્પષ્ટ થાય છે, જે ખૂબ જ નોંધનીય છે.

નીચેની કાવ્યપંક્તિઓનો ભાવાર્થ લખો :

Question. લાવો તમારો ....તમારા હાથમાં ?
Answer: હે ભાઈ! તમારો હાથ મને આપો. ચાલો આપણે આપણા હાથ મિલાવીએ, અને હું આ વાત તમને મારો હાથ લંબાવીને કહું છું. મારે તમારી પાસેથી કશું જ મેળવવું નથી. જોકે, તમારા હાથમાં ઘણી બધી વસ્તુઓ છે, જેમ કે ધન, સત્તા, કીર્તિ વગેરે, આ બધું તમારા હાથમાં હશે! અને તમારા હાથમાં શું-શું નથી હોતું?
In simple words: The poet asks for a hand, not for any material gain, but to form a connection. He acknowledges that the other person's hands might hold wealth and power, but he seeks a deeper bond.

Exam Tip: When interpreting a line, first state its literal request, then elaborate on the underlying intention and the poet's perspective on material versus emotional value.

Question. મારે હાથમાં........... કેટલું છે !
Answer: મારે તમારા હાથમાં રહેલી કોઈ પણ વસ્તુની ઇચ્છા નથી. મારે આવી કોઈ બાબતનું કામ નથી, મારે તો માત્ર તમારો ખાલી હાથ મિલાવવો છે. અરે ભાઈ! આપણા બંનેના હાથ ખાલી નથી. આપણા આ બંને ખાલી હાથમાં પણ ઘણું બધું રહેલું છે!
In simple words: The poet expresses no desire for material things held by the other person. He only wishes to shake an empty hand, emphasizing that even seemingly empty hands hold much potential for human connection.

Exam Tip: This line highlights the theme of valuing intrinsic human connection over material possessions. The 'empty hand' symbolizes openness and sincerity.

Question. આપણા આ ........ હાથ કેળવીએ !
Answer: આપણા આ હાથમાં ગરમાવો છે, ધબક છે. અને તે દ્વારા જ, આવો, આપણે આપણા હૃદયના ભાવોને ભેળવીએ, અને અકુશળ, સારા-ખરાબ એવા ઘણાં કામો કરતા આપણા આ હાથને આપણે સારી તાલીમ આપીને વિકસાવીએ – સુધારીએ.
In simple words: The poet suggests that our hands, filled with warmth and pulse, can be used to blend heart-felt emotions. He also advocates for training and improving these hands, which perform many skilled and unskilled tasks, both good and bad.

Exam Tip: This line emphasizes both the emotional and practical potential of hands: for heartfelt connection and for developing skills.

Question. અજાણ્યા છો ........ હાથ, મેળવીએ !
Answer: અરે ભાઈ, તમે અજાણ્યા છો? કંઈ વાંધો નથી, તો પણ જુઓ, હું મારો હાથ લંબાવીને તમને કહું છું કે લાવો તમારો હાથ, ચાલો આપણે બંને હાથ મિલાવીએ!
In simple words: The poet says that even if the other person is a stranger, it doesn't matter. He extends his hand, inviting them to shake hands and form a connection, emphasizing the universal nature of friendship.

Exam Tip: This line reinforces the poem's message of breaking barriers and initiating connection with anyone, regardless of familiarity.

હાથ મેળવીએ શબ્દાર્થ :

• કીર્તિ – ખ્યાતિ, નામના (Fame – reputation, name)
• થડકો – થડકાર (Pulse – thadkar)
• ઉષ્મા – ગરમાવો, હૂંફ (Warmth – heat, comfort)
• ધન – પૈસો, સંપત્તિ (Wealth – money, property)
• હાથ – હસ્ત, કર (Hand – hasta, kara)
• પરસ્પર – એકબીજાના (Mutual – each other's)
• સત્તા – અધિકાર (Power – authority)
• નઠારું – ખરાબ, ખોટું (Bad – evil, wrong)
• આવડત – હોંશિયારી (Skill – cleverness)
• અજાણ્યા – ઓળખીતા નહિ (Strangers – not known)