GSEB Class 10 Gujarati Textbook Solutions Chapter 10 ડાંગવનો અને... (First Language)

ડાંગવનો અને... સ્વાધ્યાય

1. નીચે આપેલા વિકલ્પોમાંથી સાચો વિકલ્પ પસંદ કરી ખરા(પ)ની નિશાની કરો :

Question 1. અંકલેશ્વરને મિત્રો મજાકમાં શું કહેતા ?
(a) અંકલ ઈશ્વર
(b) ઔધોગિક મથક
(c) ગંદકેશ્વર
(d) દુગંધેશ્વર
Answer: (c) ગંદકેશ્વર
In simple words: તેમના મિત્રો અંકલેશ્વરને મજાકમાં "ગંદકેશ્વર" કહેતા હતા.

Exam Tip: જ્યારે આવા પ્રશ્નો પૂછવામાં આવે ત્યારે વાર્તામાં પાત્રો દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાતા હુલામણાં નામો અને વર્ણનોને યાદ રાખવા જરૂરી છે.

Question 2. શેના કારણે સાગનાં ઝાડ શણગારેલાં લાગે છે ?
(a) લાઈટના કારણે
(b) આગિયાના કારણે
(c) બીજાં વૃક્ષોને કારણે
(d) ફુલ-ફળથી
Answer: (b) આગિયાના કારણે
In simple words: સાગનાં વૃક્ષો આગિયાને કારણે શણગારેલાં લાગતા હતા.

Exam Tip: પ્રકૃતિના વર્ણન પર ધ્યાન આપો, ખાસ કરીને જ્યાં કોઈ અસામાન્ય અથવા કાવ્યાત્મક તુલના કરવામાં આવી હોય.

2. નીચેના પ્રશ્નોનો એક વાક્યમાં ઉત્તર આપો :

Question 1. શાના માનમાં આદિવાસીઓ ફટાકડા ફોડતા હતા ?
Answer: આદિવાસીઓ મૃત્યુના માનમાં ફટાકડા ફોડતા હતા.

Exam Tip: આ પ્રશ્ન માટે, આદિવાસી સંસ્કૃતિના અનન્ય પાસાં પર ધ્યાન આપો. ટૂંકા જવાબો માટે, માત્ર મુખ્ય મુદ્દો આપવો.

Question 2. ગિરમાળનો ધોધ કઈ નદી પરથી પડતો હતો ?
Answer: ગિરમાળનો ધોધ ગિરા નદી પરથી પડતો હતો.

Exam Tip: પ્રકૃતિ સંબંધિત પ્રશ્નોમાં, ચોક્કસ નામો અને સ્થાનો યાદ રાખવા મહત્વપૂર્ણ છે.

3. નીચેના પ્રશ્નોના બે-ત્રણ વાક્યોમાં ઉત્તર આપો :

Question 1. લેખકની મુસાફરી યાત્રા બની રહેતી કારણ કે...
Answer: લેખક માટે તેમની મુસાફરી એક યાત્રા બની જતી હતી, કારણ કે દરેક પ્રવાસમાં તેમની બધી વૃત્તિઓ શાંત થઈ જતી હતી અને ડાહીડમરી બની જતી હતી. તેમને સૌંદર્યના અસ્તિત્વની શ્રેષ્ઠતા અને ભવ્યતા બંનેનો ખૂબ નજીકથી અનુભવ થતો હતો, જેમાં તેમનું પોતાનું અસ્તિત્વ ધીમે ધીમે ઓગળી જતું લાગતું હતું.

Exam Tip: આવા પ્રશ્નોના જવાબ આપતી વખતે, લેખકના ભાવનાત્મક જોડાણને સમજાવો અને તેના પર કેવી અસર થઈ તે દર્શાવો.

Question 2. લેખક પોતાને ટચૂકડા બુભુક્ષ માછીમારો સાથે સરખાવે છે કારણ કે..
Answer: લેખક પોતાને નાના ભૂખ્યા માછીમારો સાથે સરખાવે છે, કારણ કે જેમ માછીમારો જાળ નાખીને માછલાંની રાહ જોતા ઉભા રહે છે, તેમ તેઓ પણ નદી, ધોધ અને તળાવના સુંદર રૂપને જોવા માટે એકરૂપ થઈને ઉભા હતા. તેમને લાગતું હતું કે જાણે તેઓ તે સૌંદર્યને શબ્દોમાં પકડવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે, જેનાથી ભાષાને પણ શક્તિ મળે છે.

Exam Tip: ઉપમા અને તુલના જેવા અલંકારિક ભાષાના ઉપયોગ પર ધ્યાન આપો, અને તેના ઊંડા અર્થને સમજાવો.

4. નીચેના પ્રશ્નનો સાત-આઠ લીટીમાં જવાબ આપો :

Question 1. આહવાની વનસંપદાના મનોહર રૂપનું વર્ણન કરો.
Answer: આહવાની વનસંપદાનું મનોહર રૂપ સૂર્ય સાથે સ્પર્ધા કરતું દેખાય છે. સાગનાં વૃક્ષો અને જમીન પર પથરાયેલા ઘાસની લીલાશ સૂર્યપ્રકાશને પણ હરાવી દે છે. પવનની સાથે ફરતો અને ઉપર આવતો રંગ, ગંધ અને અવાજનું ત્રિવિધ રૂપ ઊંડા શ્વાસ લેવાથી સમગ્ર અસ્તિત્વમાં અનુભવાય છે. પવનની જાદુઈ લાકડી ફરે છે અને આ દૃશ્ય-શ્રાવ્ય ચલચિત્રમાં બદલાતું રહે છે. થોડા સમય પહેલાં પડેલા વરસાદે આ રંગભૂમિના વાતાવરણને એકદમ બદલી નાખ્યું હતું. તેને પ્રત્યક્ષ જોવાથી તેનો એક અલગ જ સ્વાદ અનુભવાય છે. આહવાની વનસંપદાની દુનિયા વિશ્વની કોઈપણ સંવેદનશીલ ચેતનાને સ્પર્શે તેવી મનોહર છે.

Exam Tip: આવા વર્ણનાત્મક પ્રશ્નોમાં, દૃશ્યો, ગંધ, અવાજ અને સ્પર્શ જેવા ઇન્દ્રિયો દ્વારા થતા અનુભવોને વિગતવાર જણાવો.

1. નીચેના પ્રશ્નોના દસ – બાર વાક્યોમાં મુદ્દાસર ઉત્તર લખોઃ

Question 1. લેખકને અંકલેશ્વર શા માટે પ્રિય છે?
Answer: લેખકના મિત્રો અંકલેશ્વરને મજાકમાં "ગંદકેશ્વર" કહે છે, છતાં તેની દુર્ગંધ સાથે લેખકને એક પ્રકારનો ઘરોબો બંધાઈ ગયો છે. અહીં ભરૂચી નાકાથી બોરભાઠા થઈને આગળ જતાં ભેખડવાળી નર્મદા નદી આવે છે. લેખકે અહીં ઉચ્ચ સ્થાન પર બેસીને અનેક વખત સૂર્યાસ્ત જોવાનો આનંદ માણ્યો છે. તેમને લાગતું હતું કે અસ્તાચળ પર્વત સુધી પહોંચેલો સૂર્ય આ ક્ષિતિજને જાળવી રાખતી નર્મદાની સપાટી પર જાણે લાલ કાર્પેટ બિછાવીને તેમનું સ્વાગત કરતો હોય. તેઓ આ રાજમાર્ગ પર ઝડપથી દોડીને નર્મદાને મળવા જતા હતા, ત્યારે તે લાલ કાર્પેટ અદૃશ્ય થઈ જતું હતું. નર્મદાનું આ મનોરમ દૃશ્ય ખાસ કરીને અંકલેશ્વરમાં જોવા મળતું હતું, અને તેને કારણે જ લેખકને અંકલેશ્વર પ્રિય છે.

Exam Tip: જ્યારે લાંબા જવાબો લખો, ત્યારે મુદ્દાઓને તાર્કિક ક્રમમાં ગોઠવો અને દરેક મુદ્દાને પૂરતા ઉદાહરણો અથવા વિગતો સાથે સમજાવો.

Question 2. લેખકે કરેલા આહવાના પ્રવાસનું વર્ણન તમારા શબ્દોમાં લખો.
Answer: આહવાના આદિવાસીઓની એક વિશિષ્ટ લોકસંસ્કૃતિ છે. ત્યાંના લોકગીતો, લોકવાદ્યો અને તહેવારોથી આ સંસ્કૃતિ જીવંત લાગે છે. લેખકે ત્યાંના 'ડાંગ દરબાર' વિશે ઘણી વાતો સાંભળી હતી. મિત્રનું બાઈક લઈને લેખક સ્થાનિક લોકોને અને તેમના જીવંત વારસાને જોવા નીકળી પડ્યા હતા. એકવાર લેખકને ડાંગીઓનું સરઘસ સામે મળ્યું. આગળ બે-ત્રણ આદિવાસીઓ ફટાકડા ફોડતા હતા. લેખકને લાગ્યું કે આ લગ્નયાત્રા હશે, પણ તે તો સ્મશાનયાત્રા હતી. નનામી ઉંચકીને ડાઘુઓ જતા હતા. લગ્નની જેમ જ મૃત્યુને ઉજવવાની આ તાત્વિક રીત લેખકને સ્પર્શી ગઈ. આદિવાસીઓના સંસ્કારજીવનની કેવી ઉજ્જવળ પરંપરા! ભોળી પ્રજા પાસે કેવું જીવનસત્ય!

Exam Tip: પ્રવાસ વર્ણનમાં, સ્થળની સંસ્કૃતિ, લોકો અને લેખકના અનુભવો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરો, અને તેને રસપ્રદ રીતે રજૂ કરો.

Question 3. રાતના સમયે ખીણને રસ્તે જતાં લેખક શા માટે સ્તબ્ધ થઈ જાય છે?
Answer: રાતના સમયે ખીણને રસ્તે જતાં ચારે બાજુ આગિયા ઉડતા હતા. આ આગિયાઓએ જાણે સાગનાં ઝાડને રાતોરાત શણગારી દીધાં હતા! ઉપર આકાશ તારાઓથી ભરેલું હતું અને નીચે આગિયાની ઉડાઉડ હતી! કવિ રાજેન્દ્ર શુક્લની પંક્તિમાં જણાવ્યા પ્રમાણે, ફક્ત સ્થાનનો જ ફરક હતો. મૂળમાં તો અજવાળું હતું. શિખર તારાઓથી શોભતું હતું અને તળેટીમાં આગિયા ચમકતા હતા. અહીં-તહીં ઉડતા આગિયાઓએ અંધકારને સજાવીને એક મોઝેઇક બનાવી આપ્યું હોય તેવું લાગતું હતું. લેખક રાતના સમયે ખીણને રસ્તેથી પસાર થાય છે ત્યારે આ અદ્ભુત દૃશ્ય જોઈને સ્તબ્ધ થઈ જાય છે.

Exam Tip: કુદરતી ઘટનાઓના વર્ણનમાં, વિરોધાભાસ અને કાવ્યાત્મક અભિવ્યક્તિનો ઉપયોગ કેવી રીતે થયો છે તે દર્શાવો.

2. નીચેના પ્રશ્નોના ત્રણ – ચાર વાક્યોમાં ઉત્તર લખો:

Question 1. નર્મદાસ્નાન અંગેના લેખકના અનુભવો જણાવો.
Answer: લેખક નર્મદા નદીમાં સ્નાન કરતા ત્યારે તેમને નર્મદા પોતાની હોય તેવી આત્મીયતાની લાગણી થતી હતી. તેમને લાગતું હતું કે જાણે તેઓ લાંબા સમય પહેલાંની સૃષ્ટિમાં સ્નાન કરી રહ્યા હોય. જ્યારે તેઓ નર્મદાના જળની એક અંજલિ ભરે છે, ત્યારે તેમના હાથમાં રહેલું જળ ભૂતકાળના બધા દૃશ્યોને વર્તમાનની નજીક લાવીને દૃશ્યમાન કરતું હતું. આ સમયે તેઓ ભૂખ અને તરસ બધું જ ભૂલી જતા હતા.

Exam Tip: આવા પ્રશ્નોમાં, લેખકના વ્યક્તિગત અનુભવો અને લાગણીઓને સ્પષ્ટ અને સંક્ષિપ્ત રીતે રજૂ કરો.

Question 2. ગિરમાળના ધોધનું લેખકે કરેલું વર્ણન તમારા શબ્દોમાં કરો.
Answer: ગિરમાળનો ધોધ જોતાં લેખકને એક જાદુઈ અનુભવ થયો. ગિરનદીનો આ ગિરમાળ ધોધ લગભગ ત્રણસો મીટર ઉંચાઈથી નીચે પડે છે. પાણી ખૂબ જોશમાં સુસવાટા મારતું વહે છે. ચારે બાજુ પર્વતમાળા છે અને તેની વચ્ચે આ ધોધ તળાવમાં પરિવર્તિત થઈ જાય છે. ધોધની આ ગતિ ભાષાને પણ શક્તિ આપે છે અને તેને જીવંત બનાવે છે.

Exam Tip: પ્રકૃતિના વર્ણનમાં, ઊંચાઈ, ગતિ અને આસપાસના વાતાવરણ જેવા ભૌતિક ગુણધર્મોનો ઉલ્લેખ કરો.

Question 3. ડાંગના આદિવાસીઓની મરણને ઊજવવાની રીત વિશે જણાવો.
Answer: ડાંગના આદિવાસીઓ કોઈનું મૃત્યુ થાય ત્યારે તેની નનામીને લગ્નયાત્રાની જેમ જ મોટા સરઘસ કાઢીને સ્મશાનમાં લઈ જતા હતા. તેઓ મૃત્યુના માનમાં રસ્તામાં ફટાકડા ફોડતા! ડાઘુઓ તેની નનામીને ઉંચકીને આગળ વધતા હતા. તેમની મૃત્યુને ઉજવવાની આ તાત્વિક રીત હતી. આ ભોળી પ્રજાને જાણે મૃત્યુ વિશે આવું જીવનસત્ય સમજાયું હોય તે રીતે તેઓ મરણની ઉજવણી કરતા હતા.

Exam Tip: સાંસ્કૃતિક રીતરિવાજો અને પરંપરાઓનું વર્ણન કરતી વખતે, તેની વિશિષ્ટતા અને પાછળના તત્વજ્ઞાન પર ભાર મૂકો.

3. નીચેના દરેક પ્રશ્નનો એક વાક્યમાં ઉત્તર લખોઃ

Question 1. નર્મદા અને ડાંગનાં જંગલોના પ્રવાસ વિશે લેખકે કોને પત્ર લખ્યો છે?
Answer: નર્મદા અને ડાંગનાં જંગલોના પ્રવાસ વિશે લેખકે પોતાના પિતાજીને પત્ર લખ્યો છે.

Exam Tip: એક વાક્યના જવાબોમાં, સીધો અને ચોક્કસ જવાબ આપો, કોઈ વધારાની વિગતો આપવાની જરૂર નથી.

Question 2. તમે એવો કયો પાઠ ભણ્યાં છો, જેમાં પત્રરૂપે નિબંધ લખાયો હોય?
Answer: “ડાંગવનો અને..” એ પત્રરૂપે લખાયેલો નિબંધ અમે ભણીએ છીએ.

Exam Tip: પાઠના સ્વરૂપ અને લેખન શૈલી વિશે પૂછવામાં આવે ત્યારે, તેના મુખ્ય પ્રકારને યાદ રાખો.

Question 3. મહેન્દ્રસિંહ પરમારે પોતાના અનુભવોને સાહિત્યના કયા સ્વરૂપમાં વ્યક્ત કર્યા છે?
Answer: મહેન્દ્રસિંહ પરમારે પોતાના અનુભવોને નિબંધના સ્વરૂપમાં વ્યક્ત કર્યા છે.

Exam Tip: લેખક અને તેમની કૃતિઓ વિશેના પ્રશ્નોમાં, લેખક દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાયેલ સાહિત્યિક સ્વરૂપને ઓળખો.

Question 4. લેખક એશિયાનું બીજા નંબરનું ઔદ્યોગિક મથક કોને ગણે છે?
Answer: લેખક અંકલેશ્વરને એશિયાનું બીજા નંબરનું ઔદ્યોગિક મથક ગણે છે.

Exam Tip: વિશિષ્ટ સ્થાનો અને તેમના મહત્વ વિશેના તથ્યો યાદ રાખો.

Question 5. લેખકને કોની સાથે ઘરોબો કેળવાઈ ગયેલો?
Answer: લેખકને અંકલેશ્વરનાં "ગંદકેશ્વર" તરીકે ઓળખાતી દુર્ગંધ સાથે ઘરોબો કેળવાઈ ગયેલો.

Exam Tip: પાઠમાં દર્શાવેલ વિરોધાભાસી લાગણીઓ અથવા અસામાન્ય સંબંધો પર ધ્યાન આપો.

Question 6. ડાંગવનો અને..' નિબંધના લેખકે ભેખડવતી નર્મદાના ઉચ્ચાસને બેસીને શાની મજા લૂંટી છે?
Answer: “ડાંગવનો અને ..….” નિબંધના લેખકે ભેખડવતી નર્મદાના ઉચ્ચાસને બેસીને સૂર્યાસ્ત જોવાની મજા લૂંટી છે.

Exam Tip: ચોક્કસ સ્થળો અને તેના સંબંધિત અનુભવોને યાદ રાખો, ખાસ કરીને જો તે કાવ્યાત્મક રીતે વર્ણવેલ હોય.

Question 7. અંકલેશ્વર શા કારણે લેખકને પ્રિય છે?
Answer: અંકલેશ્વર ભેખડવતી નર્મદા નદીને કારણે લેખકને પ્રિય છે.

Exam Tip: સ્થળની વિશિષ્ટ ભૌગોલિક વિશેષતાઓ અને તેના મહત્વને ધ્યાનમાં રાખો.

Question 8. લાલ કાર્પેટના રાજમાર્ગે દોડીને મળવા જતાં કોણ ગાયબ થઈ જાય છે?
Answer: લાલ કાર્પેટના રાજમાર્ગે દોડીને નર્મદાને મળવા જતાં સૂર્ય દ્વારા બિછાવેલું લાલ કાર્પેટ ગાયબ થઈ જાય છે.

Exam Tip: કાવ્યાત્મક વર્ણનોમાં, પ્રતીકાત્મક અર્થોને સમજવાનો પ્રયાસ કરો.

Question 9. ક્ષિતિજ પરના સૂર્યનારાજ જળવતી નર્મદાની સપાટી ઉપર શું બિછાવી આપે છે?
Answer: ક્ષિતિજ પરના સૂર્યનો રાજા જળવતી નર્મદાની સપાટી ઉપર લાલ કાર્પેટ બિછાવી આપે છે.

Exam Tip: કુદરતી દૃશ્યોનું વર્ણન કરતી વખતે, લેખક દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાયેલા વિશેષણો અને અલંકારો પર ધ્યાન આપો.

Question 10. લેખકને કોણે હરહમેશ ઝંકૃત કર્યા છે?
Answer: લેખકને નર્મદા નદીએ હંમેશાં ઝંકૃત કર્યા છે.

Exam Tip: પાઠમાં લેખકના મન પર અસર કરતી મુખ્ય શક્તિઓ અથવા તત્વોને ઓળખો.

Question 11. કબીરવડ, નારેશ્વર, જબલપુર અને સબલપુર – આમાંથી કોનો ઉલ્લેખ સામા પ્રવાહે દર્શાવેલાં સ્થળોમાં લેખકે કર્યો નથી?
Answer: સબલપુરનો ઉલ્લેખ સામા પ્રવાહે દર્શાવેલાં સ્થળોમાં લેખકે કર્યો નથી.

Exam Tip: યાદીમાંથી કોઈ એક અલગ વસ્તુને ઓળખવા માટે, આપેલી બધી વિગતોની બારીકાઈથી તપાસ કરો.

Question 12. લેખક કબીરવડ જોઈ કોને કોને અનુભવે છે?
Answer: લેખક કબીરવડ જોઈ કબીરજીને અને તપસ્વીઓનાં તપને અનુભવે છે.

Exam Tip: પ્રત્યક્ષ અનુભવો દ્વારા લેખક કયા ઐતિહાસિક અથવા આધ્યાત્મિક પાસાઓ સાથે જોડાય છે તે સમજાવો.

Question 13. હાથમાંનું જળ ભૂતકાળનાં બધાં દશ્યો વર્તમાનની સન્નિધિએ ક્યારે ઉઘાડતું આવે છે?
Answer: હાથમાંનું જળ ભૂતકાળનાં બધાં દશ્યો વર્તમાનની સન્નિધિએ જળની અંજલિ ભરતાં ઉઘાડતું આવે છે.

Exam Tip: સમય અને સ્મૃતિના સંદર્ભમાં વપરાયેલી ભાષા પર ધ્યાન આપો.

Question 14. “મુઠ્ઠી ચણા કે ધાણી, ઝરણાંનું મીઠું પાણી …” આ પંક્તિના કવિ કોણ છે?
Answer: “મુઠ્ઠી ચણા કે ધાણી, ઝરણાનું મીઠું પાણી … આ પંક્તિના કવિ રાજેન્દ્ર શુક્લ છે.

Exam Tip: કવિઓ અને તેમની જાણીતી પંક્તિઓ યાદ રાખવાથી સાહિત્યિક પ્રશ્નોમાં મદદ મળશે.

Question 15. ડાંગવનો અને...” કૃતિમાં લેખકે કયા કવિની પંક્તિઓનો વારંવાર ઉપયોગ કર્યો છે?
Answer: ડાંગવનો અને...” કૃતિમાં લેખકે કવિ રાજેન્દ્ર શુક્લની પંક્તિઓનો વારંવાર ઉપયોગ કર્યો છે.

Exam Tip: કોઈ ચોક્કસ કવિ અથવા લેખકની કૃતિઓમાં અન્ય લેખકોના સંદર્ભોને ઓળખો.

Question 16. લેખક પહેલી વાર કયા પ્રદેશની વનસંપદા જોઈ ધાયલ થઈ ગયા હતા?
Answer: લેખક પહેલી વાર ડાંગ પ્રદેશની વનસંપદા જોઈને ખૂબ જ પ્રભાવિત થઈ ગયા હતા.

Exam Tip: પાઠમાં વર્ણવેલા મુખ્ય સ્થળો અને તેના સંબંધિત લેખકની લાગણીઓને યાદ રાખો.

Question 17. સનસેટ પૉઇન્ટની ઊંચાઈથી નીચેની બાજુને લેખકે કેવી કહી છે?
Answer: સનસેટ પૉઇન્ટની ઉંચાઈથી નીચેની બાજુને લેખકે 'રંગભૂમિ' કહી છે.

Exam Tip: સ્થળોના ઉપનામો અથવા કાવ્યાત્મક વર્ણનોને ખાસ કરીને યાદ રાખો.

Question 18. લેખકે આહવામાં કયા અરણ્યનાં જુદાં જુદાં રૂપ જોયાં?
Answer: લેખકે આહવામાં દંડકારણ્યનાં જુદાં જુદાં રૂપ જોયાં.

Exam Tip: પ્રાદેશિક નામો અને તેમના ભૌગોલિક સંદર્ભોને યાદ રાખવા પ્રયાસ કરો.

Question 19. સાગ અને ઘાસની લીલપનો છાક કોને આંટી મારે એવો છે?
Answer: સાગ અને ઘાસની લીલપનો છાક સૂર્યપ્રકાશને પણ હરાવી દે તેવો છે.

Exam Tip: પ્રકૃતિના વર્ણનમાં, તુલનાઓ અને ઉપમાઓ પર ધ્યાન આપો જે લેખક ઉપયોગ કરે છે.

Question 20. પવન સાથે ઘુમરાઈને ઉપર વહી આવતા ત્રિવિધરૂપમાં લેખક કોનો કોનો સમાવેશ કરે છે?
Answer: પવન સાથે ઘુમરાઈને ઉપર વહી આવતા ત્રિવિધરૂપમાં લેખક રંગ, ગંધ અને અવાજનો સમાવેશ કરે છે.

Exam Tip: બહુવિધ તત્વોનો સમાવેશ કરતા પ્રશ્નોમાં, બધા ઘટકોને સૂચિબદ્ધ કરવાની ખાતરી કરો.

Question 21. પવનની જાદુઈ લાકડીથી લેખકને શું પરિવર્તનશીલ લાગે છે?
Answer: પવનની જાદુઈ લાકડીથી લેખકને સૌંદર્યનું દશ્ય-શ્રાવ્ય ચલચિત્ર પરિવર્તનશીલ લાગે છે.

Exam Tip: વર્ણનાત્મક ભાષામાં, કલ્પના અને વાસ્તવિકતા વચ્ચેના જોડાણ પર ધ્યાન આપો.

Question 22. અસ્તિત્વની પરમતા અને ભવ્યતાના અનુભવની લેખક ઉપર શી અસર થઈ?
Answer: અસ્તિત્વની પરમતા અને ભવ્યતાનો ખૂબ જ નજીકથી અને બારીકાઈથી અનુભવ થતાં લેખકને પોતાનું અસ્તિત્વ જાણે નાનું થઈને ઓગળી જતું અનુભવાય છે.

Exam Tip: લેખકના આંતરિક અનુભવો અને તેના પરિણામોને સ્પષ્ટ રીતે વર્ણવો.

Question 23. લેખકને લળીલળીને કોણ હેત કરતું લાગે છે?
Answer: લેખકને વાંસનાં ઝુંડ લળીલળીને પ્રેમ કરતું લાગે છે.

Exam Tip: પ્રકૃતિના તત્વોનું માનવીકરણ કેવી રીતે કરવામાં આવ્યું છે તે ઓળખો.

Question 24. “ક્યાંક ઉન્મત્ત ગજયૂથ જેવાં, ક્યાંક એકલદોકલ પ્રણયીજન જેવાં!' આ વાક્યો કોનો નિર્દેશ કરે છે?
Answer: ‘ક્યાંક ઉન્મત્ત ગજયૂથ જેવાં, ક્યાંક એકલદોકલ પ્રણયીજન જેવાં!' આ વાક્યો વાંસના ઝુંડનો નિર્દેશ કરે છે.

Exam Tip: અવતરણ ચિહ્નોમાં આપેલા વાક્યોનો સંદર્ભ અને તેનો અર્થ સ્પષ્ટ કરો.

Question 25. ડાંગવનો અને..'ના લેખકને લળીલળીને હેત કરતાં વાંસનાં ઝુંડનાં ઝુંડ કોના જેવા લાગે છે?
Answer: 'ડાંગવનો અને ...' ના લેખકને લળીલળીને પ્રેમ કરતાં વાંસનાં ઝુંડ એકલદોકલ પ્રણયીજન જેવાં લાગે છે.

Exam Tip: પ્રકૃતિના વર્ણનમાં લેખક દ્વારા ઉપયોગમાં લેવાયેલી ઉપમાઓ અને તેમની તુલનાઓને સમજો.

Question 26. લેખક પોતાને કોની સાથે સરખાવે છે?
Answer: લેખક પોતાને માછીમારો સાથે સરખાવે છે.

Exam Tip: પાઠમાં લેખક દ્વારા કરાયેલી મુખ્ય આત્મ-તુલનાઓને યાદ રાખો.

Question 27. આહવાની ગલી કૂંચીઓમાં લેખક શું લઈને રખડ્યા કરતા?
Answer: આહવાની ગલીકૂચીઓમાં લેખક બાઈક લઈને ફરતા હતા.

Exam Tip: પાત્રોની દિનચર્યા અથવા પ્રવાસના સાધનો વિશેની વિગતો પર ધ્યાન આપો.

Question 28. સાગ અને ઘાસની લીલપનો છાક કોને આંટી મારે એવો છે?
Answer: સાગ અને ઘાસની લીલપનો છાક સૂર્યપ્રકાશને પણ હરાવી દે તેવો છે.

Exam Tip: પ્રકૃતિના વર્ણનમાં, લેખકની કાવ્યાત્મક અભિવ્યક્તિ અને તુલનાઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરો.

Question 29. ડાંગવનો અને...' પાઠ કયા સંગ્રહમાંથી લેવામાં આવ્યો છે?
Answer: ‘ડાંગવનો અને .' પાઠ લેખકના “રખડુનો કાગળ” સંગ્રહમાંથી લેવામાં આવ્યો છે.

Exam Tip: પાઠના મૂળ સ્ત્રોત અથવા કયા સંગ્રહમાંથી લેવામાં આવ્યો છે તે યાદ રાખવું મહત્વપૂર્ણ છે.

માગ્યા પ્રમાણે ઉત્તર લખો :

ડાંગવનો અને... વ્યાકરણ Vyakaran

આપેલા વિકલ્પોમાંથી સાચો વિકલ્પ પસંદ કરીને ઉત્તર લખો

1. નીચેના શબ્દોની સાચી જોડણી શોધીને લખોઃ

Question 1. નીચેના શબ્દોની સાચી જોડણી શોધીને લખોઃ
(1) સુર્યાસ્ત – (સૂર્યાસ્ત, સુરયાસ્ત, સૂર્યસ્ત)
(2) ક્ષીતીજ – (ક્ષીતિજ, ક્ષિતીજ, ક્ષિતિજ)
(3) ઝંકૃત – (ઝંકૃત, ઝંકૃત, ઝસ્કૃત)
(4) દૂર્ગંધ – (દુર્ગંધ, દુર્ગંધ, દૂર્ગંધ)
(5) અદ્ભૂત – (અદભૂત, અદ્ભુત, અધભૂત)
(6) તત્ત્વિક – (તાત્વીક, તાત્ત્વિક, તાત્ત્વિક્ક)
(7) ઓધોગિક – (ઔદ્યોગિક, ઔદ્યોગીક, ઉદ્યોગીક)
(8) અસ્થાચળ – (અસ્તાચળ, આસ્થાયળ, અસ્તાચર)
(9) તપસ્વી – (તપસ્વી, તપસ્વિ, તપશ્વિ)
(10) સુષ્ટિ – (સૃષ્ટી, સૃષ્ટિ, સુસ્ટી)
(11) સન્નીધિ – (સન્નિધિ, સન્નીધી, સન્નિધી)
(12) અસ્તીત્વ – (અસ્તિત્વ, અસ્તીત્વ, અસ્તિત્વ)
Answer:
(1) સૂર્યાસ્ત
(2) ક્ષિતિજ
(3) ઝંકૃત
(4) દુર્ગંધ
(5) અદ્ભુત
(6) તાત્ત્વિક
(7) ઔદ્યોગિક
(8) અસ્તાચળ
(9) તપસ્વી
(10) સૃષ્ટિ
(11) સન્નિધિ
(12) અસ્તિત્વ

Exam Tip: સાચી જોડણી માટે નિયમિત વાંચન અને શબ્દકોશનો ઉપયોગ કરવો એ ખૂબ જ મદદરૂપ થશે. ખાસ કરીને ગુજરાતીમાં જોડણીના નિયમોને ધ્યાનમાં રાખો.

2. નીચેના શબ્દોની સાચી સંધિ જોડોઃ

Question 2. નીચેના શબ્દોની સાચી સંધિ જોડોઃ
(1) અસ્ત + અચલ = (અસ્તાચળ, આસ્તાચળ, અસ્તાચાળ)
(2) મન + હર = (મનહર, મનોહર, માનહર)
(3) જગત્ + શ = (જગદીશ, જગદિશ, જતદીશ)
(4) પ્રતિ + અક્ષ = (પ્રતિક્ષ, પ્રતીક્ષ, પ્રત્યક્ષ)
(5) સમ્ + અગ્ર = (સમગ્ર, સમઅગ્ર, સમ્યગ્ર)
(6) દંડક + અરણ્ય = (દંડકારણ્ય, દંડારણ્ય, દેડકાય)
(7) ઉચ્ચ + આસન = (ઉચ્ચસન, ઉચ્ચાસાન, ઉચ્ચાસન)
(8) રાજ + ઇન્દ્ર = (રાજનેન્દ્ર, રાજેન્દ્ર, રાજેન્દ્ર)
(9) મહા + ઇન્દ્ર = (મહાન્દ્ર મહેન્દ્ર મહીન્દ્ર)
Answer:
(1) અસ્તાચળ
(2) મનોહર
(3) જગદીશ
(4) પ્રત્યક્ષ
(5) સમગ્ર
(6) દંડકારણ્ય
(7) ઉચ્ચાસન
(8) રાજેન્દ્ર
(9) મહેન્દ્ર

Exam Tip: સંધિ જોડતી વખતે, સંસ્કૃત વ્યાકરણના નિયમોને અનુસરો, ખાસ કરીને સ્વર સંધિ અને વ્યંજન સંધિના નિયમોને ધ્યાનમાં રાખો.

3. નીચેના શબ્દોની સંધિ છોડોઃ

Question 3. નીચેના શબ્દોની સંધિ છોડોઃ
(1) સંસ્કૃતિ = (સન્ + કૃતિ, સમ્ + કૃતિ, સંસ્કૃ + ઋતિ)
(2) પ્રત્યેક = (પ્રતિ + એક, પ્રતી + એક, પ્રત્ય + એક)
(3) ઉન્મત્ત = (ઉન્ + મત્ત, ઉદ્ + મત્ત, ઉન્મત્ + 1)
(4) સૂર્યાસ્ત = (સૂર્ય + અસ્ત, સૂર્યા + અસ્ત, સૂર્ય + આસ્ત)
(5) દુર્ગંધ = (દુ+ ગંધ, દુર્ + ગંધ, દુર્ગ + અંધ)
(6) કાલાન્તર = (કાલ + અન્તર, કાલન્ + ત, કાલા + અન્તર)
(7) સન્નિધિ = (સન્ + નિધિ, સત્ + નિધિ, સત્ + નીધિ)
(8) નારેશ્વર = (નાર્ + ઈશ્વર, નર + ઈશ્વર, નારી + ઈશ્વર)
(9) સૃષ્ટિ = (સૃષુ + તિ, સૂત્ + તિ, સૃજુ + તિ)
Answer:
(1) સમ્ + કૃતિ
(2) પ્રતિ + એક
(3) ઉન્ + મત્ત
(4) સૂર્ય + અસ્ત
(5) દુર્ + ગંધ
(6) કાલ + અન્તર
(7) સત્ + નિધિ
(8) નર + ઈશ્વર
(9) સૃજુ + તિ

Exam Tip: સંધિ છોડતી વખતે, મૂળ શબ્દોને ઓળખવા અને તેમના ઘટક ભાગોને અલગ કરવા પર ધ્યાન આપો.

4. નીચેના શબ્દોના સમાસ ઓળખાવોઃ

Question 4. નીચેના શબ્દોના સમાસ ઓળખાવોઃ
(1) દુર્ગંધ – (તપુરુષ, કર્મધારય,)
(2) કબીરવડ – (તપુરુષ, મધ્યમપદલોપી)
(3) નર્મદા – (બહુવ્રીહિ, ઉપપદ, તપુરુષ)
(4) નિરાધાર – (ઉપપદ, દ્વન્દ્ર, બહુવ્રીહિ)
(5) આદિવાસી – (કર્મધારય, દ્વન્દ્ર, બહુવ્રીહિ)
(6) માછીમાર – (દ્વન્દ્ર ઉપપદ, બહુવ્રીહિ)
(7) સૂર્યાસ્ત – (તપુરુષ, ઉપપદ)
(8) રંગ – ગંધ – અવાજ – (દ્વંદ્વ, ઉપપદ, બહુવ્રીહિ)
(9) વનસંપદા – (તપુરુષ, કર્મધારય, દ્વન્દ્ર)
(10) માછીમાર – (દ્વન્દ્ર, ઉપપદ, બહુવ્રીહિ)
(11) લગ્નયાત્રા – (કર્મધારય, મધ્યમપદલોપી, બહુવ્રીહિ)
(12) તારાખચિત – (તપુરુષ, દ્વંદ્વ, દ્વિગુ)
(13) શબ્દઝરણ – (કર્મધારય, તપુરુષ, દ્વંદ્વ)
(14) જીવનસત્ય – (ઉપપદ, તપુરુષ, બહુવ્રીહિ)
(15) રંગરમણા – (કર્મધારય, દ્વિગુ, ઉપપદ)
Answer:
(1) કર્મધારય
(2) મધ્યમપદલોપી
(3) ઉપપદ
(4) બહુવ્રીહિ
(5) કર્મધારય
(6) ઉપપદ
(7) તત્પુરુષ
(8) દ્વંદ્વ
(9) તત્પુરુષ
(10) ઉપપદ
(11) મધ્યમપદલોપી
(12) તત્પુરુષ
(13) કર્મધારય
(14) તત્પુરુષ
(15) કર્મધારય

Exam Tip: સમાસ ઓળખવા માટે, સમાસના પ્રકારો અને તેમના વિગ્રહને સમજવા જરૂરી છે. દરેક પ્રકારના સમાસના લક્ષણો યાદ રાખો.

5. નીચેના શબ્દોમાં કયો પ્રત્યય રહેલો છે, તે લખોઃ (પરપ્રત્યય, પૂર્વપ્રત્યય, એક પણ પ્રત્યય નહિ)

Question 5. નીચેના શબ્દોમાં કયો પ્રત્યય રહેલો છે, તે લખોઃ
(1) ઔદ્યોગિક
(2) નર્મદા
(3) વિચિત્ર
(4) પરિવર્તન
(5) દુર્ગંધ
(6) તાત્ત્વિક
(7) પ્રત્યક્ષ
(8) સ્થાનિક
(9) ભવ્યતા
(10) ચંચળતા
(11) સન્નિધિ
(12) ઊંચાઈ
(13) અસ્તિત્વ
(14) ટપટપ
(15) પ્રત્યેક
Answer:
(1) પરપ્રત્યય
(2) પરપ્રત્યય
(3) પૂર્વપ્રત્યય
(4) પૂર્વપ્રત્યય
(5) પૂર્વપ્રત્યય
(6) પરપ્રત્યય
(7) પૂર્વપ્રત્યય
(8) પરપ્રત્યય
(9) પરપ્રત્યય
(10) પરપ્રત્યય
(11) પૂર્વપ્રત્યય
(12) પરપ્રત્યય
(13) પરપ્રત્યય
(14) એક પણ પ્રત્યય નહિ
(15) પૂર્વપ્રત્યય

Exam Tip: પ્રત્યય ઓળખવા માટે, શબ્દના મૂળ રૂપને સમજો અને કયા અક્ષરો શબ્દના આગળ કે પાછળ જોડાઈને તેનો અર્થ બદલે છે તે શોધો.

6. નીચેના શબ્દોના સમાનાર્થી શબ્દો લખો:

Question 6. નીચેના શબ્દોના સમાનાર્થી શબ્દો લખો:
(1) ઘરોબો = (નિકટતા, ઘરબાર, પાડોશ)
(2) શંકિત = (બહાદુરી, શંકાશીલ, શૌર્ય)
(3) ગિરા = (વાણી, છોકરી, ગિરનાર)
(4) તરાઈ = (તળેટી, ચાદર, લીલોતરી)
(5) અંજલિ = (ખોબો, નામ, બલિદાન)
(6) પ્રહર = (પહોર, સવાર, મળસ્કુ)
(7) અસ્તિત્વ = (હયાતી, જીવ, દેહ)
(8) ખચિત = (જડેલું, જરૂર, ખબર)
(9) સફર = (સાર્થક, મુસાફરી, સહનશીલ)
(10) ટચૂકડું = (નાનું, ટૂંકું, ઠીંગણું)
(11) નનામી = (નામસહિત, ઠાઠડી, મૃત્યુવિધિ)
(12) વિકરાળ = (વાઘ, સિંહ, ડરામણું)
Answer:
(1) નિકટતા
(2) શંકાશીલ
(3) વાણી
(4) તળેટી
(5) ખોબો
(6) પહોર
(7) હયાતી
(8) જડેલું
(9) મુસાફરી
(10) નાનું
(11) ઠાઠડી
(12) ડરામણું

Exam Tip: સમાનાર્થી શબ્દો યાદ રાખવા માટે, દરેક શબ્દના જુદા જુદા અર્થો અને સંદર્ભોને સમજવા પ્રયાસ કરો.

7. નીચેની સંજ્ઞાનો પ્રકાર લખોઃ

8. નીચેનાં વાક્યોમાંના અલંકારનો પ્રકાર લખો:

Question 8. (1) મુઠ્ઠી ચણા કે ધાણી, ઝરણાંનું મીઠું પાણી, ઘેઘૂરની ઘટામાં આઠે પ્રહર ઉજાણી!
Answer: પ્રાસાનુપ્રાસ

Exam Tip: For figures of speech, identify repeating sounds or structures within a phrase to find alliteration (prasanupras).

Question 8. (2) લળીલળીને હેત કરતાં વાંસનાં ઝુંડના ઝુંડ.
Answer: સજીવારોપણ

Exam Tip: In personification (sajivaropan), observe if inanimate things or abstract ideas are given human-like actions or feelings.

Question 8. (3) મુકી ચણા કે ધાણી, ઝરણાંનું મીઠું પાણી.
Answer: અંત્યાનુપ્રાસ

Exam Tip: End rhyme (antyapras) is identified by words with similar sounds at the end of consecutive lines or phrases, creating a musical effect.

Question 8. (4) બુભ માછીમારો જેમ જાળ નાખીને ઊભા છે તેમ હુંયે ઊભો હોઉં!
Answer: દષ્ટાંત

Exam Tip: A 'drishtant' (example) figure uses a clear, relatable example to illustrate a specific idea or principle effectively.

Question 8. (5) એ ઘર સુધી દોરી જતી સર્પિલ ભૂખરી કેડીઓ!
Answer: સજીવારોપણ

Exam Tip: Notice how human traits, such as 'leading the way,' are given to an inanimate object like a path (kedi).

Question 8. (6) પગ બોળીને શબ્દઝરણ વહેતું મૂકવાની હતી.
Answer: રૂપક

Exam Tip: In a metaphor (rupak), one thing is described as being another, creating a strong and direct comparison without using 'like' or 'as'.

Question 8. (7) મિત્રો મજાકમાં એને ગંદકેશ્વર કહે છે એ કારખાનાઓથી ઊભરાતું એશિયાનું બીજા નંબરનું ઔદ્યોગિક મથક; મારું પ્રિય સ્થળ છે.
Answer: વ્યાજસ્તુતિ

Exam Tip: 'Vyajstuti' (indirect praise) involves praising someone indirectly by appearing to criticize them, or criticizing by appearing to praise.

Question 8. (8) અસ્તાચળે પહોંચેલા સૂર્ય મા'રાજ આ ક્ષિતિજ જળવતી નર્મદાની સપાટી પર છેક અમારા સુધી લાલ કાર્પેટ બિછાવી આપે.
Answer: અતિશયોક્તિ

Exam Tip: Exaggeration (atishayokti) describes something as much greater or lesser than it actually is, often for dramatic effect.

9. નીચેના રૂઢિપ્રયોગોના અર્થ લખો:

Question 9. (1) મજા લૂંટવી
Answer: ખૂબ ખુશી મેળવવી.

Exam Tip: To explain an idiom, define its figurative meaning in simple words, rather than its literal interpretation.

Question 9. (2) લાલ કાર્પેટ બિછાવવી
Answer: ઉષ્માભર્યું સ્વાગત કરવું.

Exam Tip: Think about the symbolic gesture of rolling out a red carpet to understand its deeper meaning of a warm welcome.

Question 9. (3) આંટી મારવી
Answer: કોઈનાથી શ્રેષ્ઠ બનવું.

Exam Tip: This idiom implies outperforming someone or something significantly, showing clear superiority.

Question 9. (4) ઠરીઠામ થઈ જવું
Answer: શાંત અને સ્થિર બનવું.

Exam Tip: This phrase means to settle down and become calm or stable, often after a period of activity or unrest.

Question 9. (5) જાદુઈ લાકડી ફેરવી
Answer: આશ્ચર્યજનક પરિવર્તન લાવવું.

Exam Tip: Relate this idiom to an almost magical, sudden, and significant positive change, like a fairy godmother's wand.

Question 9. (6) સમીકરણ બદલી નાખવું
Answer: પરિસ્થિતિ સંપૂર્ણપણે બદલી નાખવી.

Exam Tip: This idiom means to completely alter the situation or circumstances, changing the entire dynamic.

Question 9. (7) ઓથ લેવી
Answer: આશ્રય અથવા મદદ મેળવવી.

Exam Tip: To 'take support' means to seek refuge, protection, or assistance from someone or something.

10. નીચેના શબ્દસમૂહ માટે એક શબ્દ લખો:

Question 10. (1) જ્યાં ઘણા રસ્તા મળતા હોય તેવું સ્થળ, રસ્તાનો છેડો
Answer: નાકું

Exam Tip: Focus on the key feature of the place, which is the convergence or end of roads, to identify the single word.

Question 10. (2) સૂર્ય જેની પાછળ આથમે છે તે કાલ્પનિક પર્વત
Answer: અસ્તાચળ

Exam Tip: This term literally means 'setting mountain', referring to the mythical place where the sun is believed to set.

Question 10. (3) પૃથ્વી અને આકાશની જ્યાં સંધિ દેખાતી હોય છે તે રેખા
Answer: ક્ષિતિજ

Exam Tip: The horizon is the apparent line where the earth and sky appear to meet in the distance.

Question 10. (4) શબ્દ પોતાનો સંપૂર્ણ અર્થ આપવાને બદલે તેનો આછો ખ્યાલ આપે તે
Answer: અર્થચ્છાયા

Exam Tip: This concept refers to a word hinting at a meaning or giving an impression, rather than stating it explicitly.

Question 10. (5) અંધારામાં જેના પાસામાંથી લીલો પ્રકાશ થયા કરતો જોવા મળે તે પતંગિયું
Answer: આગિયો

Exam Tip: A 'firefly' (aagiyo) is specifically known for its bioluminescence in the dark, emitting a green light.

Question 10. (6) કોઈ ખાસ પ્રસંગે ગામમાં નીકળેલો લોકસમુદાય
Answer: સરઘસ

Exam Tip: A 'procession' or 'rally' (sarghas) is a group of people moving together for a special event or purpose.

Question 10. (7) પરિવાર જેવો નિકટનો સંબંધ
Answer: ઘરોબો

Exam Tip: This term describes a deep, familial bond or intimacy, feeling like a part of the family.

Question 10. (8) સાંકડો પગરસ્તો
Answer: કેડી

Exam Tip: A 'path' or 'trail' (kedi) is typically a narrow way for walking, often found in natural surroundings.

Question 10. (9) મનને હરી લે તેવું
Answer: મનોહર

Exam Tip: Something 'charming' or 'attractive' (manohar) captivates the mind and pleases the senses.

Question 10. (10) જેના પર નાટક ભજવાય તે જગ્યા
Answer: રંગભૂમિ

Exam Tip: A 'stage' or 'theatre' (rangbhumi) is the specific area where plays and performances are presented.

Question 10. (11) સ્મશાને શબને બાળવા ઊંચકી લઈ જનાર
Answer: ડાઘુ

Exam Tip: A 'pallbearer' (daghu) is someone who carries the coffin or bier at a funeral ceremony.

11. નીચેના શબ્દોના વિરુદ્ધાર્થી શબ્દ લખો:

Question 11. (1) પ્રિય
Answer: અપ્રિય

Exam Tip: To find an antonym, think of the direct opposite quality or state, such as 'liked' versus 'disliked'.

Question 11. (2) દુર્ગંધ
Answer: સુગંધ

Exam Tip: Antonyms often refer to opposite sensory perceptions, like 'bad smell' versus 'good smell'.

Question 11. (3) સૂર્યાસ્ત
Answer: સૂર્યોદય

Exam Tip: 'Sunset' (suryast) and 'sunrise' (suryoday) are natural temporal opposites in a day's cycle.

Question 11. (4) રૂપ
Answer: કુરૂપ

Exam Tip: 'Beauty' (rup) and 'ugliness' (kurup) are direct visual antonyms, indicating aesthetic opposites.

Question 11. (5) સ્વાદ
Answer: બેસ્વાદ

Exam Tip: The absence of taste or being 'tasteless' (besvad) is the opposite of having a distinct taste (svad).

Question 11. (6) ચંચળ
Answer: સ્થિર

Exam Tip: 'Fickle' or 'restless' (chanchal) is the opposite of 'stable' or 'calm' (sthir), describing movement or temperament.

Question 11. (7) જીવંત
Answer: મૃત

Exam Tip: 'Alive' (jivanta) and 'dead' (mruta) are fundamental biological opposites, signifying existence or its absence.

Question 11. (8) ઇચ્છા
Answer: અનિચ્છા

Exam Tip: The prefix 'અનિ-' (ani-) often denotes the opposite of a desire or will, indicating 'unwillingness' or 'lack of desire'.

Question 11. (9) પ્રત્યક્ષ
Answer: પરોક્ષ

Exam Tip: 'Direct' or 'visible' (pratyaksha) contrasts with 'indirect' or 'hidden' (paroksha), referring to presence or method.

Question 11. (10) અસ્તાચળ
Answer: ઉદયાચળ

Exam Tip: 'Sunset mountain' (astachal) versus 'sunrise mountain' (udyachal) are mythical opposites, referring to the start and end of the day.

Question 11. (11) ભરતી
Answer: ઓટ

Exam Tip: 'High tide' (bharti) and 'low tide' (ot) are the two opposing phases of sea level changes.

Question 11. (12) સ્મૃતિ
Answer: વિસ્મૃતિ

Exam Tip: 'Memory' (smruti) is the ability to recall past events, while 'forgetting' (vismruti) is the inability to do so, hence they are antonyms.

13. નીચેના તળપદા શબ્દોના શિષ્ટ રૂપ આપો:

Question 13. (1) હાંઉં
Answer: ઘણું

Exam Tip: Regional words often have simpler, more common equivalents in standard language; 'बहुत' or 'many' for 'ઘણું'.

Question 13. (2) ટચૂકડી
Answer: નાનું

Exam Tip: When converting regional terms, always aim for the most common and widely understood equivalent in the standard language.

Question 13. (3) કેમવાડા
Answer: કઈ રીતે

Exam Tip: Focus on how the regional word conveys a question or a method, translating it to the standard equivalent for 'how'.

Question 13. (4) અમથું
Answer: વ્યર્થ, નકામું

Exam Tip: Understand if the term implies something done without purpose or effort, translating to 'useless' or 'for no reason'.

Question 13. (5) આછેરો
Answer: થોડો

Exam Tip: This term usually refers to a small quantity or intensity, meaning 'a little' or 'slight'.

Question 13. (6) છાક
Answer: નશો

Exam Tip: The word implies a state of being overwhelmed or intoxicated, whether literally or figuratively, meaning 'intoxication' or 'zest'.

Question 13. (7) ઓથ
Answer: સહારો

Exam Tip: This term means to seek or provide support or protection, translating to 'support' or 'shelter'.

Question 13. (8) જુદા
Answer: અલગ

Exam Tip: Focus on the meaning of distinctness or separation when translating this regional word to its standard equivalent 'separate'.

14. નીચેનાં વાક્યોમાંથી વિશેષણ શોધીને તેનો પ્રકાર લખો:

Question 14. (1) ત્રણ દિવસ આહવા રોકાયો.
Answer: ત્રણ - સંખ્યા દર્શાવતું વિશેષણ

Exam Tip: Numeral adjectives (sankhyavachak visheshan) specify a definite quantity or count of a noun.

Question 14. (2) ... તો આખી વાત રમ્ય બની જશે.
Answer: આખી - જથ્થો દર્શાવતું વિશેષણ

Exam Tip: Quantitative adjectives (matravachak visheshan) express how much or how many in a general, often indefinite, sense.

Question 14. (3) પ્રત્યેક સફરે હું નવો બનતો હોઉં છું.
Answer: પ્રત્યેક - ક્રમ દર્શાવતું વિશેષણ

Exam Tip: Ordinal numeral adjectives (kramik sankhyavachak visheshan) indicate position in a sequence or series.

Question 14. (4) ઘેઘૂરની ઘટામાં આઠે પ્રહર ઉજાણી !
Answer: આઠે - સંખ્યા દર્શાવતું વિશેષણ

Exam Tip: This adjective specifies a definite number, indicating 'all eight' parts of the day, thus it is a numeral adjective.

Question 14. (5) અમારા સુધી લાલ કાર્પેટ બિછાવી આપે.
Answer: લાલ - રંગનો ગુણ દર્શાવતું વિશેષણ

Exam Tip: Qualitative adjectives (gunvachak visheshan) describe a quality such as color, size, shape, or state of a noun.

Question 14. (6) વૃત્તિઓ સઘળી ઠરીઠામ થઈ જાય.
Answer: સઘળી - જથ્થો સૂચવતું વિશેષણ

Exam Tip: This adjective indicates an indefinite quantity or entirety, expressing 'all' or 'the whole' of something.

Question 14. (7) આ જ તેજસ્વી ગતિએ મારી ભાષાની ઊર્જા જન્મે.
Answer: તેજસ્વી - ગુણ દર્શાવતું વિશેષણ, ભાષાની - સંબંધ દર્શાવતું વિશેષણ

Exam Tip: 'Qualitative' describes characteristics, while 'relational' (sambandhvachak visheshan) shows a connection or association of the noun to something else.

15. નીચેનાં વાક્યોમાંથી ક્રિયાવિશેષણ શોધીને તેનો પ્રકાર લખો:

Question 15. (1) ઉપર નજર કરો તો તારાખચિત આકાશ અને અહીં નીચે આગિયા.
Answer: ઉપર, નીચે - સ્થળ સૂચવતા ક્રિયાવિશેષણ

Exam Tip: Adverbs of place (sthanvachak kriyavisheshan) indicate where an action occurs, pinpointing the location.

Question 15. (2) ન ગમ્યું તેની વાત ફરી ક્યારેક કરીશ.
Answer: ક્યારેક - સમય દર્શાવતું ક્રિયાવિશેષણ

Exam Tip: Adverbs of time (samayvachak kriyavisheshan) specify when an action happens, or its frequency.

Question 15. (3) એમની લોકસંસ્કૃતિ આજેય એટલી જ જીવંત છે.
Answer: આજેય - વર્તમાન સમય સૂચવતું ક્રિયાવિશેષણ

Exam Tip: This adverb emphasizes that the state or action continues up to the present day, highlighting its current relevance.

Question 15. (4) આ રાજમાર્ગે ટપટપ કરતાં દોડીને એમને મળવા જઈએ.
Answer: ટપટપ - ક્રિયાની રીત દર્શાવતું ક્રિયાવિશેષણ

Exam Tip: Adverbs of manner (ritivachak kriyavisheshan) describe how an action is performed, often indicating sound or style.

Question 15. (5) નર્મદાએ મને હરહમેશ ઝંકૃત કર્યો છે.
Answer: હરહમેશ - કાયમી સમય દર્શાવતું ક્રિયાવિશેષણ

Exam Tip: This adverb indicates that the action has been constant or ongoing over a long period, signifying 'always'.

Question 15. (6) ડાંગીઓનું મોટું સરઘસ સામે મળ્યું.
Answer: સામે - સ્થળ સૂચવતું ક્રિયાવિશેષણ

Exam Tip: Adverbs of place (sthanvachak kriyavisheshan) pinpoint the location relative to the action or subject, such as 'in front'.

Question 15. (7) લ્યો, હવે આહવાની વાત કરું.
Answer: હવે - વર્તમાન સમય દર્શાવતું ક્રિયાવિશેષણ

Exam Tip: This adverb indicates that the action is about to begin or is happening at the present moment, signifying 'now'.

16. નીચેના શબ્દોના ધ્વનિઘટકો છૂટા પાડો:

Question 16. (1) સૂર્ય
Answer: \( સ્ + ઊ + ર્ + ય્ + અ \)

Exam Tip: When breaking down phonemes, remember to separate vowels from consonants and include the 'half' forms of consonants (halant) accurately.

Question 16. (2) પ્રવાહ
Answer: \( પ્ + ર્ + અ + વ્ + આ + હ્ + અ \)

Exam Tip: Pay attention to conjunct consonants and the intrinsic vowel 'a' that follows each consonant, unless a different vowel sound is present.

Question 16. (3) શ્વાસ
Answer: \( શ્ + વ્ + આ + સ્ + અ \)

Exam Tip: Remember that 'શ્વાસ' is formed by the 'શ' and 'વ' conjunct, followed by the long 'આ' vowel sound and 'સ' at the end.

Question 16. (4) ઉન્મત્ત
Answer: \( ઉ + ન્ + મ્ + અ + ત્ + ત્ + અ \)

Exam Tip: Double consonants like 'ત્ત' indicate repetition, so each consonant sound needs to be listed separately in the phoneme breakdown.

17. નીચેનાં જોડકાં યોગ્ય રીતે જોડો:

Question 17.1. નીચેનાં જોડકાં યોગ્ય રીતે જોડો:

Answer:

Exam Tip: Carefully identify the subject and verb in each sentence to determine if it's an active (Kartari) or passive (Karmni) construction.

Question 17.2. નીચેનાં જોડકાં યોગ્ય રીતે જોડો:

Answer:

Exam Tip: Pay attention to the verb conjugation and sentence structure to differentiate between active and passive voice constructions.

Question 17.3. નીચેનાં જોડકાં યોગ્ય રીતે જોડો:

Answer:

Exam Tip: Identify causative constructions (Prerak Rachana) where the subject gets an action done by someone else, and emotional constructions (Bhave Rachana) focusing on the feeling.

Question 17.4. નીચેનાં જોડકાં યોગ્ય રીતે જોડો:

Answer:

Exam Tip: Differentiate causative actions (Prerak Rachana) where someone is made to do something, from emotional or spontaneous actions (Bhave Rachana) that express a state.

મહેન્દ્રસિંહ પરમાર [જન્મ: 02 - 10 - 1987]

‘ડાંગવનો અને…’ નિબંધમાં લેખકે નર્મદા અને ડાંગના જંગલના પ્રવાસની યાદોને રજૂ કરી છે. આ નિબંધની મુખ્ય ખાસિયત એ છે કે તે પત્રના સ્વરૂપમાં લખાયો છે. લેખકે પોતાના પિતાજીને પત્ર લખીને પોતાના અનુભવો જણાવ્યા છે.

આ વર્ણન લેખકની નાજુક સંવેદનશીલતા અને તેમની પોતાની સૌંદર્ય દૃષ્ટિ પણ દર્શાવે છે. આ નિબંધમાં ‘જ્યારે આપણે નર્મદામાં સ્નાન કરીએ છીએ, ત્યારે આખી નર્મદા આપણી જ લાગે’ એવા લેખકના શબ્દો નર્મદા નદી સાથેના તેમના ઘનિષ્ઠ સંબંધને પ્રતિબિંબિત કરે છે.

આ નિબંધમાં ગુજરાના સુંદર ડાંગના જંગલો, તેની કુદરતી સુંદરતા, ત્યાંના લોકોની જીવનશૈલી, અને ખાસ કરીને આ નિર્દોષ લોકોનું મૃત્યુ વિશેનું સત્ય ખૂબ સારી રીતે દર્શાવેલું છે.

પત્ર લખવાની રીતની એક ખાસિયત એ છે કે તેમાં લેખક અને વાંચનાર વચ્ચે એક સંબંધ બંધાય છે, અને આત્મીયતાનો અનુભવ થાય છે.

ડાંગવનો અને શબ્દાર્થ

• પુનઃ - ફરી.
• સ્મત કરવું - યાદ કરવું.
• પ્રયત્ન - પ્રયાસ, કોશિશ.
• ગંદકેશ્વર - (અહીં) ઘણી ગંદકી.
• વૈચિત્ર્યમ્ - વિચિત્રતા.
• દુર્ગંધ - બદબો, ખરાબ વાસ.
• આત્મીયતા - અંગત સંબંધ.
• ભેખડવી - ભેખડવાળી.
• ઉચ્ચાસન - ઊંચું આસન.
• જળવતી - જળસભર, પુષ્કળ જળવાળી.
• કાર્પેટ (અં) - જાજમ.
• ઝંકૃત - તીવ્ર અસર.
• શંકિત - જેના વિશે શંકા કરવામાં આવી હોય તેવું, શંકાશીલ.
• કાલાન્તર - લાંબા સમયના અંતર પછી.
• સૃષ્ટિ - સર્જન, વિશ્વ, જગત.
• અંજલિ - ખોબો.
• સનિધિ - સાંનિધ્ય.
• ઘેઘૂર - ગાઢ, ધનધોર.
• ઘટા - ઝુંડ.
• પ્રહર - પહોર, ત્રણ કલાક.
• ઉજાણી - મિજબાની, વનભોજન.
• સનસેટ પૉઈન્ટ - સૂર્યાસ્ત વેળાનું સુંદર સોનેરી દશ્ય જ્યાંથી બરાબર જોઈ શકાય એવી રમણીય જગ્યા.
• આદિમ - પ્રારંભનું, મૂળનું.
• મનોહર - મોહક, સુંદર.
• રંગરમણા - રંગોની રમણીયતા.
• રતુમડાં - લાલાશપડતાં.
• પત્તાં - પાંદડાં, પર્ણ.
• સર્પિલ - સર્પાકાર.
• હરીફાઈ - સ્પર્ધા.
• લીલપ - લીલાશ.
• ત્રિવિધ - ત્રણ પ્રકારનું.
• અસ્તિત્વ - હયાતી, હોવાપણું.
• જાદુઈ - ચમત્કારિક.
• રંગભૂમિ - નાટ્યશાળા, નાટ્યગૃહ, મંચ.
• સ્પંદનશીલ - કંપનયુક્ત.
• (અં) - પ્રતિક્રિયા, અસર.
• ચંચળતા - તરલતા, ચપળતા.
• તારાખચિત - તારાઓથી જડેલું.
• તારકો - તારાઓ.
• સોડે - શોભે.
• આગિયા - અંધારામાં જેના પાસામાંથી લીલો પ્રકાશ થયા કરતો જોવા મળે તે પતંગિયું, ખદ્યોત.
• મોઝેઇક - રંગીન કાચ કે પથ્થરની કાંકરીઓ જડેલું ચિત્રકામ.
• જાદુ - મંત્રમોહિની, (અહીં) ચમત્કાર.
• મીટર લંબાઈનું એક માપ, ઓથ - આડશ.
• ધુંઆધાર - ધુમાડો નીકળતો હોય તેવા વેગથી.
• વિકરાળ - ડરામણું, ભયાનક.
• ગિરા - એક નદીનું નામ.
• રૂપક - એકરૂપ, અભિન્ન.
• વાણી - વાચા, સરસ્વતી, તેજસ્વી.
• ગતિ - પ્રકાશમાન ગતિ.
• ઊર્જા જન્મવી - ઓજસ, બળ કે શક્તિ ઉત્પન્ન થવી.
• સંચિત થવું - એકઠું કરેલું.
• ટચૂકડું - નાનું.
• બુમુક્ષુ - ભૂખ્યા, (અહીં) માછલી(ખોરાક)ની ઇચ્છાવાળા.
• ઉન્મત્ત - ગર્વિષ્ઠ.
• ગજપૂથ - હાથીઓનું ટોળું.
• પ્રણયીજન - પ્રેમીજન.
• ડાહીડમરી - તદ્દન ડાહી, શાણી.
• પરમતા - શ્રેષ્ઠતા.
• ભવ્યતા - પ્રભાવકતા, દિવ્યતા.
• નજદીકી - નિકટતા.
• સફર - પ્રવાસ.
• ગલીચી - ગલીઓમાંનો આડોઅવળો અને સાંકડો માર્ગ.
• લોકસંસ્કૃતિ - લોકોની વિવિધ કલા અને જીવનશૈલી.
• નનામી - ઠાઠડી, અર્થી.
• ડાઘુ - શબને બાળવા લઈ જનારો, ખાંધિયો.
• તાત્ત્વિક - તત્ત્વને લગતું, યથાર્થ.
• નાઘવું - મેળવવું.
• પત્રચેષ્ટા - પત્ર લખવાનો પ્રયોગ.
• શબ્દઝરણ - શબ્દરૂપી ઝરણું.