GSEB Class 10 Gujarati Textbook Solutions Chapter 5 દીકરી (First Language)

દીકરી સ્વાધ્યાય

1. નીચેના પ્રશ્નો માટે આપેલા વિકલ્પોમાંથી યોગ્ય વિકલ્પ પસંદ કરીને લખો.

Question 1. દીકરી સ્વર્ગમાં કયા સ્વરૂપે દેખાય છે ?
(A) દેવોની ઝલકમાં
(B) પરીની ઝલકમાં
(C) દેવીઓની ઝલકમાં
(D) અપ્સરાની ઝલકમાં
Answer: (C) દેવીઓની ઝલકમાં
In simple words: દીકરી સ્વર્ગમાં દેવીઓના તેજસ્વી રૂપમાં દેખાય છે. તે ભગવાનની જેમ પવિત્ર અને સુંદર છે.

Exam Tip: જ્યારે કાવ્યમાં કોઈ વસ્તુને અમુક સ્વરૂપે દર્શાવવામાં આવે, ત્યારે તે રૂપક અલંકારનો સંકેત આપે છે. આવા પ્રશ્નોમાં કવિતાના મૂળ ભાવને સમજવાનો પ્રયત્ન કરો.

Question 2. દીકરીની સમજણ વિસ્તરી છે તેવું કયા કારણે કહી શકાય ?
(A) પિતાને સહારો આપે છે તેથી
(B) પિતાને ખર્ચ કરાવે છે તેથી
(C) સાસરે જાય છે તેથી
(D) આપેલ પૈકી એક પણ નહિ
Answer: (A) પિતાને સહારો આપે છે તેથી
In simple words: દીકરી હવે મોટી થઈ ગઈ છે અને પિતાને મદદ કરે છે, તેથી કહી શકાય કે તેની સમજણ ઘણી વધી ગઈ છે.

Exam Tip: પ્રશ્નમાં પૂછેલા કારણને કાવ્યની પંક્તિઓ સાથે સરખાવીને સાચો જવાબ શોધી શકાય છે. દીકરીના વર્તનમાં આવેલો ફેરફાર તેની સમજદારી દર્શાવે છે.

2. નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર એક-બે વાક્યમાં લખો.

Question 1. કવિ સ્નેહનું ઝરણું કોને કહે છે ?
Answer: કવિ પ્રેમનું ઝરણું દીકરીને કહે છે.
In simple words: કવિ દીકરીને પ્રેમનો ઝરો કહે છે.

Exam Tip: આવા પ્રશ્નોમાં સીધો જવાબ આપો. કોને શું કહેવામાં આવ્યું છે તે સ્પષ્ટપણે જણાવો.

Question 2. ‘દીકરીને માથે હાથ ફેરવવો' અને ‘દીકરી હાથ દે' એમાં શો ફરક છે ?
Answer: ‘દીકરીને માથે હાથ ફેરવવો' અને ‘દીકરી હાથ દે' આમાં મુખ્ય તફાવત પિતાનો સ્નેહ અને દીકરીનો ટેકો છે. પિતા દીકરીને વાત્સલ્ય આપે છે, જ્યારે દીકરી પિતાને ટેકો આપે છે.
In simple words: દીકરીના માથે હાથ ફેરવવો એટલે પિતાનો પ્રેમ, અને દીકરી હાથ દે એટલે દીકરી પિતાને મદદ કરે છે.

Exam Tip: આવા પ્રશ્નોમાં બે અલગ-અલગ ભાવનાઓ વચ્ચેનો સંબંધ અને તફાવત સ્પષ્ટ કરો. દરેક ક્રિયાનો અર્થ સમજાવો.

3. નીચેના પ્રશ્નોના પાંચ-સાત વાક્યોમાં ઉત્તર લખો.

Question 1. દીકરીનો ઉછેર કેવી રીતે થવો જોઈએ તે તમારા શબ્દોમાં લખો.
Answer: દીકરી એ પારકું ધન નથી કે પારકી થાપણ નથી, દીકરી તો તુલસીનો ક્યારો છે. તે તુલસી જેવી પવિત્ર છે. જેમ તુલસીને દરરોજ પૂરતું પાણી સિંચીએ તેમ દીકરીમાં સારા સંસ્કાર ભરવા જોઈએ, જેથી તે જ્યાં જાય ત્યાં પોતાની મધુર વાણીથી સૌનાં દિલ જીતી શકે. તેનો સંપૂર્ણ વિકાસ થાય તે માટે તેને બધી તક આપવી જોઈએ. એક સમજદાર, ગુણિયલ, કુટુંબવત્સલ દીકરી પિયર અને સાસરી એમ બે કુળને ઉજાળે એવો તેનો ઉછેર કરવો જોઈએ.
In simple words: દીકરીને તુલસીના છોડની જેમ ઉછેરવી જોઈએ, જેમાં સારા સંસ્કાર સીંચવા. તેને બધી તક આપવી જોઈએ જેથી તે કુટુંબનું નામ રોશન કરી શકે.

Exam Tip: આવા વર્ણનાત્મક પ્રશ્નોમાં તમારા પોતાના વિચારોને કાવ્યના ભાવ સાથે જોડીને લખો. દીકરીના ઉછેરનું મહત્વ અને તેની પવિત્રતા પર ભાર મૂકો.

Question 2. નીચેની કાવ્યપંક્તિ સમજાવો. ‘સ્વર્ગની એક એક દેવીની ઝલકમાં દીકરી છે સુખડ-ચંદન ને કુમકુમનાં તિલકમાં દીકરી'.
Answer: આ કાવ્યપંક્તિઓ "દીકરી"નું મહત્વ દર્શાવે છે. કવિ કહે છે કે સ્વર્ગની દરેક દેવીમાં દીકરીનું સ્વરૂપ જોવા મળે છે. દીકરીનું તેજ દેવીઓમાં પણ જોવા મળે છે. સુખડ-ચંદનની સુગંધ અને કુમકુમનું તિલક પોતે જ સુંદરતા છે, અને દીકરી આ સુંદરતાનું પ્રતીક છે.
In simple words: કવિ કહે છે કે દીકરી સ્વર્ગની દેવી જેવી સુંદર અને પવિત્ર છે. તે સુગંધિત ચંદન અને કુમકુમના તિલક જેવી શોભાયમાન છે, જે સ્વયં સુંદરતાનું પ્રતીક છે.

Exam Tip: કાવ્યપંક્તિ સમજાવતી વખતે, પહેલાં તેનો શાબ્દિક અર્થ સ્પષ્ટ કરો અને પછી તેમાં રહેલા ગૂઢ ભાવને સમજાવો. કવિના ઉદ્દેશ્યને પણ વર્ણવો.

દીકરી પ્રશ્નોત્તર

1. નીચેના પ્રશ્નોના આઠ – દસ વાક્યોમાં મુદ્દાસર ઉત્તર લખોઃ

Question 1. “દીકરી” ગઝલ દ્વારા કવિએ દીકરી પ્રત્યેના ભાવો કેવી રીતે વ્યક્ત કર્યા છે?
Answer: “દીકરી” ગઝલમાં કવિએ દીકરીનાં ગૌરવ અને ગુણોને મૂલવ્યાં છે. કવિને સ્વર્ગની દરેક દેવીમાં દીકરીની ઝલક દેખાય છે. દીકરી સુખડ-ચંદન જેવી સુગંધ અને શીતળતા આપે છે. કુમકુમના તિલકમાં દીકરીનું સૌંદર્ય વસ્યું છે. દીકરીના હૃદયમાં પ્રેમનું ઝરણું વહે છે એટલે જ તે મધુર લાગે છે. કોઈ ઘણાં વરસો સુધી ખડકમાંથી સુંદર શિલ્પ કોતરે તેવી નકશીદાર દીકરી છે. લાજ, મર્યાદા, શરમ, ગૌરીવ્રત જેવી પરંપરાગત હારમાળામાં દીકરી હંમેશાં ભયમાં ઉછરતી રહી છે. તેને માથે હાથ ફેરવી વાત્સલ્ય કર્યું, આશિષ આપ્યાં તે દીકરી આજે કેવી સમજદાર થઈ ગઈ છે! આજે તે મને હાથ દે છે અર્થાત્ મને ટેકો આપે છે. આવી વહાલી દીકરીને કેમ ભુલાય? જ્યારે શરણાઈના સૂર સાંભળું છું ત્યારે સગાંસંબંધીઓની ભીડમાં પણ મારી આંખો ભીની થઈ જાય છે અને તે ભીની પલકમાં મારી દીકરી જ મને પ્રત્યક્ષ દેખાય છે. આમ, વહાલી અને મધુર દીકરીનાં ગૌરવભર્યા સ્થાન અને માન હંમેશાં પિતાના હૃદયમાં રહેવાનાં.
In simple words: કવિએ દીકરીના ગૌરવ અને ગુણોને ગઝલમાં દર્શાવ્યા છે. તેઓ તેને દેવી, સુગંધિત ચંદન, અને સુંદર શિલ્પ જેવી વર્ણવે છે. દીકરીનો પ્રેમ, સમજદારી, અને પિતા પ્રત્યેનો ટેકો કવિના હૃદયમાં કાયમ માટે રહે છે, ખાસ કરીને લગ્નના સમયે તે વધુ અનુભવાય છે.

Exam Tip: આવા વિગતવાર ઉત્તરોમાં, કવિતાના મુખ્ય મુદ્દાઓને ક્રમબદ્ધ રીતે રજૂ કરો. દીકરીના ગુણો, તેના ઉછેર અને પિતા-દીકરીના સંબંધો વિશેના કવિના વિચારોને સ્પષ્ટપણે લખો.

Question 2. “દીકરી” કાવ્યનો મધ્યવર્તી વિચાર સ્પષ્ટ કરો.
Answer: ‘દીકરી' ગઝલના દરેક શેર દ્વારા કવિ દીકરીના વ્યક્તિત્વનાં વિવિધ પાસાંને સુંદર રીતે વ્યક્ત કરે છે. દીકરીમાં કવિને સ્વર્ગની દરેક દેવીની ઝલક દેખાય છે. ખડકમાંથી, ઘણાં વરસોથી કોઈ શિલ્પ કોતરતું હોય તેવું કવિને લાગે છે. જીવનમાં દીકરીનાં માન અને સ્થાન કવિએ વાત કરી છે. જેના માથે હાથ મૂકીને આશિષ આપ્યા હતા, તે પિતાને દીકરી હાથ આપે છે, ટેકો આપે છે. શરણાઈના સૂર સાંભળી, લગ્નની ભીડમાં પિતા-કવિની આંખ ભીની થઈ જાય છે. કવિએ પિતા પ્રત્યે નિર્મળ પ્રેમનું ઝરણું રેલાવતી, શરમાળ, સુશીલ, સુખડ-ચંદનની સુગંધ તેમજ શીતળતા વરસાવતી દીકરીનું મધુર અને વાત્સલ્યપૂર્ણ વ્યક્તિત્વ દર્શાવ્યું છે.
In simple words: “દીકરી” કાવ્યનો મુખ્ય વિચાર દીકરીના બહુવિધ વ્યક્તિત્વને પ્રગટ કરવાનો છે. કવિ દીકરીને દેવી, શિલ્પ અને પ્રેમનું પ્રતીક ગણાવે છે. કાવ્ય પિતા-દીકરીના સંબંધ, દીકરીની સમજદારી, અને તેના વિદાયની ભાવનાઓને સુંદર રીતે વર્ણવે છે.

Exam Tip: કાવ્યનો મધ્યવર્તી વિચાર લખતી વખતે, કાવ્યના મુખ્ય સંદેશ અને કવિ દ્વારા રજૂ કરાયેલા દીકરીના વિવિધ પાસાઓને સંક્ષિપ્તમાં અને સ્પષ્ટપણે સમજાવો.

2. નીચેના પ્રશ્નોના ત્રણ – ચાર વાક્યોમાં ઉત્તર લખોઃ

Question 1. દીકરીને માથે હાથ ફેરવવો અને દીકરી હાથ દે એમાં શો ફરક છે?
Answer: દીકરીને માથે હાથ ફેરવવો એટલે પિતાએ દીકરીને વાત્સલ્ય આપવું. તે જ દીકરી મોટી થાય અને પિતાને હાથ આપે એટલે સમજપૂર્વક પિતાને તેમના જીવનમાં ટેકો આપે, મદદ કરે. આમ, દીકરી પ્રત્યેની પિતાની જવાબદારી અને બદલામાં દીકરીની પિતા પ્રત્યેની સમર્પણભાવના કાવ્યમાં વ્યક્ત થઈ છે.
In simple words: પિતા દીકરીને માથે હાથ ફેરવે ત્યારે પ્રેમ આપે છે. જ્યારે દીકરી હાથ દે ત્યારે તે પિતાને મદદ કરે છે. આ રીતે, પિતાનો પ્રેમ અને દીકરીની સેવા બંને વચ્ચેનો ભેદ સ્પષ્ટ થાય છે.

Exam Tip: આવા પ્રશ્નોમાં બે ક્રિયાઓ વચ્ચેનો ભાવનાત્મક અને વ્યવહારિક તફાવત દર્શાવો. બંને પક્ષની ભૂમિકાને સ્પષ્ટપણે સમજાવો.

Question 2. ‘જે શિરે હું હાથ ફેરવતો, હવે એ હાથ દે' એમ કવિ શા માટે કહે છે?
Answer: ‘જે શિરે હું હાથ ફેરવતો, હવે એ હાથ દે' એમ કવિ કહે છે તે દીકરી માટે ખરેખર પ્રશંસનીય છે! દીકરી પિતાને પગે લાગે છે ત્યારે પિતા તેના શિરે હાથ ફેરવે છે. તેમાં વહાલ છે તો દીકરીથી છૂટા પડવાની પીડા પણ છે. પિતાને ક્યાં ખબર હોય છે કે આ સમજુ દીકરી એક વખત તેમને હાથ દેશે. તેમનો ટેકો બનશે, તેમને હૂંફ આપશે.'
In simple words: કવિ કહે છે કે જે દીકરીને તેમણે બાળપણમાં પ્રેમ આપ્યો, તે જ દીકરી હવે તેમને ટેકો આપી રહી છે. આ વાક્ય દીકરીની વધતી સમજદારી અને પિતા પ્રત્યેના તેના સમર્પણને દર્શાવે છે.

Exam Tip: આ પંક્તિમાં કવિ દીકરીની ભાવનાત્મક વૃદ્ધિ અને જવાબદારીની ભાવના દર્શાવે છે. તેનો ઊંડો અર્થ સમજાવો કે કેવી રીતે દીકરી બાળપણથી મોટા થઈને પિતાનો આધાર બને છે.

Question 3. “સૂર, શરણાઈ, સગાંસંબંધીઓની ભીડમાં, ભીની પલક’ શબ્દો શું સૂચવે છે?
Answer: “સૂર, શરણાઈ, સગાંસંબંધીઓની ભીડમાં, ભીની પલક’ શબ્દો એક પિતાની દીકરીના વિરહની પીડા સૂચવે છે. જ્યારે શરણાઈના સૂર સંભળાય ત્યારે સગાંસંબંધીઓની ભીડમાં પણ પિતા સંયમ રાખી શકતા નથી. દીકરીની યાદમાં તેમની આંખ ભીની થઈ જાય છે અને તે ભીની પલકમાં પિતાને પોતાની દીકરી જ પ્રત્યક્ષરૂપે દેખાય છે.
In simple words: આ શબ્દો પિતાની દીકરીની વિદાય વખતે થતી વેદના દર્શાવે છે. શરણાઈના અવાજ અને લોકોની ભીડમાં પણ પિતા દીકરીને યાદ કરીને રડી પડે છે.

Exam Tip: આવા પ્રશ્નોમાં શબ્દસમૂહ દ્વારા વ્યક્ત થતી ભાવનાઓને સ્પષ્ટ કરો. પિતાના હૃદયમાં ઉદ્ભવતી વેદના અને યાદોનું વર્ણન કરો.

Question 4. “ઊછરે છે રોજ કાયમથી ફડકમાં દીકરી' એમ કવિ શા માટે કહે છે?
Answer: દીકરી બાપને ત્યાં ઉછરે છે, ત્યારે તેના ઉછેરમાં કેટલાંક સામાજિક બંધનો હોય છે. દીકરા જેટલી સ્વતંત્રતા તેને મળતી નથી, તે ભય અને બંધનોથી ડરતાં ડરતાં જીવે છે, તેથી કવિ કહે છે કે દીકરી હંમેશાં ભયમાં ઉછરે છે.
In simple words: કવિ કહે છે કે દીકરી હંમેશાં ચિંતામાં ઉછરે છે કારણ કે સમાજમાં તેના પર ઘણાં બંધનો હોય છે અને તેને દીકરા જેટલી આઝાદી મળતી નથી.

Exam Tip: આ પ્રશ્નમાં દીકરીના સામાજિક જીવન અને તેના પર લાદવામાં આવેલા બંધનો વિશે લખો. કવિ શા માટે દીકરીને ભયમાં ઉછરતી કહે છે તે સમજાવો.

3. નીચેના દરેક પ્રશ્નનો એક વાક્યમાં ઉત્તર લખો:

Question 1. સુખડ, ચંદન અને કુમકુમમાં કવિ કોને જુએ છે?
Answer: સુખડ, ચંદન અને કુમકુમમાં કવિ દીકરીને જુએ છે.
In simple words: કવિ દીકરીને સુખડ, ચંદન અને કુમકુમ જેવી પવિત્ર અને સુગંધિત ગણે છે.

Exam Tip: સીધા જવાબો આપો. કાવ્યના રૂપકાત્મક વર્ણનને સમજીને પ્રશ્નનો ઉત્તર આપો.

Question 2. કવિ શામાં દીકરીને જુએ છે?
Answer: કવિ સુખડ, ચંદન તેમજ કુમકુમના તિલકમાં દીકરીને જુએ છે.
In simple words: કવિ દીકરીને સુખડ, ચંદન અને કુમકુમ જેવી સુંદરતામાં જુએ છે.

Exam Tip: કાવ્યમાં કવિ દ્વારા દીકરીનું જે વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે, તેને યાદ કરીને જવાબ આપો.

Question 3. કોઈ વરસોથી દીકરીનું શિલ્પ શેમાં કોતરે છે?
Answer: કોઈ ઘણાં વરસોથી ખડકમાં દીકરીનું શિલ્પ કોતરે છે.
In simple words: દીકરીનું શિલ્પ લાંબા સમયથી પથ્થરમાંથી બનાવવામાં આવે છે.

Exam Tip: કાવ્યમાં વપરાયેલી ઉપમાઓ અને રૂપકોને સમજવાનો પ્રયત્ન કરો. દીકરીના ઘડતરની પ્રક્રિયાનું વર્ણન કરો.

Question 4. કોઈ ખડકમાં વરસોથી કોતરે છે, એનું પરિણામ કવિ કોને ગણાવે છે?
Answer: કોઈ ખડકમાં ઘણાં વરસોથી કોતરે છે, તેનું પરિણામ કવિ પ્રેમનું ફૂટતા ઝરણાને ગણાવે છે.
In simple words: દીકરીનું શિલ્પ જે રીતે પથ્થરમાંથી કોતરાય છે, તેનું પરિણામ કવિ સ્નેહના ઝરણાને ગણાવે છે.

Exam Tip: કવિ દીકરીના ઉછેર અને તેના પરિણામને પ્રેમ સાથે કેવી રીતે જોડે છે તે સમજાવો.

Question 5. ‘કોતરે છે કોઈ વરસોથી ખડકમાં દીકરી પંક્તિનો અર્થ શો છે?
Answer: “કોતરે છે કોઈ ઘણાં વરસોથી ખડકમાં દીકરી' - તેનો અર્થ છે કે ખડકમાંથી શિલ્પ કોતરાય તેમ માતા-પિતા દીકરીને ઉછેરે છે.
In simple words: આ પંક્તિનો અર્થ છે કે માતા-પિતા દીકરીને ખૂબ મહેનતથી અને કાળજીથી ઉછેરે છે, જેમ કોઈ શિલ્પકાર પથ્થરમાંથી સુંદર શિલ્પ બનાવે છે.

Exam Tip: કાવ્યપંક્તિનો અર્થ સમજાવતી વખતે, ઉપમા અને તેના ભાવને સ્પષ્ટ કરો. દીકરીના ઉછેર પાછળના પ્રયત્નોનું મહત્વ સમજાવો.

Question 6. દીકરી કયું વ્રત કરે છે?
Answer: દીકરી ગૌરીવ્રત કરે છે.
In simple words: દીકરી ગૌરીનો ઉપવાસ રાખે છે.

Exam Tip: કાવ્યમાં દીકરીના ધાર્મિક અને સાંસ્કૃતિક પાસાને લગતા તથ્યને યાદ રાખીને જવાબ આપો.

Question 7. સંસ્કાર – સંવર્ધનની હારમાળામાં કઈ બાબતનો ઉલ્લેખ નથી?
Answer: સંસ્કાર – સંવર્ધનની હારમાળામાં શિક્ષણનો ઉલ્લેખ નથી.
In simple words: સંસ્કાર શીખવતી પરંપરાઓમાં ભણતરનો ઉલ્લેખ નથી.

Exam Tip: કાવ્યમાં આપેલી વિગતોમાંથી કઈ બાબતનો ઉલ્લેખ નથી તે શોધીને જવાબ આપો.

Question 8. સંસારમાં રોજ – કાયમથી દીકરી કેવી રીતે જીવે છે?
Answer: સંસારમાં હંમેશાં દીકરી ભયથી જીવે છે.
In simple words: દીકરી સમાજમાં હંમેશાં ડર સાથે જીવે છે.

Exam Tip: દીકરીના જીવનના સામાજિક પાસાને લગતા કાવ્યના ભાવને સમજાવો.

Question 9. “સૂર, શરણાઈ અને ભીડ દ્વારા લગ્નનું દશ્ય કેવી રીતે ફૂટ થાય છે?
Answer: સૂર, શરણાઈ અને ભીડ દ્વારા લગ્નનું દશ્ય પ્રગટ થાય છે.
In simple words: સંગીત, શરણાઈ અને લોકોની ભીડથી લગ્નનો માહોલ જીવંત બને છે.

Exam Tip: આવા પ્રશ્નોમાં કાવ્યમાં આપેલા સાંકેતિક શબ્દોનો અર્થ અને તેનો પ્રસંગ સાથેનો સંબંધ સ્પષ્ટ કરો.

Question 10. “રોજ ભીની થાય છે ભીની પલકમાં દીકરી’. આ પંક્તિમાં ‘પલક'ના કયા બે અર્થ છે?
Answer: “રોજ ભીની થાય છે ભીની પલકમાં દીકરી′ આ પંક્તિમાંના ‘પલક′ શબ્દના બે અર્થ : આંખનો પલકારો અને ક્ષણ છે.
In simple words: આ પંક્તિમાં 'પલક' શબ્દના બે અર્થ છે: આંખના પલકારા અને સમયનો ટૂંકો ભાગ (ક્ષણ).

Exam Tip: કાવ્યમાં વપરાયેલા શ્લેષ અલંકારને સમજીને શબ્દના બે અર્થ સ્પષ્ટ કરો.

Question 11. 'બેદિલ' કોનું ઉપનામ છે?
Answer: 'બેદિલ' ઉપનામ કવિ અશોક ચાવડાનું છે.
In simple words: કવિ અશોક ચાવડાને 'બેદિલ' ઉપનામથી પણ ઓળખવામાં આવે છે.

Exam Tip: કવિ અને લેખકોના ઉપનામ યાદ રાખવા જરૂરી છે, કારણ કે તે વારંવાર પૂછાય છે.

Question 12. “દીકરી” કાવ્ય ક્યા કાવ્યસંગ્રહમાંથી લીધેલું છે?
Answer: “દીકરી” કાવ્ય “પગરવ તળાવમાં' કાવ્યસંગ્રહમાંથી લીધેલું છે.
In simple words: “દીકરી” કવિતા ‘પગરવ તળાવમાં' નામના કવિતા સંગ્રહમાંથી લેવામાં આવી છે.

Exam Tip: કાવ્યના મૂળ સ્ત્રોત અથવા કાવ્યસંગ્રહનું નામ યાદ રાખવું ખૂબ મહત્વનું છે.

માગ્યા પ્રમાણે ઉત્તર લખો:

આપેલા વિકલ્પોમાંથી સાચો વિકલ્પ પસંદ કરીને ઉત્તર લખો :

1. નીચેના શબ્દોની સાચી જોડણી શોધીને લખો:
Answer:
(i) કૂમકૂમ - કુમકુમ
(ii) પરીણામ - પરિણામ
(iii) જલક - ઝલક
(iv) ગોળીવ્રત - ગૌરીવ્રત
(v) દિકરી - દીકરી
(vi) સરણાઈ - શરણાઈ
In simple words: દરેક શબ્દની સાચી જોડણી પસંદ કરીને લખો.

Exam Tip: જોડણીના નિયમોને ધ્યાનપૂર્વક યાદ રાખો અને શબ્દોના ઉચ્ચારણ પર ધ્યાન આપો.

2. નીચેના શબ્દોના સમાસ ઓળખાવોઃ
Answer:
(i) ગૌરીવ્રત - મધ્યમપદલોપી
(ii) સગાંસંબંધી - દ્વન્દ્ર
(iii) લાજમર્યાદા - દ્વન્દ્ર
(iv) સુખડ-ચંદન - દ્વન્દ્ર
In simple words: આપેલા શબ્દો કયા પ્રકારના સમાસ છે તે ઓળખો અને લખો.

Exam Tip: સમાસના પ્રકારો અને તેના નિયમોને બરાબર સમજો. વિગ્રહ કરીને સમાસ ઓળખવામાં સરળતા રહેશે.

3. નીચેના શબ્દમાં કયો પ્રત્યય રહેલો છે તે લખો:
Question. સમજણ – (પરપ્રત્યય, પૂર્વપ્રત્યય, એક પણ પ્રત્યય નહિ)
Answer: પરપ્રત્યય
In simple words: 'સમજણ' શબ્દમાં 'ણ' એ પરપ્રત્યય છે, જે શબ્દના અંતે જોડાય છે.

Exam Tip: પ્રત્યય બે પ્રકારના હોય છે: પૂર્વપ્રત્યય (શબ્દની આગળ લાગે) અને પરપ્રત્યય (શબ્દની પાછળ લાગે). આ નિયમને યાદ રાખો.

4. નીચેના શબ્દોના સમાનાર્થી શબ્દો લખો
Answer:
(i) ફડક - ચિંતા
(ii) ભીડ - મેદની
(iii) શિર - મસ્તક
(iv) ફલક - વિસ્તાર
(v) ઝલક - શોભા
(vi) સૂર - સ્વર
In simple words: આપેલા શબ્દોના સમાન અર્થ ધરાવતા શબ્દો લખો.

Exam Tip: શબ્દભંડોળ વધારવા માટે નિયમિતપણે સમાનાર્થી શબ્દોનો અભ્યાસ કરો. દરેક શબ્દના જુદા-જુદા અર્થ પણ જાણી શકાય છે.

5. નીચેની સંજ્ઞાઓનો પ્રકાર લખોઃ
Answer:
(i) સ્નેહ - ભાવવાચક
(ii) ફડક - ભાવવાચક
(iii) શરણાઈ - જાતિવાચક
(iv) ઝરણું - જાતિવાચક
(v) તિલક - જાતિવાચક
(vi) ભીડ - સમૂહવાચક
In simple words: આપેલા નામ (સંજ્ઞા) કયા પ્રકારના છે તે લખો. જેમ કે વ્યક્તિ, જાતિ, ભાવ, દ્રવ્ય કે સમૂહવાચક.

Exam Tip: સંજ્ઞાના વિવિધ પ્રકારોને ઓળખવા માટે તેમની વ્યાખ્યા અને ઉદાહરણો યાદ રાખો.

6. નીચેની પંક્તિઓમાંના અલંકારનો પ્રકાર લખોઃ
Answer:
(i) કોતરે છે કોઈ વરસોથી ખડકમાં દીકરી. - સજીવારોપણ
(ii) ભીની પલકમાં દીકરી. - શ્લેષ
(iii) જે શિરે હું હાથ ફેરવતો, હવે એ હાથ દે. - વર્ણાનુપ્રાસ
In simple words: આપેલા વાક્યોમાં કયા અલંકારનો ઉપયોગ થયો છે તે શોધીને લખો.

Exam Tip: અલંકારના પ્રકારો અને તેમના લક્ષણોનો અભ્યાસ કરો. વાક્યમાં છુપાયેલા અલંકારને ઓળખવા માટે તેની રચના પર ધ્યાન આપો.

નીચેના પ્રશ્નોના રૂઢિપ્રયોગોના અર્થ લખોઃ

Question. નીચેના રૂઢિપ્રયોગોના અર્થ લખો:
(i) માથે હાથ ફેરવવો
(ii) હાથ દેવો
Answer:
(i) માથે હાથ ફેરવવો – આશિષ આપવા
(ii) હાથ દેવો – સહારો આપવો, હૂંફ આપવી
In simple words: આપેલા રૂઢિપ્રયોગોનો સાચો અર્થ સમજાવો.

Exam Tip: રૂઢિપ્રયોગોનો શાબ્દિક અર્થ અલગ હોય છે અને તેનો ભાવવાચક અર્થ જુદો હોય છે. તેના સાચા અર્થને સમજીને લખો.

8. નીચેના શબ્દસમૂહ માટે એક શબ્દ લખોઃ
(i) દેવોનો લોક
(ii) જમીન કે પહાડમાંથી ઝરતો પાણીનો વહેળો
(iii) આંખનો પલકારો
Answer:
(i) દેવોનો લોક - સ્વર્ગ
(ii) જમીન કે પહાડમાંથી ઝરતો પાણીનો વહેળો - ઝરણું
(iii) આંખનો પલકારો - પલક
In simple words: આપેલા શબ્દસમૂહ માટે એક જ શબ્દમાં જવાબ આપો.

Exam Tip: શબ્દસમૂહ માટે એક શબ્દ લખતી વખતે, શબ્દસમૂહનો મૂળ ભાવ સમજીને સૌથી યોગ્ય શબ્દ પસંદ કરો.

9. નીચેના શબ્દોના વિરુદ્ધાર્થી શબ્દ લખો:
Answer:
(i) શરમ X બેશરમ
(ii) સમજ X અણસમજ
(iii) ભીનું X સૂકું
(iv) સ્વર્ગ X નરક
(v) સ્નેહ X નફરત
(vi) વિસ્તરે X સંકોચાય
In simple words: આપેલા શબ્દોના વિરુદ્ધ અર્થવાળા શબ્દો લખો.

Exam Tip: વિરુદ્ધાર્થી શબ્દો લખતી વખતે, શબ્દના મૂળ અર્થને સમજીને તેના વિરુદ્ધનો શબ્દ પસંદ કરો.

10. નીચેના શબ્દોના અર્થ આપો?
Answer:
(i) ઉછરે - વિકસિત થાય, કૂદે
(ii) સૂર - અવાજ, સૂર્ય
(iii) પરિણામ - ફળ, માપ
(iv) રોજ - હંમેશ, ધોડાને મળતું જંગલી પશુ
In simple words: આપેલા શબ્દોના જુદા-જુદા અર્થો લખો.

Exam Tip: એક જ શબ્દના અનેક અર્થ હોઈ શકે છે. આવા શબ્દોના બધા સંભવિત અર્થોને યાદ રાખો.

11. નીચેની પંક્તિઓમાંથી વિશેષણ શોધીને તેનો પ્રકાર લખો:
Answer:
(i) સ્વર્ગની એકેક દેવીની ઝલકમાં દીકરી. - એકેક – સંખ્યાવાચક
(ii) વિસ્તરે છે એમ સમજણના ફલકમાં દીકરી. - સમજણના – સંબંધવાચક
(iii) ભીની પલકમાં દીકરી. - ભીની – ગુણવાચક
In simple words: આપેલા વાક્યોમાંથી વિશેષણ શબ્દ શોધીને તે કયા પ્રકારનું વિશેષણ છે તે લખો.

Exam Tip: વિશેષણ અને તેના પ્રકારોને ઓળખવા માટે વિશેષણ કયા શબ્દનું વર્ણન કરે છે અને તે કેવો ભાવ દર્શાવે છે તે સમજો.

12. નીચેની પંક્તિઓમાંથી ક્રિયાવિશેષણ શોધીને તેનો પ્રકાર લખોઃ
Answer:
(i) વિસ્તરે છે એમ સમજણના ફલકમાં દીકરી. - એમ – રીતિવાચક
(ii) રોજ ભીની થાય છે ભીની પલકમાં દીકરી. - રોજ – સમયવાચક
In simple words: વાક્યોમાંથી ક્રિયાવિશેષણ શોધીને તે કયા પ્રકારનું છે તે લખો.

Exam Tip: ક્રિયાવિશેષણ ક્રિયાપદના અર્થમાં વધારો કરે છે. તે ક્યારે, ક્યાં, કેવી રીતે, કેટલું વગેરે જેવા પ્રશ્નોના જવાબ આપે છે.

13. નીચેના શબ્દોના ધ્વનિઘટકો છૂટા પાડોઃ
Answer:
(i) સ્વર્ગ – સ્ + વ્ + અ + ર્ + ગ્ + અ
(ii) ઝરણું – ઝ્ + અ + ર્ + અ + ણ્ + ઉં
(iii) મર્યાદા – મ્ + અ + ર્ + ય્ + આ + દ્ + આ
(iv) સૂર – સ્ + ઊ + ર્
In simple words: આપેલા શબ્દોના અક્ષરોને મૂળ ધ્વનિ (સ્વર અને વ્યંજન) માં અલગ પાડો.

Exam Tip: ધ્વનિઘટકો છૂટા પાડતી વખતે, દરેક વ્યંજન અને સ્વરને અલગથી દર્શાવો. યાદ રાખો કે વ્યંજનો અર્ધ (હલંત) સ્વરૂપે હોય છે.

દીકરી Summary in Gujarati

દીકરી કાવ્ય – પરિચય

અશોક ચાવડા 'બેદિલ' (જન્મ: 23-08-1978). 'દીકરી વહાલનો દરિયો' એવી દીકરીનું ગૌરવ અહીં કાવ્યમાં ગઝલ સ્વરૂપે થયું છે. અહીં કવિને દીકરીમાં સ્વર્ગની દરેક દેવીની ઝલક દેખાય છે. તેમની દૃષ્ટિએ દીકરી તો જાણે કોઈ ખડકમાંથી કોતરેલું શિલ્પ છે! કવિએ દરેક પંક્તિમાં પોતાના જીવનમાં દીકરીનાં સ્થાન અને માન કેવાં રહ્યાં છે, તેને વાચા આપી છે. દીકરીને વિદાય આપતી વખતે તેના માથે હાથ મૂકી તેને આશિષ આપનાર પિતાને આજે તે જ સમજણી દીકરી ટેકો આપે છે.

જ્યારે પણ શરણાઈના સૂર સંભળાય છે ત્યારે લગ્નની ભીડમાં પણ કવિની આંખો દીકરીની યાદમાં ભીની થાય છે અને તે ભીની પલકમાં દીકરી સાક્ષાત પ્રગટ થાય છે. કવિ બાલમુકુંદ દવેએ દીકરીને 'તુલસીનો ક્યારો' કહીને તેની પવિત્રતાને મૂલવી છે, જ્યારે અહીં કવિના મતે પિતા પ્રત્યે પ્રેમનું ઝરણું વહાવતી, શરમાળ, સુશીલ, સુખડ-ચંદનની સુગંધ અને શીતળતા વરસાવતી દીકરી મધુર અને વાત્સલ્યપૂર્ણ વ્યક્તિત્વનું પવિત્ર રૂપ છે.

કાવ્યની સમજૂતી

સ્વર્ગની દરેક દેવીમાં દીકરીની ઝલક દેખાય છે. દીકરી સુખડ-ચંદનની સુગંધ અને કુમકુમના તિલકનું સૌંદર્ય છે. પ્રેમનું ઝરણું ફૂટે છે તે જ તેનું પરિણામ (ફળ) છે. જાણે કોઈ ઘણાં વરસોથી ખડકમાંથી દીકરીનું શિલ્પ કોતરે છે. લાજ, મર્યાદા, શરમ, ગૌરીવ્રત જેવી પરંપરાગત હારમાળામાં દીકરી હંમેશાં ભયમાં ઉછરતી રહી છે. પહેલાં જેના માથે હું હાથ ફેરવીને વહાલ કરતો, આશિષ દેતો. આજે તે મને હાથ દે (ટેકો આપે) છે. દીકરીની સમજદારી આસમાન સુધી વિસ્તરી છે. જ્યારે શરણાઈના સૂર સંભળાય છે ત્યારે સગાંસંબંધીઓની ભીડમાં દીકરીની યાદ આવતાં આંખો રોજ ભીની થઈ જાય છે અને તે ભીની પલકમાં દીકરી જ પ્રત્યક્ષ દેખાય છે.

દીકરી શબ્દાર્થ

• સ્વર્ગ - દેવોનો લોક.
• ઝલક - શોભા, તેજસ્વિતા.
• સુખડ-ચંદન - ચંદનના ઝાડનું સુગંધી લાકડું.
• તિલક - કપાળમાં કરવામાં આવતું ટીલું.
• સ્નેહ - હેત, પ્રેમ.
• ઝરણું - જમીન કે પહાડમાંથી ઝરતો પાણીનો વહેળો.
• પરિણામ - ફળ.
• કોતરવું - નકશી કરવી.
• ગૌરીવ્રત - ગૌરી (પાર્વતી)ની પૂજાનું વ્રત.
• કાયમથી - હંમેશાં.
• ફડક - ચિંતા.
• શિર - મસ્તક, માથું.
• વિસ્તરવું - ફેલાવું.
• સમજણ - ડહાપણ, સૂઝ.
• સૂર - સ્વર.
• શરણાઈ - ફૂંકીને વગાડવાનું એક વાદ્ય.
• ભીની થવી - ભીંજાવી.
• પલક - પાંપણનો પલકારો.