GSEB Class 10 Gujarati Textbook Solutions Chapter 18 લઘુકાવ્યો

1. નીચેના પ્રશ્નો સાથે આપેલા વિકલ્પોમાંથી સાચો વિકલ્પ પસંદ કરી ખરાની (V) નિશાની કરો.

Question 1. કડવા લીમડાની છાયા કેવી હોય છે?
(a) તૂરી
(b) શીતળ
(c) ગરમ
(d) આકરી
Answer: (b) શીતળ
In simple words: કડવા લીમડાનો સ્વાદ કડવો હોય છે, પણ તેની છાયા ખૂબ ઠંડી અને આરામદાયક હોય છે.

Exam Tip: યાદ રાખો કે કુદરતી વસ્તુઓના ગુણધર્મો ક્યારેક તેના દેખીતા સ્વભાવથી વિપરીત હોઈ શકે છે.

Question 2. કેવો માણસ કદી ફૂલાતો નથી ?
(a) દંભી
(b) નિરાશ
(c) પૂર્ણતાવાળો
(d) દુ:ખી
Answer: (c) પૂર્ણતાવાળો
In simple words: જે વ્યક્તિ સંપૂર્ણ જ્ઞાન ધરાવે છે અને ગુણોથી ભરેલી છે, તે ક્યારેય અભિમાન કરતી નથી.

Exam Tip: આત્મસંતોષ અને નમ્રતા એ જ્ઞાની વ્યક્તિના મુખ્ય લક્ષણો છે.

2. નીચેના પ્રશ્નોના એક-એક વાક્યમાં ઉત્તર લખો :

Question 1. જિંદગીની આગને શેમાં ફેરવી નાખવા કવિએ વાત કરી છે ?
Answer: કવિએ જિંદગીની આગને બાગમાં બદલી નાખવાની વાત કરી છે.
In simple words: કવિ જીવનની મુશ્કેલીઓને સુંદર બાગમાં ફેરવવાની વાત કરે છે.

Exam Tip: આ પ્રશ્ન મુશ્કેલીઓ સામે સકારાત્મક દૃષ્ટિકોણ રાખવાનું સૂચવે છે.

Question 2. પંખીએ માણસ સામે જોયા પછી શું કર્યું? શા માટે ?
Answer: પંખીએ માણસ સામે જોયા પછી પાછું પોતાના પિંજરામાં ભરાઈ ગયું. પંખીને માણસજાત પર પૂરો વિશ્વાસ નહોતો.
In simple words: પંખીએ માણસને જોયું અને પાછું પાંજરામાં જતું રહ્યું, કેમ કે તેને માણસો પર ભરોસો નહોતો.

Exam Tip: કાવ્યમાં પંખીના વર્તન દ્વારા માનવીય દંભ અને અવિશ્વાસ પ્રગટ થાય છે.

3. નીચેના પ્રશ્નોના બે-ત્રણ વાક્યમાં ઉત્તર લખો :

Question 1. તળાવને કોણ જગાડે છે ?
Answer: લીલથી ઢંકાયેલું તળાવ શાંતિથી ઊંઘી રહ્યું હોય છે. સવારે એક પંખી પાણી પીવા આવે છે. આ પંખી જેવી પોતાની ચાંચ પાણીમાં ડૂબાડે છે કે તરત જ તળાવ જાગી જાય છે. કોઈને પણ સારું કામ કરવા માટે ફક્ત એક ઇશારો જ પૂરતો હોય છે.
In simple words: સવારે પંખી તેની ચાંચ પાણીમાં બોળીને તળાવને જગાડે છે. સારા કાર્ય માટે નાનો ઇશારો પણ પૂરતો છે.

Exam Tip: અહીં તળાવનું જાગવું એ જીવનમાં નવી ચેતનાના સંચારનું પ્રતીક છે.

Question 2. ‘પૂર્ણ ઘડા’ દ્વારા કવિ શું કહેવા માગે છે?
Answer: ‘પૂર્ણ ઘડા’ દ્વારા કવિ એવું કહેવા માગે છે કે જેમ પૂરેપૂરા પાણીથી ભરેલો ઘડો છલકાતો નથી, તેવી જ રીતે જે માણસ જ્ઞાની અને સમજદાર હોય છે, તે વધારે બોલતો નથી. ફક્ત અધૂરો ઘડો જ છલકાય છે, તેમ અજ્ઞાની કે મૂર્ખ લોકો જ નકામી વાતો કરીને બડાશ હાંકે છે.
In simple words: કવિ કહે છે કે જેમ ભરેલો ઘડો છલકાતો નથી, તેમ જ્ઞાની માણસ શાંત રહે છે. ફક્ત અધૂરા જ્ઞાનવાળા લોકો જ બહુ બોલે છે.

Exam Tip: આ ઉપમા દ્વારા કવિ જ્ઞાની અને અજ્ઞાની વ્યક્તિના સ્વભાવનો ભેદ સ્પષ્ટ કરે છે.

Question 3. કવિ મૃત્યુ સાથે કેવો સંઘર્ષ કરવા માગે છે ?
Answer: કવિ મૃત્યુ સાથે ખૂબ જ આકરો અને સખત સંઘર્ષ કરવા માંગે છે. અમે એવા માણસો છીએ કે સખત મહેનત કરીને દરેક ક્ષેત્રમાં જીત મેળવીશું. મૃત્યુને પણ અમારી પકડમાં લઈશું; અને અમે લડત કરીને તેને પણ જીતી લઈશું. મૃત્યુથી અમે લડી લઈશું અને અમને મૃત્યુનો જરા પણ ડર લાગતો નથી.
In simple words: કવિ મૃત્યુ સામે સખત લડત લડવા માંગે છે. તેઓ કહે છે કે મહેનતથી દરેક ક્ષેત્રમાં જીત મેળવીશું અને મૃત્યુથી પણ ડર્યા વિના તેનો સામનો કરીશું.

Exam Tip: આ પ્રશ્નમાં કવિનો મૃત્યુ પ્રત્યેનો અડગ અને નિર્ભય ભાવ દર્શાવ્યો છે.

4. નીચેના પ્રશ્નોના સવિસ્તર ઉત્તર લખો.

Question 1. ‘વાદળ ટોચે પહોંચી વેરાઈ ગયું' પંક્તિમાં વ્યક્ત થતો સંદેશ.
Answer: 'વાદળ ટોચે પહોંચી વેરાઈ ગયું' પંક્તિમાં એક સુંદર અને ચોક્કસ સંદેશ છુપાયેલો છે. વાદળ એટલે કોઈ એક વ્યક્તિ અને ટોચ એટલે સર્વોચ્ચ શિખર – સંપૂર્ણ પ્રગતિ. જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ પોતાની નોકરીમાં કે વ્યવસાયમાં સૌથી ઊંચા સ્થાને પહોંચી હોય ત્યારે તેણે સમાજના બધા જ લોકો માટે પરોપકાર કરવો જોઈએ. સ્વાર્થ છોડીને નિઃસ્વાર્થ ભાવે ગરીબ, પીડિત અને દુઃખી માણસની સેવા કરવી જોઈએ. જેમ વાદળ પર્વતની ટોચ પર સ્થિત થાય છે, ત્યારે પોતાની પાણી રૂપી સંપત્તિ બધાના ભલા માટે ચારે બાજુ વરસાવે છે, તેવી જ રીતે ઉચ્ચ પદવીએ પહોંચેલા માણસે માનવ સમાજ ઉપર વરસીને નમ્ર બનવું જોઈએ. ઊંચા હોદ્દા મેળવે તેમ તેનામાં વધુ નમ્રતા, બીજાની કાળજી અને ત્યાગભાવના જેવા ગુણોનો વિકાસ થાય તે ખૂબ જ જરૂરી છે.
In simple words: આ પંક્તિ કહે છે કે જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ ખૂબ ઊંચે પહોંચે, ત્યારે તેણે વાદળની જેમ નિસ્વાર્થ બનીને સમાજની સેવા કરવી જોઈએ. સત્તા મળ્યા પછી નમ્રતા અને ત્યાગભાવ રાખવા ખૂબ જ જરૂરી છે.

Exam Tip: કવિ અહીં વાદળના ઉદાહરણ દ્વારા સેવાભાવ અને નમ્રતાનો મહત્વનો સંદેશ આપે છે, જેને સ્પષ્ટપણે સમજાવો.

Question 2. ‘પંખી પીંજરામાં ભરાઈ ગયું'માં વ્યક્ત થતી વેદના વર્ણવો.
Answer: ‘પંખી પિંજરામાં ભરાઈ ગયું' માં પંખીની અને માણસની વેદના હૃદયસ્પર્શી રીતે પ્રગટ થઈ છે. પિંજરામાં કેદ કરેલા પક્ષીને માણસ ઉડવા માટે દરવાજો ખોલીને ખુલ્લા આકાશમાં જવા મુક્ત કરે છે; પણ અફસોસ! પંખીને માણસજાત પર પૂરો ભરોસો નથી. આજે દંભ કરીને, પોતે કેટલો સારો – ઉદાર છે એ બતાવવા તે આમ કરે છે, અને પછી તરત જ પાછું તેને કેદ કરીને, પકડીને પિંજરામાં પૂરી દેવાનો છે, પંખીને પિંજરામાં રહેવું દુઃખદાયક લાગે છે, પણ માણસના દંભથી તે વધારે પીડાને અનુભવે છે, માણસજાતિ પર પંખીને વિશ્વાસ નથી.
In simple words: કવિ કહે છે કે પાંજરામાં કેદ પંખીને માણસ આઝાદ કરે છે, પણ પંખીને માણસ પર વિશ્વાસ નથી. તે માણસના દંભને સમજીને પાછું પાંજરામાં જતું રહે છે, જે તેની અને માનવજાત બંનેની વેદના દર્શાવે છે.

Exam Tip: પંખી અને માણસના વર્તન દ્વારા વ્યક્ત થતી માનવીય દંભ અને પ્રાણીઓની સમજને ઊંડાણપૂર્વક સમજાવવાનો પ્રયાસ કરો.

સ્વિાધ્યાય

નીચેના પ્રશ્નો સાથે આપેલા વિકલ્પોમાંથી કોઈ એક સાચો વિકલ્પ પસંદ કરી ઉત્તર લખો :

Question 1. કો અબોલ હોય છે ?
(A) પત્ની
(B) પ્રેમિકા
(C) પાડોશી
(D) બાંધવ
Answer: (D) બાંધવ
In simple words: અબોલ એટલે જે બોલતું નથી. અહીં કાવ્યમાં બાંધવ અબોલ હોય તો પણ સંબંધ સાચવવાની વાત છે.

Exam Tip: દુહાના સંદર્ભમાં 'અબોલ' શબ્દનો અર્થ અને તેનું મહત્વ સમજાવો.

Question 2. બાંધવ અબોલડે હોય તો પણ શું ગણાય છે ?
(A) બાંય
(B) ગરજવાન
(C) સ્વાર્થી
(D) નકામો
Answer: (A) બાંય
In simple words: જો ભાઈ ગુસ્સે હોય કે બોલતો ન હોય તો પણ તે હંમેશાં મદદ કરનાર ગણાય છે.

Exam Tip: આ કહેવત ભાઈબંધુઓના સંબંધોનું મહત્વ દર્શાવે છે, ખાસ કરીને મુશ્કેલ સમયમાં.

Question 3. લીમડાનો સ્વાદ કેવો છે ?
(A) તીખો
(B) કડવો
(C) મીઠો
(D) ખારો
Answer: (B) કડવો
In simple words: લીમડાનો સ્વાદ કડવો હોય છે, જે આપણે બધા જાણીએ છીએ.

Exam Tip: કાવ્યમાં લીમડાના કડવા સ્વાદનો ઉપયોગ કયા ગુણધર્મ સાથે કરવામાં આવ્યો છે તે યાદ રાખો.

Question 4. કેવો ઘડો છલકાતો નથી ?
(A) માટીનો
(B) તાંબાનો
(C) મોટો
(D) પૂરો ભરેલો
Answer: (D) પૂરો ભરેલો
In simple words: જે ઘડો પાણીથી પૂરેપૂરો ભરેલો હોય છે, તેમાંથી પાણી ઢોળાતું નથી.

Exam Tip: આ ઉપમા જ્ઞાની વ્યક્તિની શાંત અને સ્થિર પ્રકૃતિનું વર્ણન કરે છે.

Question 5. કેવો ઘડો છલકાય છે ?
(A) નાનો
(B) અધૂરો
(C) પૂરો ભરેલો
(D) સાવ ખાલી
Answer: (B) અધૂરો
In simple words: જે ઘડો પાણીથી અડધો ભરેલો હોય છે, તે સરળતાથી છલકાઈ જાય છે.

Exam Tip: આ ઘડાની ઉપમા દ્વારા અજ્ઞાની વ્યક્તિની અસ્થિર અને બડાઈખોર પ્રકૃતિ સમજાવાય છે.

Question 6. કોણ ફૂલાય છે ?
(A) અજ્ઞાની
(B) પંડિત
(C) જ્ઞાની
(D) શિક્ષિત
Answer: (A) અજ્ઞાની
In simple words: જે વ્યક્તિ પાસે ઓછું જ્ઞાન હોય છે, તે જ મોટે ભાગે અભિમાન કરે છે.

Exam Tip: 'ફૂલાય' શબ્દનો અર્થ અહીં અભિમાન કરવું અથવા બડાઈ મારવી તેવો છે.

Question 7. અમને શેમાં નાખવાના છે ?
(A) બાગમાં
(C) તળાવમાં
(D) આગમાં
Answer: (D) આગમાં
In simple words: કવિ કહે છે કે તેમને જીવનની અગ્નિમાં નાખવાના છે, એટલે કે મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવાનો છે.

Exam Tip: કવિ જીવનના પડકારોને 'આગ' સાથે સરખાવે છે, જેમાંથી પસાર થવા તેઓ તૈયાર છે.

Question 8. કોણ આગ જેવું છે ?
(A) પત્ની
(B) પ્રેમિકા
(C) પાડોશણ
(D) જિંદગી
Answer: (D) જિંદગી
In simple words: કવિ જીવનને આગ જેવું સળગતું અને મુશ્કેલ ગણે છે.

Exam Tip: 'આગ' શબ્દ જીવનના ઉતાર-ચઢાવ અને તીવ્રતા દર્શાવે છે.

Question 9. અમે આગને શેમાં ફેરવીશું ?
(A) બાગમાં
(B) રાખમાં
(C) જામમાં
(D) દાગમાં
Answer: (A) બાગમાં
In simple words: અમે જીવનની મુશ્કેલી રૂપી આગને સુખ અને શાંતિના બાગમાં બદલી નાખીશું.

Exam Tip: આ પ્રશ્ન કવિની હકારાત્મકતા અને મુશ્કેલીઓને સકારાત્મકમાં બદલવાની શક્તિ દર્શાવે છે.

Question 10. અમે શું સર કરીશું ?
(A) શિખર
(B) મોરચા
(C) યુદ્ધ
(D) ડિગ્રી
Answer: (B) મોરચા
In simple words: અમે જીવનના દરેક ક્ષેત્રમાં આવતા પડકારો અને લક્ષ્યોને જીતી લઈશું.

Exam Tip: 'મોરચા સર કરવા' એટલે કોઈ પણ પડકારને પાર કરીને સફળતા મેળવવી.

Question 11. કોને લાગમાં લેવાનું છે ?
(A) દુશ્મનને
(B) મિત્રને
(C) મોતને
(D) જ્યોતને
Answer: (C) મોતને
In simple words: કવિ મૃત્યુને પણ પોતાની પકડમાં લેવા અને તેનો સામનો કરવા માંગે છે.

Exam Tip: આ પ્રશ્ન કવિના મૃત્યુ સામેના નિર્ભય અને લડાયક વલણને પ્રગટ કરે છે.

Question 12. કોનું બારણું ખોલવામાં આવ્યું ?
(A) ઓરડાનું
(B) ખોલીનું
(C) દાદરાનું
(D) પિંજરાનું
Answer: (D) પિંજરાનું
In simple words: કાવ્યમાં માણસે પંખીને મુક્ત કરવા માટે પિંજરાનું બારણું ખોલ્યું હતું.

Exam Tip: આ પ્રશ્ન પંખીના મુક્તિના પ્રસંગને યાદ અપાવે છે, જે માનવના દંભનું પ્રતીક છે.

Question 13. પક્ષીને ક્યાં પૂરેલું હતું ?
(A) રૂમમાં
(B) પિંજરામાં
(C) બરણીમાં
(D) ઝાડ ઉપર
Answer: (B) પિંજરામાં
In simple words: પંખીને માણસે પિંજરામાં પૂરી રાખ્યું હતું.

Exam Tip: આ પ્રશ્ન પંખીની કેદ અને તેની મુક્તિનો સંદર્ભ આપે છે.

Question 14. પંખીને શું કહેવામાં આવ્યું ?
(A) હવે તું મુક્ત છે
(B) હવે તું ભક્ત છે
(C) હવે તું શાંત છે
(D) હવે તું સ્વસ્થ છે
Answer: (A) હવે તું મુક્ત છે
In simple words: માણસે પંખીને કહ્યું કે હવે તું આઝાદ છે અને ઊડી શકે છે.

Exam Tip: આ વાક્ય પંખીને મુક્ત કરવાની માનવની ઈચ્છા દર્શાવે છે, ભલે તે દંભી હોય.

Question 15. પંખીએ બહાર નીકળીને કોની સામે જોયું ?
(A) માળા તરફ
(B) પોતાની
(C) માણસ તરફ
(D) દાણા તરફ
Answer: (C) માણસ તરફ
In simple words: પંખીએ પાંજરામાંથી બહાર આવીને તેને મુક્ત કરનાર માણસ સામે જોયું.

Exam Tip: પંખીનું માણસ તરફ જોવું એ અવિશ્વાસ અને મૂંઝવણનો ભાવ દર્શાવે છે.

Question 16. પંખી પાછું ક્યાં ભરાઈ ગયું ?
(A) આકાશમાં
(B) પિંજરામાં
(C) ઘરમાં
(D) માળામાં
Answer: (B) પિંજરામાં
In simple words: પંખી માણસ પર ભરોસો ન હોવાથી પાછું પોતાના પિંજરામાં જ જતું રહ્યું.

Exam Tip: આ ઘટના માનવજાતિના દંભ પર એક કટાક્ષ છે.

Question 17. પિંજરાનું શું ખોલવામાં અવ્યું ?
(A) સળિયો
(B) પડદો
(C) બારણું
(D) કાચ
Answer: (C) બારણું
In simple words: પંખીને બહાર કાઢવા માટે પિંજરાનો દરવાજો ખોલવામાં આવ્યો હતો.

Exam Tip: આ પ્રશ્ન પંખીમુક્તિના પ્રસંગનો સીધો સંદર્ભ આપે છે.

Question 18. લીલ ઓઢીને કોણ પોઢયું હતું ?
(A) પોપટ
(B) તળાવ
(C) દેડકો
(D) ગાય
Answer: (B) તળાવ
In simple words: લીલની ચાદર ઓઢીને તળાવ શાંતિથી સૂઈ રહ્યું હતું.

Exam Tip: આ પંક્તિ તળાવના શાંત અને નિષ્ક્રિય દૃશ્યનું વર્ણન કરે છે.

Question 19. તળાવે શું કહ્યું હતું ?
(A) લીલ
(B) શાલ
(C) ચાદર
(D) દુપટ્ટો
Answer: (A) લીલ
In simple words: તળાવે લીલની ચાદર ઓઢી હતી.

Exam Tip: પ્રશ્નમાં થોડી સ્પષ્ટતાનો અભાવ છે, પરંતુ કાવ્યના સંદર્ભમાં 'લીલ ઓઢીને' નો ઉલ્લેખ છે.

Question 20. પંખીએ તળાવમાં શું બોળ્યું ?
(A) પાંખ
(B) ચાંચ
(C) પગ
(D) માથું
Answer: (B) ચાંચ
In simple words: પંખીએ પાણી પીવા માટે પોતાની ચાંચ તળાવમાં બોળી.

Exam Tip: આ ક્રિયા દ્વારા જ તળાવની નિષ્ક્રિયતા તૂટે છે અને તે જાગૃત થાય છે.

Question 21. પંખીની ચાંચ કોશ જાગ્યું ?
(A) માણસ
(B) તળાવ
(C) સરોવર
(D) પ્રભાત
Answer: (B) તળાવ
In simple words: પંખીની ચાંચના સ્પર્શથી તળાવ ફરી જીવંત બન્યું.

Exam Tip: પ્રશ્નનો શાબ્દિક અર્થ 'કોશ જાગ્યું' ભલે અસ્પષ્ટ હોય, પરંતુ કાવ્યના ભાવ પ્રમાણે 'તળાવ' સાચો ઉત્તર છે.

Question 22. કોણ પર્વતની ટોચે પહોંચે છે ?
(A) પક્ષી
(B) સાહસિક
(C) વાદળ
(D) વરસાદ
Answer: (C) વાદળ
In simple words: કાવ્યમાં વાદળ પર્વતની સૌથી ઊંચી ટોચ પર પહોંચે છે.

Exam Tip: આ પંક્તિ ઉન્નતિ અને સર્વોચ્ચ શિખર સુધી પહોંચવાનું પ્રતીક છે.

Question 23. વાદળ કોની ટોચે પહોંચે છે ?
(A) પર્વતની
(B) મેદાનની
(C) ખેતરની
(D) ઝાડની
Answer: (A) પર્વતની
In simple words: વાદળ પર્વતની સૌથી ઊંચી ટોચ પર જાય છે.

Exam Tip: કાવ્યમાં વાદળ અને પર્વતનો સંબંધ સ્પષ્ટ છે, જે ઊંચાઈ દર્શાવે છે.

Question 24. પર્વતની ટોચે વાદળનું શું થયું ?
(A) સ્વયે વેરાઈ ગયું
(B) સ્વયં ભાગી ગયું
(C) સ્વયં ઊંધી ગયું
(D) સ્વયં ગાવા માંડ્યું
Answer: (A) સ્વયે વેરાઈ ગયું
In simple words: પર્વતની ટોચ પર પહોંચ્યા પછી વાદળ આજુબાજુ ફેલાઈ ગયું અને વરસવા લાગ્યું.

Exam Tip: 'વેરાઈ ગયું' એટલે ફેલાઈ જવું અથવા વરસવું, જે નિસ્વાર્થ સેવાભાવનું પ્રતીક છે.

Question 25. પહેલા મુક્તકના કવિ કોણ છે ?
(A) શેખ શાદી
(B) શેખાદમ આબુવાલા
(C) શકી બદાયૂની
(D) કવિ પ્રદીપ
Answer: (B) શેખાદમ આબુવાલા
In simple words: પહેલા મુક્તકના રચયિતા શેખાદમ આબુવાલા છે.

Exam Tip: કવિઓ અને તેમની રચનાઓ યાદ રાખવી સાહિત્યના પ્રશ્નો માટે મહત્વપૂર્ણ છે.

Question 26. બીજા મુક્તકના કવિ કોણ છે ?
(A) હર્ષદ ત્રિવેદી
(B) હર્ષદ દવૈ
(C) અનિલ પંડ્યા
(D) રાહુલ વ્યાસ
Answer: (A) હર્ષદ ત્રિવેદી
In simple words: બીજા મુક્તકની રચના હર્ષદ ત્રિવેદીએ કરી છે.

Exam Tip: કવિઓના નામ અને તેમની કૃતિઓનો સંબંધ સ્પષ્ટ યાદ રાખો.

Question 27. પહેલા હાઈકના કવિ કોણ છે ?
(A) યોસેફ મેકવાન
(B) ફિલિપ ક્લાર્ક
(C) માર્ગારેટ ચાકો
(D) હતી દવે
Answer: (B) ફિલિપ ક્લાર્ક
In simple words: પ્રથમ હાઈકુ ફિલિપ ક્લાર્ક દ્વારા રચવામાં આવ્યું છે.

Exam Tip: હાઈકુના પ્રકારો અને તેના કવિઓના નામ ધ્યાનપૂર્વક યાદ રાખવા.

Question 28. બીજા હાઈકુના કવિ કોણ છે ?
(A) ધીરુ પરીખ
(B) તૃપ્તિ દવે
(C) વિધિ વ્યાસ
(D) જીની રાવલ
Answer: (A) ધીરુ પરીખ
In simple words: બીજા હાઈકુના કવિ ધીરુ પરીખ છે.

Exam Tip: સાહિત્યિક કૃતિઓ અને તેમના સર્જકોની જોડીને યાદ રાખવા માટે પુનરાવર્તન મદદરૂપ થશે.

નીચેના પ્રશ્નોના સૂચના મુજબ ઉત્તર લખો :

નીચેના શબ્દોના સમાનાર્થી શબ્દો લખો.

• બાંધવ – ભાઈ, સહોદર
• પૂરો – ભરેલો, પૂર્ણ
• ફૂલાવું – અભિમાન કરવું
• મોરચો – ધ્યેય, લક્ષ્ય
• આગ – અગ્નિ, અસહ્ય પીડા
• અબોલડા – ન બોલવું તે
• પૂર્ણતા – ઉન્નતિ, જ્ઞાની
• ઘટ – ઘડો, કુંભ
• બાગ – બગીચો, ખુશી, આનંદ
• સ્વયં – પોતે, ખુદ
• ભરાવું – બેસી જવું
• શીતળ – ઠંડું
• અધૂરો – થોડો જ ભરેલો, અજ્ઞાની
• મુક્ત – આઝાદ
• લાગ – પકડ, ધવ લેવો
• બાંય – મદદગાર, ભાઈ

નીચેની કહેવતનો અર્થ આપી વાક્યપ્રયોગ કરો:

અધૂરો ઘડો છલકાય ઘણો.
Answer:
અર્થ: અપૂર્ણ જ્ઞાન હોવા છતાં જ્ઞાનીપણાનું અભિમાન કરવું.
વા. પ્ર.: મુકેશ અભણ છે; તો પણ વેદ, પુરાણ અને પરમતત્ત્વની વાતો કરે છે; તેથી લોકો મુકેશને અધૂરો ઘડો છલકાય ઘણો કહે છે.
In simple words: જેની પાસે ઓછું જ્ઞાન હોય, તે જ વધારે બડાઈ મારે. અધૂરો ઘડો જેમ છલકાય, તેમ ઓછું જાણનાર વધારે દેખાડો કરે.

Exam Tip: કહેવતનો અર્થ અને તેનો વાક્યપ્રયોગ બંને સ્પષ્ટ અને સુસંગત હોવા જોઈએ.

નીચેના રૂઢિપ્રયોગના અર્થ આપી વાક્યપ્રયોગ કરો :

સર કરવું.
Answer:
અર્થ: જીત મેળવવી.
વા. પ્ર.: તાનાજીએ જીવ આપીને સિંહગઢનો કિલ્લો સર કર્યો હતો.
In simple words: 'સર કરવું' એટલે કંઈક જીતવું અથવા સફળતા મેળવવી. જેમ કે લડાઈમાં કિલ્લો જીતવો.

Exam Tip: રૂઢિપ્રયોગના અર્થને સમજાવો અને પછી તેને બંધબેસતા વાક્યમાં વાપરો.

આકાશ તૂટી પડવું.
Answer:
અર્થ: ઓચિંતી આફત આવવી.
વા. પ્ર.: રમેશની માતાનું અચાનક મૃત્યુ થતાં રમેશના માથે આકાશ તૂટી પડ્યું.
In simple words: 'આકાશ તૂટી પડવું' એટલે અણધારી અને મોટી મુસીબત આવવી. જેમ કે કોઈ પ્રિયજનનું અચાનક અવસાન થવું.

Exam Tip: આ રૂઢિપ્રયોગ ગંભીર અને અણધારી આફતને દર્શાવે છે.

નાક વિનાનું.
Answer:
અર્થ: જેને કશી આબરૂ ન રહી હોય તેવું
વા. પ્ર.: પિંજરાના પક્ષી સામે માણસ નાક વિનાનો લાગે છે.
In simple words: 'નાક વિનાનું' એટલે જેની કોઈ પ્રતિષ્ઠા કે આબરૂ ન હોય. જેમ કે પંખીને દગો દેનાર માણસ.

Exam Tip: આ રૂઢિપ્રયોગ વ્યક્તિની પ્રતિષ્ઠાના નુકસાનને વ્યક્ત કરે છે.

પાણી ફેરવવું
Answer:
અર્થ: બધી મહેનત નકામી કરવી.
વા. પ્ર.: પંખીને પિંજરામાં કેદ કરીને માણસે માનવજાતિનું પાણી ફેરવી દીધું.
In simple words: 'પાણી ફેરવવું' એટલે કરેલી બધી મહેનત બરબાદ કરવી.

Exam Tip: આ રૂઢિપ્રયોગ કોઈ કાર્યને નિષ્ફળ બનાવવાનો અર્થ ધરાવે છે.

નીચેના શબ્દસમૂહ માટે એક શબ્દ લખો :

1. બંધિયાર પાણીમાં થતી ચીકણી લીલી વનસ્પતિ – લીલ
2. રીસાઈને અમુક વ્યક્તિ સાથે ન બોલવું તે – અબોલા, અબોલડાં
3. જેમાંથી વસ્તુ ખૂટે નહીં તેવું પાત્ર – અક્ષયપાત્ર
4. જેનો કોઈ આધાર નથી તે – નિરાધાર
5. જેની આરપાર જોઈ ન શકાય તેવું – અપારદર્શક
6. જીતી ન શકાય તેવું – અજય
7. જોઈએ તે કરતાં અધિક ખર્ચ કરનાર – ઉડાઉ
8. ચોમાસુ પાક – ખરીફ
9. આકાશમાં ફરનારું – ખેચર
10. ગાયોને રાખવાની જગ્યા – ગૌશાળા

લઘુકાવ્યો Summary in Gujarati

લઘુકાવ્યો કાવ્ય-પરિચય :

લેખક પરિચય :

દુહાનું સ્વરૂપ બે પંક્તિનું હોય છે, પરંતુ જીવનના ભાવોને ચોક્કસ રીતે બતાવે છે. પહેલાં દુહામાં કવિ સ્વજનો વચ્ચેના પ્રેમને વર્ણવે છે. લીમડો કડવો હોય છે, પણ તેનો છાંયો શીતળ હોય છે, તેમ ભાઈઓ વચ્ચે મનદુઃખ થયા હોય તો પણ સાચા સમયે તે મદદ માટે ઊભા રહે છે. બીજા દુહામાં કહ્યું છે કે જે ઘડો પૂરેપૂરો ભરેલો હોય તે છલકાતો નથી, ફક્ત અધૂરો જ છલકાય છે, તેમ જે સંપૂર્ણતા પામ્યો હોય છે તે અભિમાન કરતો નથી, બડાઈ કરતો નથી. ઉદાહરણો દ્વારા કવિએ જીવનનો બોધ સુંદર રીતે બતાવ્યો છે.

કાવ્યનો સારાંશ :

શેખાદમ આબુવાલાએ જીવન ખુમારીથી અને બેફિકરાઈથી, મજાથી કેવી રીતે જીવાય તે હૃદયસ્પર્શી રીતે મુક્તકના ટૂંકા સ્વરૂપ દ્વારા વર્ણવ્યું છે. અમે જીવનની આગને પણ બાગમાં બદલી નાખીશું. અરે, મૃત્યુ પણ પકડમાં આવશે તો બાથ ભીડીને બધા પડકારો જીતી લઈશું, એ ભાવમાં ગમે તેવી મુશ્કેલ સ્થિતિમાં પણ હાર ન માનવાનો ભાવ કવિએ સૂક્ષ્મ રીતે પ્રગટ કર્યો છે.

હર્ષ ત્રિવેદીએ મુક્તકમાં માણસ વિશેનો અન્ય જીવોનો અવિશ્વાસનો ભાવ અસરકારક રીતે રજૂ કર્યો છે. માણસ પિંજરાનું બારણું ખોલી પક્ષીને કહે છે કે હવે તું આઝાદ છે. પક્ષી બહાર આવીને માણસ સામે જુએ છે અને પાછું પિંજરામાં ભરાઈ જાય છે તેમાં ઊંડો કટાક્ષ છે. માણસના દંભ અને દેખાડાને ખુલ્લો પાડતું આ મુક્તક ભૂલી ન શકાય તેવું છે.

હાઈકુ જાપાનીઝ કાવ્યપ્રકાર છે, તેમાં 5-7-5 એમ સત્તર અક્ષરની ત્રણ પંક્તિ હોય છે. એક ચમકારાની જેમ તેમાં ચિત્ર ઊભું થાય છે. પ્રથમ હાઈકુમાં લીલને કારણે જાણે કે તળાવ સૂઈ ગયું છે, કશો ફેરફાર નથી, જીવંતતા નથી, પરંતુ એક પક્ષી આવીને ચાંચ બોળે છે અને તળાવ જાગી ઊઠે છે, જાણે તેમાં જીવંતતા આવી જાય છે. આમ તો આ એક કુદરતી ઘટના છે, પરંતુ અસ્તિત્વ કેવી રીતે જાગી ઊઠે તેનું આ મધુર ચિત્ર છે.

બીજા હાઈકુમાં ઊડતું વાદળ ઊંચે ને ઊંચે ચડતાં પર્વત ટોચે પહોંચે છે ને વેરાઈ જાય છે, ભાર વગરનું થઈ જાય છે. આપણે જેટલા ઊંચે જઈએ એટલા હળવા થતાં જવાનું છે. હળવાશના આનંદનું આ ચિત્ર યાદ રહી જાય તેવું છે.

– શેખાદમ આબુવાલા

જન્મ : તા. 15-10-1929, અવસાન : તા. 20-05-1985

શેખ આદમ મુલ્લા શુજાઉદીન આબુવાલાનો જન્મ અમદાવાદમાં થયો હતો. તેઓ થોડો સમય પશ્ચિમ જર્મનીમાં રહ્યા. વૉઇસ ઑફ જર્મનીમાં હિન્દુસ્તાન રેડિયો વિભાગનું હિંદી-ઊર્દૂ સર્વિસનું સંચાલન કર્યું. ગુજરાતી ગઝલના વિકાસમાં મુશાયરા પ્રવૃત્તિ દ્વારા તેમણે મહત્વનો ફાળો આપ્યો છે. સરળ, બોલચાલની ભાષામાં લખાયેલી એમની ગઝલો ખૂબ જ પ્રખ્યાત બની છે. 'ચાંદની’, ‘સોનેરી લટ’ તેમના ગઝલ સંગ્રહો છે. ‘ખુરશી' તેમનો કટાક્ષનો કાવ્યસંગ્રહ છે.

– હર્ષદ ત્રિવેદી

જન્મ : તા. 17-07-1958

હર્ષદ અમૃતલાલ ત્રિવેદીનું વતન સુરેન્દ્રનગર છે. ‘એક ખાલી નાવ’, ‘રહી છે વાત અધૂરી’, ‘તાર અવાજ', ‘તારા-વિના', તેમના કાવ્યસંગ્રહો છે. ‘શબ્દાનુભવ' તેમનો વિવેચનાત્મક લેખોનો સંગ્રહ છે. ‘લાલિત્ય’, રાજેન્દ્ર શાહનાં સૉનેટ’, ‘અલંકૃતા’, ‘નવલકથા અને હું' તેમનાં સંપાદનો છે.

– ફિલીપ ક્લાર્ક

જન્મ : તા. 21-12-1940

ફિલીપ સ્ટાનીસા ક્લાર્કનો જન્મ આણંદ જિલ્લાના શામરખામાં થયો હતો. શરૂઆતમાં શિક્ષક, ત્યારબાદ સરકારી અધિકારી તરીકે સેવાઓ આપી છે. ‘ટહુકી રહ્યું ગગન’, ‘સૂરથી ગાજે વન’, ‘તે પહેલાં તેમના કાવ્યસંગ્રહો છે. ‘બારી' તેમનો લઘુકથા સંગ્રહ છે. 'રિમઝિમ રિમઝિમ’, ‘રમતાં રમતાં રાત પડી’, ‘સવારના તડકામાં′ તેમના બાળસાહિત્યના સંગ્રહો છે. 'મોર્નિંગ વૉક તેમનું હાસ્યવાળું પુસ્તક છે.

– ધીરુ પરીખ

જન્મ : તા. 31-08-1933

ધીરુભાઈ ઈશ્વરલાલ પરીખનો જન્મ વિરમગામમાં થયો હતો. ગુજરાત યુનિવર્સિટીમાં ગુજરાતી વિભાગમાં અધ્યક્ષ તરીકે સેવા આપી તેઓ નિવૃત્ત થયા છે, ‘કટકની ખુશબો' તેમની વાર્તાસંગ્રહ છે. ‘ઉઘાડ' તેમનો

કાવ્યસંગ્રહ છે, ‘અંગપચીસી’માં છપ્પા શૈલીનાં પચીસ કટાક્ષ કાવ્યો છે, 'આગિયા' એમનો હાઈકુ સંગ્રહ છે, 'રાસયુગમાં પ્રકૃતિ નિરૂપણ' એમનો શોધપ્રબંધ છે, દેશ-વિદેશના કવિઓ વિશેનો પરિચય આપતું પુસ્તક પણ તેમણે આપ્યું છે, ‘નિકુળાનંદ પદાવલી’, ‘સાત મહાકાવ્યો', 'પેય મહાકાવ્યો’ તેમના સંપાદન ગ્રંથો છે.

નીચેના બે દુહાનો અર્થ આપો :

કડવા હોય .......... પોતાની બાંય.
Answer:
અર્થ: લીમડો કડવો હોય છે; પણ તેની છાયા કડવી નહિ પણ મીઠી-ઠંડી હોય છે. આપણો ભાઈ અબોલો હોય, તો પણ જ્યારે જરૂર પડે એ જ ભાઈ આપણી મદદ કરે છે.
In simple words: જેમ કડવા લીમડાની છાયા ઠંડી હોય, તેમ ભલે ભાઈ રીસાયેલો હોય, પણ મુશ્કેલીમાં તે જ મદદ કરવા આવે છે.

Exam Tip: દુહામાં દૃષ્ટાંત અને દૃષ્ટાંતિકનો સંબંધ સ્પષ્ટ રીતે દર્શાવવો.

જે જન પામે ............ મમમમ છલકાય.
Answer:
અર્થ: જે માણસ પૂર્ણતાને પામે છે; તે અભિમાન કરતો નથી. જે પાણીનો ઘડો ભરેલો હોય તે છલકાતો નથી, પણ અધૂરો પાણી ભરેલો ઘડો જ છલકાતો હોય છે.
In simple words: જે સંપૂર્ણ જ્ઞાન મેળવે છે, તે ઘડાની જેમ શાંત રહે છે અને અભિમાન કરતો નથી. અધૂરા જ્ઞાનવાળા જ વધારે બોલે છે.

Exam Tip: આ દુહા દ્વારા નમ્રતા અને જ્ઞાનનો ગાઢ સંબંધ સમજાવો.

નીચેના બે મુક્તકોનો અર્થ આપો :

અમને ના............ આગમાં.
Answer:
અર્થ: તમે અમને ભલે આગમાં નાખો, તો પણ અમે એ આગને બાગમાં બદલી નાખીશું. અમે બધા જ મોરચે વિજય પ્રાપ્ત કરીશું. અરે ! મૃત્યુ પણ જો આવશે તો તેને પણ હિંમતથી મુકાબલો કરીશું.
In simple words: કવિ કહે છે કે તેઓ જીવનની મુશ્કેલીઓ રૂપી આગને સુખના બાગમાં બદલી નાખશે. તેઓ મૃત્યુનો પણ હિંમતપૂર્વક સામનો કરવા તૈયાર છે.

Exam Tip: મુક્તકમાં રહેલા આત્મવિશ્વાસ અને નિર્ભયતાના ભાવને સ્પષ્ટ કરો.

ભરાઈ ગયું.
Answer:
અર્થ: કોઈ એક માણસે પિંજરાનું બારણું ખોલીને પક્ષીને કહ્યું કે હવે તું મુક્ત છે. તારે પિંજરામાં રહેવાની જરૂર નથી, તો પક્ષીને નવાઈ લાગી, પંખીએ બહાર નીકળીને માણસ સામે જોયું અને પાછું પોતાની મૂળ જગ્યા-પિંજરામાં ભરાઈ ગયું.
In simple words: માણસે પક્ષીને આઝાદ કર્યું, પણ પક્ષીને માણસના ઇરાદા પર વિશ્વાસ ન આવતાં તે પાછું પાંજરામાં જતું રહ્યું.

Exam Tip: આ મુક્તક માનવના દંભ અને પંખીના અવિશ્વાસને અસરકારક રીતે દર્શાવે છે.

નીચેના બે હાઈકુના અર્થ આપો :

લીલ ઓઢીને................. પંખીની ચાંચે
Answer:
અર્થ: લીલ ઓઢીને તળાવ સૂઈ રહ્યું હતું, અને સવારે એક પક્ષીએ આ તળાવમાં ચાંચ બોળી કે તરત જાગી ગયું!
In simple words: સવારે એક પક્ષીએ ચાંચ બોળતા જ, લીલથી ઢંકાયેલું શાંત તળાવ જાણે જાગી ઉઠ્યું.

Exam Tip: હાઈકુમાં પ્રકૃતિના સૂક્ષ્મ નિરીક્ષણ અને તેના પ્રભાવને ટૂંકમાં વર્ણવો.

પર્વત ટોચે ............. ગયું વેરાઈ.
Answer:
અર્થ: જ્યારે એક વાદળ પર્વતની સૌથી ઊંચી ટોચ પર પહોંચે છે, ત્યારે તે ત્યાંથી ચારેય બાજુ ફેલાઈને વરસી જાય છે. આ દર્શાવે છે કે જ્યારે વ્યક્તિ ઉચ્ચ સ્થાને પહોંચે, ત્યારે તેણે નિસ્વાર્થ ભાવે સમાજને મદદ કરવી જોઈએ. જેમ વાદળ પોતાનો ભાર હળવો કરીને વરસે છે, તેમ વ્યક્તિએ પણ નમ્રતાપૂર્વક બીજાની સેવા કરવી જોઈએ. ઉન્નતિ સાથે નમ્રતા અને ત્યાગ જરૂરી છે.
In simple words: વાદળ પર્વતની ટોચે પહોંચીને ફેલાઈ જાય છે અને વરસે છે. આનો અર્થ એ છે કે જ્યારે વ્યક્તિ ઉચ્ચ સ્થાને પહોંચે, ત્યારે તેણે નિસ્વાર્થ ભાવે સમાજને મદદ કરવી જોઈએ.

Exam Tip: આ હાઈકુ દ્વારા નિસ્વાર્થ સેવાભાવ અને ઉચ્ચતા પછીની નમ્રતાનો સંદેશ સમજાવો.

લઘુકાવ્યો શબ્દાર્થ:

• બાંધવ - ભાઈ, સહોદર
• શીતળ - ઠંડું
• ઘટ - પડો, કુંભ
• ફૂલાવું - અભિમાન કરવું
• મુક્ત - આઝાદ
• સ્વયં - પોતે, ખુદ
• આગ - અગ્નિ, અસહા પીડા
• બાંય - મદદકર્તા
• અબોલડા - અબલા, ન બોલવું
• પૂર્ણતા - ઉન્નતિ
• પૂર્ણ - ભરેલો
• અધૂરો - થોડો ભરેલો
• બાગ - બગીચો, ખુશી
• મોરચો - ધ્યેય
• લાગ - પકડ
• ભરાવું - બેસી જવું

લઘુકાવ્યો તળપદા શબ્દો

• સમંદર - સમુદ્ર, દરિયો
• પોઢવું - સૂઈ જવું, ઊંઘવું
• વેરાઈ જવું - છૂટું પડવું