GSEB Class 10 Gujarati Textbook Solutions Chapter 13 વતનથી વિદાય થતાં (First Language)

વતનથી વિદાય થતાં સ્વાધ્યાય

Question 1. નીચે આપેલા વિકલ્પોમાંથી સાચો વિકલ્પ પસંદ કરી ખરા (V) ની નિશાની કરો :
(1) કવિને શાની ભ્રમણા થાય છે?
(A) બે હાથ ઊંચા કરી બોલાવતી માતાની
(B) શહેરની ગીચ વસ્તીની
(C) પોતાની પત્નીની
(D) પુત્રની
Answer: (A) બે હાથ ઊંચા કરી બોલાવતી માતાની
In simple words: કવિને એવું લાગે છે કે તેની માતા બે હાથ ઊંચા કરીને તેને બોલાવી રહી છે.

Exam Tip: MCQ પ્રશ્નોમાં, કાવ્યના મુખ્ય ભાવને સમજવાથી સાચો વિકલ્પ પસંદ કરવામાં મદદ મળે છે.

Question 1.
(2) વતનથી વિદાય થતાં કવિ અનુભવે છે....
(A) શહેરી દુનિયાની મજા મસ્તી
(B) ઉલ્લાસ અને આનંદ
(C) વતન પ્રત્યેનો તિરસ્કાર
(D) વતન માટેનો તલસાટ
Answer: (D) વતન માટેનો તલસાટ
In simple words: જ્યારે કવિ પોતાના વતનથી દૂર થાય છે, ત્યારે તેમને વતનની ખૂબ યાદ આવે છે અને ત્યાં પાછા જવાની ઈચ્છા થાય છે.

Exam Tip: કવિની મનોસ્થિતિ વર્ણવતા શબ્દો પર ધ્યાન આપો, તે પ્રશ્નોનો સાચો જવાબ આપવા માટે ઉપયોગી થશે.

નીચેના પ્રશ્નનો એક વાક્યમાં ઉત્તર આપો :

Question 2. (1) વતનથી વિદાય થતાં કવિ શેનાથી દૂર થઈ રહ્યા છે ?
Answer: વતનથી વિદાય થતી વખતે કવિ ઘર, પોતાના સ્નેહીજનો, પહાડો, નદી, કોતરો અને ખેતરોથી દૂર થઈ રહ્યા છે.
In simple words: કવિ ઘર, સગાં, પહાડો, નદીઓ અને ખેતરોથી દૂર જઈ રહ્યા છે.

Exam Tip: એક વાક્યના ઉત્તરો માટે, પ્રશ્નમાં પૂછેલી ચોક્કસ માહિતી સીધી અને ટૂંકા શબ્દોમાં આપો.

નીચેના પ્રશ્નનો બે-ત્રણ વાક્યોમાં ઉત્તર આપો :

Question 3. (1) કવિના પગ આગળ જવા માંડ માંડ ઊપડે છે કારણ કે.
Answer: કવિના પગ આગળ જતાં ખૂબ ધીમા ચાલે છે, કારણ કે તેઓ વર્ષો સુધી પોતાના વતનમાં રહ્યા છે. તેમને વન, લોકો, ડુંગર, નદી, કોતરો અને ખેતરો પ્રત્યે પ્રેમ છે. તેઓ વતનના માહોલને ભૂલી શકતા નથી. તેની યાદો તેમના હૃદયમાં સમાયેલી છે. તેમ છતાં, વતન છોડવું પડે છે, તેથી ઘર બંધ કરીને પોતાના નક્કી કરેલા સ્થળે જવા પગ ઉપાડે છે, પણ પગ તેમનો સાથ આપતા નથી.
In simple words: કવિના પગ ધીમે ધીમે ચાલે છે કારણ કે તેમને વતન પ્રત્યે ખૂબ પ્રેમ છે. તેમને વતન છોડવું ગમતું નથી, પણ મજબૂરીથી જવું પડે છે.

Exam Tip: આવા પ્રશ્નોમાં, કવિની લાગણીઓ અને કારણોને સ્પષ્ટ રીતે દર્શાવો.

નીચેના પ્રશ્નનો સાત-આઠ લીટીમાં ઉત્તર આપો :

Question 4. (1) વતનથી વિદાય થતા કવિની વેદના તમારા શબ્દોમાં વર્ણવો.
Answer: વતનથી વિદાય થતી વખતે કવિ પોતાના વન, લોકો, ડુંગર, નદી, કોતરો અને ખેતરોને વારંવાર આંખો ભરીને જુએ છે. તેઓ ઘર બંધ કરી દે છે. ઢોરને પણ પોતાની કોઢાર પ્રત્યે મમતા હોય છે, તો કવિને પોતાના વતન પ્રત્યે કેમ ન હોય! વતન છોડી આગળ વધવા પગ ઉપાડે છે, પણ પગ જાણે સાથ આપતા નથી. મહામહેનતે તેઓ આગળ વધે છે ત્યાં રસ્તામાં વૃક્ષની કાંટાળી ડાળી આડી આવે છે. એક કૂતરો પણ વતનની સરહદ સુધી તેમની સાથે આવે છે. ત્યાં તેમને એવો આભાસ થાય છે કે જાણે કોઈ રિસાળ બાળકને, બે હાથ ઊંચા કરીને, તેની માતા બોલાવતી હોય! કવિની આ ભ્રમણા જ તેમની પીડાને વધુ ઊંડી બનાવે છે.
In simple words: કવિ વતન છોડતી વખતે ખૂબ દુઃખી છે. તેઓ વન, લોકો, નદીઓ અને ખેતરોને વારંવાર જુએ છે. તેમને ઘર બંધ કરીને જવું ગમતું નથી. તેમના પગ આગળ વધતા નથી અને રસ્તામાં કાંટાળી ડાળીઓ નડે છે. એક કૂતરો પણ તેમને સરહદ સુધી મૂકવા આવે છે. તેમને લાગે છે કે તેમની માતા તેમને પાછા બોલાવી રહી છે. આ બધી લાગણીઓ તેમની વેદના વધારે છે.

Exam Tip: લાંબા ઉત્તરોમાં, કવિની વેદનાના વિવિધ પાસાંઓને ક્રમશઃ અને વિગતવાર વર્ણવો, કાવ્યના પ્રસંગોનો ઉલ્લેખ કરો.

Question. (2) કાવ્યપંક્તિ સમજાવો.
આઘે ખેતર જોઉં બે કર કરી ઊંચાં મને વારતી – એ મારી ભ્રમણા ? રિસાળ શિશુને બોલાવતી બા હતી !!
Answer: સૉનેટની આ છેલ્લી બે પંક્તિમાં કવિએ વતનથી વિદાય લેતા કાવ્યનાયકના મનોભાવને સુંદર અને ભાવુક વળાંક આપ્યો છે. વતનની યાદમાં તડપતા કવિને વતન છોડવું ગમતું નથી. તેમ છતાં મજબૂરીને કારણે તેઓ છોડે છે ત્યારે છેલ્લી વાર તેઓ દૂરના ખેતર તરફ જુએ છે. ત્યાં તેમને બે હાથ ઊંચા કરીને પોતાની માતા તેમને રોકતી હોય તેમ દેખાય છે. કવિને થાય છે કે એ મારી ભ્રમણા તો નથી? તેમને એવો આભાસ થાય છે કે જાણે પોતે કોઈ રિસાળ બાળક હોય અને માતા બે હાથ ઊંચા કરીને તેમને બોલાવતી ન હોય! બાળપણની માતા સાથેની કોઈ સ્મૃતિએ આજે તેમના મનને જકડી લીધું હતું. પંક્તિના આ છેલ્લા શબ્દો કવિની કરુણાજનક અને વિવશ સ્થિતિ દર્શાવે છે.
In simple words: કવિ જ્યારે વતન છોડે છે ત્યારે દૂર ખેતરમાં તેમને માતા જેવો આભાસ થાય છે, જાણે માતા બે હાથ ઊંચા કરીને તેમને રોકી રહી હોય. કવિને થાય છે કે આ ભ્રમ છે કે પછી રિસાયેલા બાળકને બોલાવતી માતા જેવું છે.

Exam Tip: કાવ્યપંક્તિ સમજાવતી વખતે, તેનો ભાવ, કવિનો આશય અને તેમાં રહેલી લાગણીઓને સરળ શબ્દોમાં રજૂ કરો.

નીચેના પ્રશ્નોના ત્રણ – ચાર વાક્યોમાં ઉત્તર લખો:

Question. प्रश्न 1. કવિ મુળ પરિવેશની ઝંખના કઈ રીતે કરે છે?
Answer: વતનથી વિદાય લેતાં કવિ પોતાના મૂળ સ્થળની ખૂબ ઈચ્છા રાખે છે. તેમણે ઘર બંધ કરી દીધું છે અને ઘરથી દૂર જઈ રહ્યા છે ત્યારે તેમને વારંવાર ઘર યાદ આવે છે. જેમ કોઈ ઢોર વેચાઈ ગયા પછી, ધણ છૂટતાં, પોતાના મૂળ સ્થળ (કોઢાર) ને યાદ કરે એમ કવિ પોતાના ઘરને યાદ કરે છે.
In simple words: કવિ વતન છોડતી વખતે પોતાના જૂના ઘરને ખૂબ યાદ કરે છે. જેમ વેચાયેલું ઢોર તેની કોઢારને યાદ કરે, તેમ કવિ પોતાના ઘરને ઝંખે છે.

Exam Tip: ઉપમા અલંકારનો ઉપયોગ કરીને ભાવને વધુ સ્પષ્ટ રીતે વ્યક્ત કરવાથી સારા માર્ક્સ મળે છે.

Question. प्रश्न 2. “ચાલો જીવ, જવાનું આગળ, નહીં આ કાળના વહેણમાં દ્વારા કવિ શું સૂચવે છે?
Answer: “ચાલો જીવ, જવાનું આગળ, નહીં આ કાળના વ્હેણમાં′ પંક્તિમાં “ચાલો જીવ’ શબ્દ સૂચવે છે કે કવિએ પોતાની પરિસ્થિતિ સ્વીકારી લીધી છે. હકીકત એ છે કે ભવિષ્યના જીવન માટે વતન છોડવું ખૂબ જરૂરી છે. એટલે કવિ વતનની યાદોને જ કિંમતી સ્મૃતિ ગણીને હૃદયમાં સાચવી રાખવાનું વિચારે છે. વળી, વહી ગયેલો સમય પાછો આવવાનો નથી. આથી કવિ પોતાના મનને આગળ વધવા માટે તૈયાર કરે છે અને વાસ્તવિકતાનો સ્વીકાર કરે છે.
In simple words: કવિ “ચાલો જીવ” કહીને પોતાના મનને સમજાવે છે કે સમય આગળ વધે છે, અને ભૂતકાળ પાછો આવવાનો નથી. ભવિષ્ય માટે વતન છોડવું જરૂરી છે, તેથી યાદોને સાથે રાખીને આગળ વધવું જોઈએ.

Exam Tip: કાવ્યપંક્તિઓના ઊંડા અર્થ અને કવિના દર્શનને સમજાવીને ઉત્તર લખો.

Question. प्रश्न 3. કેડીએ ચાલતા કવિ શાનો અનુભવ કરી રહ્યા છે??
Answer: વતનનું ઘર છોડીને કવિ રસ્તા પર ચાલી રહ્યા છે, પણ વિદાયનો સમય મુશ્કેલ છે. આ મુશ્કેલ સમયે તેમના પગ જાણે ખોટી દિશામાં ચાલી રહ્યા છે! જાણે વતનના ઘર તરફ પગ આગળ વધે છે. ખૂબ મહેનતથી ચાલવા પગ ઊપડે છે, પરંતુ દુઃખને કારણે આંખોમાં આંસુ ભરાઈ આવે છે. રસ્તા પર ચાલતાં કાંટાળી ડાળી પણ દેખાતી નથી. જાણે લોહીના ટશિયા ફૂટ્યા હોય અને તેમાંથી લોહી ઝરે તેમ કવિનું હૃદય વિદાયની પીડાથી ઘેરાઈ જાય છે.
In simple words: કવિ વતન છોડીને રસ્તા પર ચાલે છે ત્યારે તેમના પગ વતન તરફ પાછા વળે છે અને આંખોમાં આંસુ આવે છે. રસ્તાની કાંટાળી ડાળીઓ તેમને નડતી નથી, જાણે તેમનું હૃદય વિદાયની પીડાથી ભરાઈ ગયું હોય.

Exam Tip: કવિના આંતરિક સંઘર્ષ અને બાહ્ય પરિસ્થિતિના વર્ણનને એકસાથે જોડીને લખો.

નીચેના દરેક પ્રશ્નનો એક વાક્યમાં ઉત્તર લખોઃ

Question. प्रश्न 1. કાવ્યનાયકને શું
Answer: કાવ્યનાયકને વતન, વન અને જન છોડવાની ક્ષણ આવી ગઈ.
In simple words: કાવ્યનાયક માટે પોતાનું વતન, જંગલ અને લોકો છોડવાનો સમય આવી ગયો છે.

Exam Tip: પ્રશ્નનો ટૂંકો અને સીધો જવાબ આપો, જે કાવ્યના મુખ્ય પ્રસંગને દર્શાવે.

Question. प्रश्न 2. જેમ વેચાઈ ગયા પછી ઢોર કોઢાર (મૂળ ઘર) ઝંખે છે, એમ કાવ્યનાયક શું ઝંખે છે?
Answer: જેમ વેચાઈ ગયા પછી ઢોર કોઢાર (મૂળ ઘર) યાદ કરે છે, એમ કાવ્યનાયક વતનનું ઘર યાદ કરે છે.
In simple words: વેચાયેલા ઢોરની જેમ કાવ્યનાયક પણ પોતાના વતનનું ઘર યાદ કરે છે.

Exam Tip: ઉપમા અલંકારનો ઉપયોગ કરીને પ્રશ્નનો સીધો જવાબ આપો.

Question. प्रश्न 3. ‘આંખો બે રહી ભાળતી વળી વળી પાછી.” આ બે આખો કોનો નિર્દેશ કરે છે?
Answer: ‘આંખો બે રહી ભાળતી વળી વળી પાછી.” આ બે આંખો કાવ્યનાયકનો નિર્દેશ કરે છે.
In simple words: આ પંક્તિમાં “બે આંખો” કવિની પોતાની આંખોનો ઉલ્લેખ કરે છે.

Exam Tip: કાવ્યપંક્તિમાંથી સીધા શબ્દો ઉઠાવીને તેનો અર્થ સ્પષ્ટ કરો.

Question. प्रश्न 4. વેચાઈ ગયેલાં ઢોર સતત શાની ઝંખના કરે છે?
Answer: વેચાઈ ગયેલાં ઢોર હંમેશા કોઢારની ઈચ્છા રાખે છે.
In simple words: વેચાઈ ગયેલા ઢોર તેમના જૂના રહેઠાણ, એટલે કે કોઢાર, ને યાદ કરે છે.

Exam Tip: કાવ્યમાં રહેલી ઉપમાનો યોગ્ય રીતે ઉપયોગ કરો.

Question. प्रश्न 5. કાવ્યનાયકના પગ પાછળ જાય છે, ત્યારે આગળ શું જતું લાગે છે?
Answer: કાવ્યનાયકના પગ પાછળ જાય છે, ત્યારે આગળ કેડી જતી દેખાય છે.
In simple words: જ્યારે કવિના પગ પાછળ ફરે છે, ત્યારે તેમને રસ્તો આગળ જતો દેખાય છે.

Exam Tip: કાવ્યના દ્રશ્યને સ્પષ્ટ કરતા શબ્દોનો ઉપયોગ કરો.

Question. प्रश्न 6. કેડી આગળ જાય છે, પગ કેમે ઊપડતા નથી, ત્યારે આંખો શો અનુભવ કરે છે?
Answer: કેડી આગળ જાય છે, પગ કોઈ રીતે ઉપડતા નથી, ત્યારે આંખો ભરાઈ આવે છે.
In simple words: રસ્તો આગળ વધે છે, પણ પગ આગળ વધતા નથી, ત્યારે કવિની આંખોમાં આંસુ આવે છે.

Exam Tip: કવિની લાગણીઓને ટૂંકા અને અસરકારક શબ્દોમાં વર્ણવો.

Question. प्रश्न 7. “વતનથી વિદાય થતાં’ કાવ્યમાં કાવ્યનાયકને શું નડે છે?
Answer: “વતનથી વિદાય થતાં' કાવ્યમાં કાવ્યનાયકને કાંટાળી ડાળી નડે છે.
In simple words: કવિને વતન છોડતી વખતે રસ્તામાં કાંટાળી ડાળીઓ અડચણરૂપ બને છે.

Exam Tip: કાવ્યમાં કવિને કઈ વસ્તુઓનો સામનો કરવો પડે છે તેની નોંધ રાખો.

Question. प्रश्न 8. વતનથી પોતાની આંગળીઓ સાથે સંકળાયેલી કઈ સ્મૃતિ વાગોળે છે?
Answer: ‘વતનથી વિદાય થતાં' કાવ્યમાં કાવ્યનાયક પોતાની આંગળીઓ સાથે જોડાયેલી નદીની રેતની સ્મૃતિ યાદ કરે છે.
In simple words: કવિ પોતાના વતનથી સંબંધિત નદીની રેતીની યાદોને વાગોળે છે, જ્યાં તેઓ આંગળીઓથી રમતા હતા.

Exam Tip: કવિના બાળપણની યાદોને સ્પષ્ટ રીતે દર્શાવો.

Question. प्रश्न 9. વતનથી વિદાય થતાં' કાવ્યના કવિ નદીની વેકુરમાં શું કરતા?
Answer: ‘વતનથી વિદાય થતાં' કાવ્યના કવિ નદીની વેકુરમાં આંગળીઓથી રમતા હતા.
In simple words: કવિ નદીના રેતીવાળા કિનારે (વેકુરમાં) પોતાની આંગળીઓ વડે રમતા હતા.

Exam Tip: કવિના ભૂતકાળના પ્રસંગોને યાદ રાખો, તે પ્રશ્નોના ઉત્તરમાં મદદ કરશે.

Question. प्रश्न 10. ચાલો જીવ, જવાનું આગળ ..." પંક્તિમાં “ચાલો જીવ’ એમ કાવ્યનાયક કોને કહે છે?
Answer: “ચાલો જીવ, જવાનું આગળ ...” પંક્તિમાં “ચાલો જીવ’ એમ કાવ્યનાયક પોતાને કહે છે.
In simple words: કવિ “ચાલો જીવ” કહીને પોતાના આત્મા કે મનને આગળ વધવા માટે કહે છે.

Exam Tip: કવિની આંતરિક વાર્તાલાપને સમજો અને તેનો અર્થ સ્પષ્ટ કરો.

Question. प्रश्न 11. હૈયું ઉઝરડાતાં શું ફૂટી નીકળે છે?
Answer: હૈયું ઉઝરડાતાં લોહીના ટશિયા ફૂટી નીકળે છે.
In simple words: જ્યારે હૃદય ખૂબ દુઃખી થાય છે, ત્યારે જાણે લોહી નીકળતું હોય તેવી પીડા થાય છે.

Exam Tip: કાવ્યમાં વ્યક્ત થયેલી શારીરિક અને માનસિક પીડાના વર્ણન પર ધ્યાન આપો.

Question. प्रश्न 12. કોના વહેણમાં કવિ પોતાને આગળ વધવાનું કહે છે?
Answer: કવિ પોતાને કાળના પ્રવાહમાં આગળ વધવાનું કહે છે.
In simple words: કવિ પોતાના મનને સમયના પ્રવાહ સાથે આગળ વધવા માટે કહે છે.

Exam Tip: કાળના વહેણનો અર્થ "સમયનો પ્રવાહ" તરીકે સ્પષ્ટ કરો.

Question. प्रश्न 13. કાવ્યનાયકને કાળના વહેણમાં પાછા ક્યાં જવું શક્ય લાગતું નથી?
Answer: કાવ્યનાયકને કાળના પ્રવાહમાં પાછા ઉપરવાસમાં જવું સંભવ લાગતું નથી.
In simple words: કવિને લાગે છે કે સમયના પ્રવાહમાં પાછા ભૂતકાળમાં જવું અશક્ય છે.

Exam Tip: “ઉપરવાસમાં જવું” નો અર્થ "ભૂતકાળમાં પાછા જવું" તરીકે સમજાવો.

Question. प्रश्न 14. કાવ્યનાયક સ્વયંને આંસુ લૂછી લેવાનું કેમ કહે છે?
Answer: હવે ભૂતકાળને પાછો મેળવી શકાય એમ નથી, તેથી કાવ્યનાયક પોતાને આંસુ લૂછી લેવાનું કહે છે.
In simple words: કવિ પોતાને આંસુ લૂછવાનું કહે છે કારણ કે ભૂતકાળને પાછો લાવી શકાતો નથી.

Exam Tip: કવિની વાસ્તવિકતાનો સ્વીકાર કરવાની વૃત્તિ પર ભાર મૂકો.

Question. प्रश्न 15. કાવ્યનાયક માથે
Answer: કાવ્યનાયક માથે વિસ્મૃત થતી સંવેદનાઓનો ભારો લઈ ચાલી રહ્યા છે.
In simple words: કવિ પોતાના મન પર ભૂલાઈ ગયેલી લાગણીઓનો ભાર લઈને ચાલી રહ્યા છે.

Exam Tip: પ્રશ્ન ભલે અધૂરો હોય, કવિના ભાવને ઉત્તરમાં સ્પષ્ટ કરો.

Question. प्रश्न 16. કવિ ભૂતકાળની યાદોનો ભારો શિર પર લઈ કોની જેમ ચાલવાનું કહે છે?
Answer: કવિ ભૂતકાળની યાદોનો ભારો શિર પર લઈ ગુલામની જેમ ચાલવાનું કહે છે.
In simple words: કવિ પોતાની ભૂતકાળની યાદોનો ભાર માથે રાખીને ગુલામની જેમ ચાલવા કહે છે.

Exam Tip: "ગુલામની જેમ" ઉપમાનો અર્થ "વિના ઈચ્છાએ" અથવા "મજબૂરીથી" સમજાવો.

Question. प्रश्न 17. વતનની હદ પૂરી થતાં કોને પાછા જવાનું છે?
Answer: વતનની હદ પૂરી થતાં કૂતરાને પાછા જવાનું છે.
In simple words: જ્યારે વતનની સીમા પૂરી થાય છે, ત્યારે કૂતરાને પાછો ફરવું પડે છે.

Exam Tip: કાવ્યમાં વર્ણવેલા સહાયક પાત્રો અને તેમની ભૂમિકા યાદ રાખો.

Question. प्रश्न 18. ‘વતનથી વિદાય થતાં' કાવ્યમાં કવિની કઈ ભાવના વ્યક્ત થઈ છે?
Answer: ‘વતનથી વિદાય થતાં' કાવ્યમાં કવિની પીડાની ભાવના વ્યક્ત થઈ છે.
In simple words: આ કાવ્યમાં કવિ પોતાના વતનથી દૂર થવાની પીડા અને દુઃખની લાગણીઓ દર્શાવે છે.

Exam Tip: કાવ્યના શીર્ષક અને તેના મુખ્ય ભાવને હંમેશા ધ્યાનમાં રાખો.

Question. प्रश्न 19. વતનની હદ સુધી કાવ્યનાયક સાથે કોણ ચાલતું ચાલતું આવ્યું હતું?
Answer: વતનની હદ સુધી કાવ્યનાયક સાથે શ્વાન ચાલતો ચાલતો આવ્યો હતો.
In simple words: કાવ્યનાયક સાથે એક કૂતરો વતનની સીમા સુધી ચાલતો આવ્યો હતો.

Exam Tip: કાવ્યના વિગતો પર ધ્યાન આપો, જેમ કે કયા પ્રાણી કાવ્યનાયક સાથે છે.

Question. प्रश्न 20. આધે ખેતરમાં કાવ્યનાયકને કોણ દેખાય છે?
Answer: દૂર ખેતરમાં કાવ્યનાયકને હાથ ઊંચા કરી બોલાવતી માતા દેખાય છે.
In simple words: કવિને દૂરના ખેતરમાં પોતાની માતા તેમને બોલાવતી હોય તેવો આભાસ થાય છે.

Exam Tip: કવિની ભ્રમણા અને તેની પાછળની લાગણીઓને સમજો.

Question. प्रश्न 21. “વતનથી વિદાય થતાં’ કાવ્ય દ્વારા કાવ્યનાયકે શા કારણે અનુભવાતી કરુણા વ્યક્ત કરી છે?
Answer: ‘વતનથી વિદાય થતાં' કાવ્ય દ્વારા કાવ્યનાયકે વતન છોડવાની પીડાને કારણે અનુભવાતી કરુણા દર્શાવી છે.
In simple words: કાવ્યનાયકે પોતાના વતનને છોડવાના દુઃખને કારણે કરુણા વ્યક્ત કરી છે.

Exam Tip: કાવ્યના મુખ્ય વિષય, એટલે કે વતનથી વિદાયની વેદના, પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરો.

Question. प्रश्न 22. રિસાળ શિશુને બોલાવતી બા હતી!!' કાવ્યના અંતની { આ પંક્તિ કાવ્યનાયકની કઈ મનઃસ્થિતિ સૂચવે છે?
Answer: રિસાળ શિશુને બોલાવતી બા હતી !' કાવ્યના અંતની આ પંક્તિ કાવ્યનાયકની (મનની) ભ્રમણા સૂચવે છે.
In simple words: આ પંક્તિ કવિની ભ્રામક મનોસ્થિતિ દર્શાવે છે, જ્યાં તેમને લાગે છે કે માતા તેમને બોલાવી રહી છે.

Exam Tip: કાવ્યના અંતિમ શબ્દો કવિના ભાવને કેવી રીતે રજૂ કરે છે તે સમજાવો.

Question. प्रश्न 23. રિસાયેલા શિશુને બા બોલાવતી હોય, એવી ભ્રમણા કયા કાવ્યમાં વ્યક્ત થઈ છે?
Answer: રિસાયેલા શિશુને બા બોલાવતી હોય, એવી ભ્રમણા વતનથી વિદાય થતાં' કાવ્યમાં દર્શાવવામાં આવી છે.
In simple words: આ પ્રકારની ભ્રમણા “વતનથી વિદાય થતાં” કાવ્યમાં વ્યક્ત થઈ છે.

Exam Tip: કાવ્યનું નામ અને તેમાં વર્ણવેલી મુખ્ય ઘટનાઓને યાદ રાખો.

Question. प्रश्न 24. “વતનથી વિદાય થતાં‘ કાવ્યમાં કવિશ્રી જયંત પાઠકે કયા અલંકારો પ્રયોજ્યા છે?
Answer: “વતનથી વિદાય થતાં' કાવ્યમાં કવિશ્રી જયંત પાઠકે ઉપમા, રૂપક, દષ્ટાંત અલંકારોનો ઉપયોગ કર્યો છે.
In simple words: આ કાવ્યમાં કવિ જયંત પાઠકે ઉપમા, રૂપક અને દષ્ટાંત જેવા અલંકારોનો ઉપયોગ કર્યો છે.

Exam Tip: કાવ્યમાં વપરાયેલા મુખ્ય અલંકારોની યાદી તૈયાર કરો અને તેના ઉદાહરણો યાદ રાખો.

વતનથી વિદાય થતાં વ્યાકરણ Vyakaran

માગ્યા પ્રમાણે ઉત્તર લખોઃ

આપેલા વિકલ્પોમાંથી સાચો વિકલ્પ પસંદ કરીને ઉત્તર લખોઃ

Question 1. નીચેના શબ્દોની સાચી જોડણી શોધીને લખોઃ
1. ઉંચું – (ઊંચુ, ઊંચું, ઉચું)
2. શીશુ – (શિશુ, શિશુ, શીશુ)
3. સ્વાન – (સ્વાન, શ્વાન, સવાન)
4. ફુટવું – (ફૂટવું, ફુટવું, ફૂટવું)
5. કાંટારી – (કાંટાળી, કાંટાળી, કાંટાળિ)
6. ઊપરવાશ – (ઉપરવાસ, ઉપરવાશ, ઊપરવાસ)
Answer:
1. ઊંચું
2. શિશુ
3. શ્વાન
4. ફૂટવું
5. કાંટાળી
6. ઉપરવાસ

Exam Tip: જોડણીના નિયમોનું પાલન કરીને શબ્દોને ધ્યાનપૂર્વક તપાસો.

Question 2. નીચેના શબ્દોના સમાસ ઓળખાવોઃ
1. રક્તટશયા – (દ્વિગુ, કન્દ, તપુરુષ)
2. ઉપરવાસ – (બહુવ્રીહિ, કર્મધારય, અવ્યયીભાવ)
Answer:
1. તત્પુરુષ
2. અવ્યયીભાવ

Exam Tip: સમાસના પ્રકારોને સમજવા માટે તેના નિયમો અને ઉદાહરણો યાદ રાખો.

Question 3. નીચેના શબ્દોમાં કયો પ્રત્યય રહેલો છે, તે લખો: (પરપ્રત્યય, પૂર્વપ્રત્યય, એક પણ પ્રત્યય નહિ)
1. વણપૂષે
2. રિસાળ
3. વેઠિયા
4. ઉઝરડાય
Answer:
1. પૂર્વપ્રત્યય
2. પરપ્રત્યય
3. પરપ્રત્યય
4. પરપ્રત્યય

Exam Tip: પ્રત્યય ઓળખવા માટે શબ્દનો મૂળ ભાગ અને તેમાં જોડાયેલા અક્ષરો પર ધ્યાન આપો.

Question 4. નીચેના શબ્દોના સમાનાર્થી શબ્દો લખો:
1. અવળું = (સવળું, ઊંધું, સીધું)
2. તરુ = (તરવું, છોકરી, વૃક્ષ)
3. પાય = (ઝાંઝર, પાયલ, પગ)
4. કેડી = (કમર, ઘરેણું, રસ્તો)
5. શ્વાન = (પશુ, કૂતરો, શિયાળ)
6. હદ = (પાદર, સીમા, વાડ)
Answer:
1. ઊંધું
2. વૃક્ષ
3. પગ
4. રસ્તો
5. કૂતરો
6. સીમા

Exam Tip: સમાનાર્થી શબ્દો યાદ રાખવા માટે નિયમિત પ્રેક્ટિસ કરો.

Question 5. નીચેની સંજ્ઞાઓનો પ્રકાર લખો:
1. ઢોર – (વ્યક્તિવાચક, જાતિવાચક, સમૂહવાચક)
2. કાળ – (ભાવવાચક, દ્રવ્યવાચક, જાતિવાચક)
3. કેડી – (જાતિવાચક, દ્રવ્યવાચક, સમૂહવાચક)
4. રેતી – (દ્રવ્યવાચક, ભાવવાચક, જાતિવાચક)
5. ખેતર – (દ્રવ્યવાચક, જાતિવાચક, ભાવવાચક)
6. ભ્રમણા – (જાતિવાચક, દ્રવ્યવાચક, ભાવવાચક)
Answer:
1. જાતિવાચક
2. ભાવવાચક
3. જાતિવાચક
4. દ્રવ્યવાચક
5. જાતિવાચક
6. ભાવવાચક

Exam Tip: સંજ્ઞાના પ્રકારોને ઓળખવા માટે તેના લક્ષણો અને ઉદાહરણો પર ધ્યાન આપો.

Question 6. નીચેની પંક્તિઓમાંના અલંકારનો પ્રકાર લખોઃ
1. વેચાઈ ગયું ઢોર જેમ તલને કોઢાર ... – (વ્યાજસ્તુતિ, ઉપમા, રૂપક)
2. આઘે ખેતર જોઉં બે કર કરી ઊંચા મને વારતી. – (શ્વેષ, વર્ણસગાઈ, સજીવારોપણ)
Answer:
1. ઉપમા
2. શ્વેષ

Exam Tip: અલંકાર ઓળખવા માટે પંક્તિના શબ્દો અને તેના છુપાયેલા અર્થને સમજો.

નીચેના પ્રશ્નોના માગ્યા પ્રમાણે ઉત્તર લખો:

Question 7. નીચેના રૂઢિપ્રયોગનો અર્થ આપોઃ
હૈયું ઉઝરડાતું – મનમાં પ્રબળ વેદના થવી
Answer: હૈયું ઉઝરડાતું એટલે મનમાં ખૂબ જ તીવ્ર પીડા થવી.
In simple words: "હૈયું ઉઝરડાતું" નો અર્થ છે કે મનને બહુ દુઃખ થવું.

Exam Tip: રૂઢિપ્રયોગનો અર્થ સ્પષ્ટ અને સરળ શબ્દોમાં લખો.

Question 8. નીચેના શબ્દસમૂહ માટે એક શબ્દ લખોઃ

• સાંકડો પગરસ્તો – કેડી
• ઢોરને બાંધવાની જગ્યા – કોઢાર
• પવન કે પાણીના વહનની વિરુદ્ધ દિશાએ – ઉપરવાસ છે
• નદીની કાંકરાવાળી જાડી રેતી – વેકુર
• ગાયોનું ચરાવવા લઈ જવાતું ટોળું – ધણ
• વગર મહેનતાણાથી કામ કરનાર વેઠિયો

• સાંકડો પગરસ્તો – કેડી
• ઢોરને બાંધવાની જગ્યા – કોઢાર
• પવન કે પાણીના વહનની વિરુદ્ધ દિશાએ – ઉપરવાસ
• નદીની કાંકરાવાળી જાડી રેતી – વેકુર
• ગાયોનું ચરાવવા લઈ જવાતું ટોળું – ધણ
• વગર મહેનતાણાથી કામ કરનાર – વેઠિયો

Exam Tip: શબ્દસમૂહનો યોગ્ય એક શબ્દ શોધવા માટે શબ્દભંડોળ વધારો.

Question 9. નીચેના શબ્દોના વિરુદ્ધાર્થી શબ્દ લખોઃ
1. અવળું
2. આદું
3. હદ
4. રિસાવું
Answer:
1. અવળું X સવળું
2. આદું X નજીક
3. હદ X અનહદ
4. રિસાવું X મનાવવું

Exam Tip: વિરુદ્ધાર્થી શબ્દો લખતી વખતે, મૂળ શબ્દનો સાચો વિરોધી શબ્દ પસંદ કરો.

Question 10. નીચેના શબ્દોના અર્થ આપો?
1. જમવું – ઝમવું
2. આંખો – આખો
3. પાણી – પાણિ
4. કોઠાર – કોઢાર
Answer:
1. જમવું – ભોજન કરવું; ઝમવું – પ્રવાહીનું ઝરવું, સ્રાવ થવો
2. આંખો – નેત્ર; આખો – અખંડ
3. પાણી – પીવાનું પ્રવાહી; પાણિ – હાથ
4. કોઠાર – અનાજ ભરવાનો ઓરડો; કોઢાર – ગમાણ, ઢોરને બેસવાની જગ્યા
In simple words: આપેલા શબ્દોના સાચા અર્થો આપો, ખાસ કરીને જ્યારે એકસરખા લાગતા શબ્દોના અર્થ અલગ હોય.

Exam Tip: ગુજરાતીમાં સમાન ઉચ્ચારણવાળા પરંતુ ભિન્ન અર્થવાળા શબ્દો પર વિશેષ ધ્યાન આપો.

Question 11. નીચેના તળપદા શબ્દોનાં શિષ્ટ રૂપ આપોઃ
1. ભાળવું
2. તલખવું
3. વહેણ
4. લઈ
Answer:
1. જોવું
2. વ્યાકુળ થવું
3. વહેણ
4. લઈ

Exam Tip: તળપદા શબ્દોના શિષ્ટ રૂપો યાદ રાખવા માટે તેમને નિયમિત રીતે વાંચો.

Question 12. નીચેની પંક્તિઓમાંથી વિશેષણ શોધીને તેનો પ્રકાર લખો
1. નહીં આ કાળના વ્હેણમાં.
2. આંખો બે રહી ભાળતી.
3. વાટ તરુની કાંટાળી ડાળી નડે.
4. રિસાળ શિશુને બોલાવતી બા હતી !
Answer:
1. કાળના – સાર્વનામિક
2. બે – સંખ્યાવાચક
3. તરુની – સાર્વનામિક
4. રિસાળ – ગુણવાચક

Exam Tip: વિશેષણનો પ્રકાર ઓળખવા માટે તે કયા શબ્દનું વિશેષણ છે અને કેવા પ્રકારનો ગુણ દર્શાવે છે તે જુઓ.

Question 13. નીચેની પંક્તિઓમાંથી ક્રિયાવિશેષણ શોધીને તેનો પ્રકાર લખોઃ
1. સાથે શ્વાન, પૂરી હદ અ વળે એલ પાછા જ.
2. કેડી આગળ પગ કેમે કરી ઊપડે.
Answer:
1. હવે – સમયવાચક
2. આગળ – સ્થાનવાચક

Exam Tip: ક્રિયાવિશેષણ ક્રિયા ક્યારે, ક્યાં, કેવી રીતે થાય છે તે દર્શાવે છે.

Question 14. નીચેના શબ્દોના ધ્વનિઘટકો છૂટા પાડોઃ
1. શ્રમ
2. કોઢાર
Answer:
1. શ્રમ – \( \text{શ્} + \text{ર} + \text{અ} + \text{મ્} \)
2. કોઢાર – \( \text{ક્} + \text{ઓ} + \text{ઢ} + \text{આ} + \text{ર} \)

Exam Tip: ધ્વનિઘટકો છૂટા પાડતી વખતે દરેક વ્યંજન અને સ્વરને અલગથી દર્શાવો.

Question 15. નીચેની પંક્તિનો છંદ ઓળખાવોઃ
આઘે ખેતર જોઉં બે કર કરી ઊંચા મને વારતી.
Answer: શાર્દૂલવિક્રીડિત

Exam Tip: છંદ ઓળખવા માટે પંક્તિના અક્ષરોની સંખ્યા અને તેના ગણ પર ધ્યાન આપો.

Question 16. શાર્દૂલવિક્રીડિત છંદનું બંધારણ જણાવો.
Answer:
છંદ : શાર્દૂલવિક્રીડિત
પંક્તિ એ મારી ભ્રમણા? રિસાળ શિશુને બોલાવતી બા હતી!
અક્ષર : 19
ગણ : મ સ જ સ ત ત ગા
In simple words: શાર્દૂલવિક્રીડિત છંદમાં કુલ 19 અક્ષરો હોય છે અને તેનું બંધારણ મ-સ-જ-સ-ત-ત-ગા ગણ પ્રમાણે હોય છે.

નોંધઃ આ છંદ અભ્યાસક્રમમાં નથી, પણ છંદ વિશેની વિશેષ જાણકારી માટે, પાઠ્યપુસ્તકની કૃતિ – સંદર્ભે મૂક્યો છે.

Exam Tip: છંદનું બંધારણ યાદ રાખવા માટે ગણના ક્રમ અને અક્ષરોની સંખ્યા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરો.

વતનથી વિદાય થતાં Summary in Gujarati

વતનથી વિદાય થતાં કાવ્ય – પરિચય

જયંત પાઠક [જન્મ: 20 – 10 – 1980; મૃત્યુઃ 01 – 03 – 2003].

વતનથી વિદાય થતાં સૉનેટમાં કવિએ વતનથી છૂટા પડવાની પીડાને વાચા આપી છે. આમ તો તેઓ કામધંધા માટે વતન છોડી શહેરમાં સ્થાયી થયા હતા, પરંતુ વતનને તેઓ ભૂલ્યા નથી.

વર્ષો પછી વતનમાં ગયેલા કવિને વિદાય લેવાની ઘડી આવી ત્યારે વતનનાં પ્રકૃતિ અને માનવીને છોડતાં દુઃખ થાય છે. વેચી દીધેલું ઢોર પણ પોતાનું મૂળ ઘર ઈચ્છતું હોય છે, તો માણસ પણ પોતાના વતનને ઈચ્છે જ ને! વહી ગયેલું પાણી પાછું ન આવે તેવું જ વીતી ગયેલા સમયનું છે.

ગામનો કૂતરો પણ વતનની સીમ સુધી જ સાથ આપશે. આ એક સ્વાભાવિક ક્રમ છે જેનું કવિએ અહીં વર્ણન કર્યું છે. કાવ્યને અંતે કવિને ભ્રમ થાય છે કે રિસાયેલા બાળકને માતા પાછું બોલાવતી હોય તેમ મને મારી માતા બોલાવે છે. આ ભ્રમ છે, પણ હકીકત નથી.

આવી ભ્રમણામાં રહેતા કવિએ પોતાના વતનની વિદાયને કારણે અનુભવાતી વ્યથાને હૃદયસ્પર્શી રીતે રજૂ કરી છે. આ કાવ્ય શાર્દૂલવિક્રીડિત છંદમાં છે, પણ કવિ જયંત પાઠકે તેના બંધારણમાં ઘણી જગ્યાએ છૂટ લીધી છે.

કાવ્યની સમજૂતી

ઘણાં વર્ષો પછી જે સમયે વન – લોકો, ડુંગર – નદી, ખેતર – કોતર જોવા મળ્યા, તે બધાંને (વતનથી વિદાય થતાં) છોડવા પડ્યા. બે આંખો પાછી વળીવળીને બંધ ઘરને જોઈ રહી છે – જેમ છોડેલું ધણ અને વેચાઈ ગયેલું ઢોર કોઢારથી બંધાવા માટે વ્યાકુળ હોય!

(વતનનું ઘર છોડી) રસ્તા તરફ આગળ વધું છું, પણ પગ અવળા (વતન તરફ) વધે છે. ખૂબ મહેનતથી આગળ પગ ઊપડે છે. આંખોમાં આંસુ ભરાય છે. રસ્તામાં વૃક્ષની કાંટાળી ડાળી નડે છે.

જાણે લોહીના ટશિયા ફૂટ્યા હોય અને તેમાંથી લોહી ઝરે તેમ હૃદય વિદાયની પીડાથી ઘેરાઈ ગયું છે. દૂર નદીની રેતીમાં આંગળીઓ રમે છે.

ચાલો જીવ, આગળ વધવાનું છે. સમયના પ્રવાહમાં વહી ગયેલો સમય પાછો આવવાનો નથી, ફરી પાછા ઉપરવાસ જવાનું છે. આંખનાં આંસુને લૂછી નાખો. વીતી ગયેલા સમયનો ભારો માથે લઈ ગુલામની જેમ પૂછ્યા વગર ચાલવાનું છે.

સાથે કૂતરો જોડાયો છે, પણ વતનની હદ પૂરી થતાં એને પણ પાછા વળી જવાનું છે (એ પણ સાથ છોડી દેશે).

દૂરથી ખેતર જોઉં છું ત્યારે બે હાથ ઊંચા કરી મને રોકતી – એ મારી ભ્રમણા હતી? કે રિસાળ શિશુને બોલાવતી માતા હતી !!

વતનથી વિદાય થતાં શબ્દાર્થ

• મૂક્યું / મૂક્યાં – (અહીં) છોડ્યું છોડ્યાં.
• વતન – મૂળ ગામ કે દેશ.
• વિદાય – વળાવવું, (અહીં) છૂટા પડવું તે.
• ક્ષણ – ઘડી. કોતર – જમીન કે પર્વતમાં ઊંડો પહોળો ખાડો.
• વળી વળી પાછી – (અહીં) વારંવાર.
• ભીડ્યું – બંધ કર્યું.
• તલખે – તડપે, તલસે.
• કોઢાર – ઢોર બાંધવાની જગ્યા.
• પાય – પગ.
• અવળું – વાંકું, ઊંધું.
• વાટ – માર્ગ, રસ્તો.
• ડાળી – શાખા.
• નડવું – અવરોધવું, આડખીલીરૂપ બનવું.
• રક્તટશયા – લોહીની ટશરો, લોહી ઝમવું તે.
• ઝમવું – (અહીં) લોહીનું થોડી થોડી વાર ઝરવું.
• વેકુર – નદીની રેતી.
• કાળ – સમય.
• ઉપરવાસ – (અહીં) ગામની બહારનો વસવાટ.
• વેઠિયો – વગર મહેનતાણાથી કામ કરનાર.
• શ્વાન – કૂતરો.
• હદ – સીમા.
• કર – હાથ, હસ્ત.
• વારવું – રોકવું.
• ભૂત – ભૂતકાળ, ગયેલો સમય.
• ભ્રમણા – ભ્રમ, ભ્રાંતિ.
• રિસાળ – મનદુઃખથી નારાજ થઈ દૂર જતું બાળક.

વતનથી વિદાય થતાં શબ્દાર્થ

• ક્ષણ - ઘડી. કોતર - જમીન કે પર્વતમાં ઊંડો પહોળો ખાડો.
• વળી વળી પાછી - (અહીં) વારંવાર.
• ભીડ્યું - બંધ કર્યું.
• તલખે - તડપે, તલસે.
• કોઢાર - ઢોર બાંધવાની જગ્યા.
• પાય - પગ.
• અવળું - વાંકું, ઊંધું.
• વાટ - માર્ગ, રસ્તો.
• ડાળી - શાખા.
• નડવું - અવરોધવું, આડખીલીરૂપ બનવું.
• રક્તટશયા - લોહીની ટશરો, લોહી ઝમવું તે.
• ઝમવું - (અહીં) લોહીનું થોડી થોડી વાર ઝરવું.
• વેકુર - નદીની રેતી.
• કાળ - સમય.
• ઉપરવાસ - (અહીં) ગામની બહારનો વસવાટ.
• વેઠિયો - વગર મહેનતાણાથી કામ કરનાર.
• શ્વાન - કૂતરો.
• હદ - સીમા.
• કર - હાથ, હસ્ત.
• વારવું - રોકવું.
• ભૂત - ભૂતકાળ, વીતી ગયેલું.
• ભ્રમણા - ભ્રમ, ભ્રાંતિ.
• રિસાળ - મનદુઃખથી નારાજ થઈ દૂર જવું.
• શિશુ - બાળક.