RBSE Solutions Class 12 Sanskrit Chapter 4 गीतामृतम्

RBSE Class 12 Sanskrit विजेत्री Chapter 4 वस्तुनिष्ठ प्रश्नाः

Question 1. श्रीमद्भगवद्गीता महाभारतस्य कस्मिन् पर्वणि अस्ति?
(क) भीष्म पर्वणि
(ख) वन पर्वणि
(ग) सभा पर्वणि
(घ) विराट् पर्वणि
Answer: (क) भीष्म पर्वणि
In simple words: The Srimad Bhagavad Gita is found in the Bhishma Parva section of the Mahabharata.

🎯 Exam Tip: Remember key facts like where important texts are located within larger works. This shows your understanding of the source material.

Question 2. धनञ्जयः कस्य अपरं नाम?
Answer: अर्जुनस्य
In simple words: Dhanañjaya is another name for Arjuna.

🎯 Exam Tip: Knowing alternative names for important characters helps in comprehension and shows a thorough understanding of the text.

Question 3. योगस्य लक्षणं वर्तते
(क) रतिः
(ख) समत्वम्
(ग) वितृष्णा
(घ) आसक्तिः
Answer: (ख) समत्वम्
In simple words: The main characteristic of Yoga is balance or equanimity.

🎯 Exam Tip: Understanding the core definitions of philosophical concepts like 'Yoga' is crucial. Focus on keywords like 'Samattvam' (equanimity).

Question 4. स च मे प्रियः' वाक्येऽस्मिन् 'मे' कस्यकृते प्रयुक्तः?
(क) अर्जुनस्य
(ख) भीष्मस्य
(ग) श्रीकृष्णस्य
(घ) वेदव्यासस्य
Answer: (ग) श्रीकृष्णस्य
In simple words: In the sentence "He is dear to me," the word 'me' refers to Lord Krishna.

🎯 Exam Tip: Pay attention to pronouns and their references to correctly identify who is speaking or being referred to in the text.

Question 5. रिक्तस्थानपूर्तिः क्रियताम्।
(क) योगस्थः कुरु कर्माणि सङ्गं त्यक्त्वा धनञ्जय।
(ख) सः यत्प्रमाणं कुरुते लोकः तदनुवर्तते।
(ग) उद्धरेत् आत्मना आत्मानम्, न आत्मानम् अवसादयेत्।
(घ) शुभाशुभपरित्यागी भक्तिमान्यः स मे प्रियः।
Answer: The question asks to fill in the blanks, but the options provided are complete verses. Therefore, the task is to select the correct verse.
(ग) उद्धरेत् आत्मना आत्मानम्, न आत्मानम् अवसादयेत्।
In simple words: One should lift oneself up by oneself and not degrade oneself. This is a key teaching from the Bhagavad Gita.

🎯 Exam Tip: When asked to complete a verse, recall the exact wording from the original text to ensure accuracy. Understand the meaning of each verse to choose the most appropriate one.

RBSE Class 12 Sanskrit विजेत्री Chapter 4 अतिलघूत्तरात्मक प्रश्नाः

Question 1. अकर्मणः कः ज्यायः?
Answer: अकर्मणः कर्म ज्यायः।
In simple words: Doing actions is better than not doing actions at all.

🎯 Exam Tip: This question tests your understanding of the concept of Karma Yoga. The key phrase to remember is 'कर्म ज्यायः' (action is superior).

Question 3. योगः कस्य कृते दुष्प्राप भवति?
Answer: असंयतात्मना योगः दुष्प्राप भवति।
In simple words: Yoga is hard to achieve for someone who does not control their mind and senses.

🎯 Exam Tip: Emphasize self-control and discipline as prerequisites for achieving success in Yoga. The term 'असंयतात्मना' (by an uncontrolled mind) is crucial here.

Question 4. जनकादयः केन सिद्धिमास्थिताः?
Answer: जनकादयः कर्मणा एव सिद्धिमास्थिताः।
In simple words: Great kings like Janaka achieved perfection through performing their duties without attachment.

🎯 Exam Tip: Highlight the importance of 'karma' (action) as a path to spiritual perfection, exemplified by figures like Janaka.

Question 5. 'शुभाशुभपरित्यागी' इति कस्य लक्षणम्?
Answer: इति ईश्वरप्रियस्य (योगिनः) लक्षणम्।
In simple words: Giving up both good and bad results of actions is a characteristic of a person dear to God (a Yogi).

🎯 Exam Tip: Focus on detachment from results ('शुभाशुभपरित्यागी') as a sign of a true devotee or Yogi, which is a key concept in the Gita.

RBSE Class 12 Sanskrit विजेत्री Chapter 4 लघुत्तरात्मक प्रश्नाः

Question 1. कस्मात् शरीरयात्रा न प्रसिद्धयेत्?
Answer: अकर्मणः शरीरयात्रा न प्रसिद्धयेत्।
In simple words: One's life journey cannot progress without performing actions or duties.

🎯 Exam Tip: This answer emphasizes the practical necessity of action for survival and progress. The phrase 'शरीरयात्रा न प्रसिद्धयेत्' (life's journey cannot succeed) is key.

Question 2. आत्मनः रिपुः आत्मा कथम्?
Answer: यतोहि आत्मना एव आत्मनः उद्धारं भवति तथा आत्मा एव आत्मनः बन्धुः, अतः आत्मना एवं आत्मनः विनाशकारणाद् आत्मा एवं आत्मनः रिपुः।
In simple words: The mind itself can be an enemy because it can lead to one's downfall if not controlled, just as it can be a friend if used for upliftment.

🎯 Exam Tip: Explain the dual nature of the 'Atman' (self/mind) – how it can be both a friend and an enemy, depending on one's actions and self-control.

Question 3. युक्तस्य का परिभाषा?
Answer: युक्तः आहारविहारस्य, कर्मसु युक्तचेष्टस्य तथा सर्वकामेभ्यः नि:स्पृहः युक्तः कथ्यते।
In simple words: A 'Yukta' (a balanced person) is one who is moderate in eating and recreation, diligent in actions, and free from desire for all worldly pleasures.

🎯 Exam Tip: Define 'Yukta' by listing its key characteristics: moderation in habits, diligent action, and freedom from desires. This shows a holistic understanding.

Question 5. श्रीकृष्णस्य कृते के प्रियः सन्ति?
Answer: सर्वभूतानाम् अद्वेष्टा, मैत्र:, करुणः, निर्ममः, निरहंकारः, सम-दुःखसुखः, क्षमी, यस्मात् लोकः न उद्विजते, यः लोकात् न उद्विजते, हर्षामर्षभयोद्वेगैः मुक्तः, यः न हृष्यति, न द्वेष्टि, न शोचति, न कांक्षति तथा शुभाशुभपरित्यागी भक्तिमान्यः चैतादृशाः श्रीकृष्णस्य कृते प्रियः सन्ति। लोकः न उद्विजते, यश्च स्वयं लोकात् न उद्विजते, हर्षामर्षभयोद्वेगैः मुक्तः, यः न हर्षति, न द्वेषं करोति, न शोचति, न कांक्षति, शुभाशुभपरित्यागी, भक्तिमान् च वर्तते, सः भक्तः ईश्वरप्रियः भवति।
In simple words: Those who are free from hatred, friendly, compassionate, free from attachment and ego, balanced in joy and sorrow, forgiving, not agitated by others, and not agitated by the world, free from elation, anger, fear, and anxiety, who do not rejoice, hate, grieve, or desire, and who abandon good and bad results, such devoted persons are dear to Lord Krishna.

🎯 Exam Tip: When describing qualities of a devotee, list a variety of virtues from the text. Use adjectives that reflect a balanced and detached state of mind.

प्रश्न- अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कितान् पदान् आश्रित्य प्रश्ननिर्माण कुरुत

Question. (क) लोकसंग्रहम् एवापि सम्पश्यन् (कर्म) कर्तुमर्हसि।
Answer: कम् एवापि सम्पश्यन् (कर्म) कर्तुमर्हसि?
In simple words: The original sentence talks about performing actions for the welfare of the world. The question asks, "What should one do for the welfare of the world?"

🎯 Exam Tip: To form a question based on an underlined word, replace the word with an appropriate interrogative pronoun (e.g., 'कम्' for 'लोकसंग्रहम्') while keeping the rest of the sentence intact.

Question. (ख) स यत्प्रमाणं कुरुते लोकः तदनुवर्तते।
Answer: स यत्प्रमाणं कुरुते कः तदनुवर्तते?
In simple words: The original sentence means, "Whatever a great person does, others follow." The question asks, "Whom do people follow when he sets an example?"

🎯 Exam Tip: Identify the subject of the sentence and replace it with 'कः' (who) to form a question that seeks to know the doer of the action.

Question. (घ) ते प्राप्नुवन्ति माम् एव सर्वभूतहिते रताः।
Answer: ते प्राप्नुवन्ति कम् एव सर्वभूतहिते रताः?
In simple words: The original sentence means, "Those who are engaged in the welfare of all beings attain Me (God)." The question asks, "Whom do those engaged in the welfare of all beings attain?"

🎯 Exam Tip: To ask about the object of a verb, use 'कम्' (whom/what) in place of the underlined word, ensuring the case and gender match.

RBSE Class 12 Sanskrit विजेत्री Chapter 4 निबन्धात्मक प्रश्नाः

Question 1. कर्मयोगस्य महत्त्वं प्रतिपादयत?
Answer: कर्मयोगस्य महत्त्वं प्रतिपादयन् भगवता श्रीकृष्णेन कथितं यत् समत्वं योगः कथ्यते। सङ्गं त्यक्त्वा, योगस्थः भूत्वा, सिद्ध्यसिद्धयोः समो भूत्वा कर्माणि करणीयानि। नियतं कर्मकर्त्तव्यम्, यतोहि अकर्मणः कर्म ज्यायः, अकर्मणः च शरीरयात्रापि न प्रसिद्धयेत्। जनकादयः कर्मणा एव संसिद्धिमास्थिता। श्रेष्ठः यत् यत् आचरति, तदेव इतरः जनः आचरति, सः यत् प्रमाणं कुरुते, लोक तदनुवर्तते।
In simple words: Karma Yoga is important because Lord Krishna teaches that equanimity is Yoga. One should perform actions by giving up attachment, being established in Yoga, and treating success and failure equally. Doing prescribed duties is better than not acting, as inactivity hinders even the body's sustenance. Great kings like Janaka achieved perfection through action. Whatever a superior person does, others follow, setting an example for the world.

🎯 Exam Tip: When explaining Karma Yoga, define its essence (equanimity), state its importance (superiority of action over inaction), cite examples (Janaka), and link it to leading by example.

Question 2. पञ्चमश्लोकस्य व्याख्या विधेया।
Answer: प्रस्तुतश्लोकः 'गीतामृतम्' इति शीर्षकपाठाद् उद्धृतः। मूलतः श्लोकोऽयं श्रीमद्भगवद्गीतातः संकलितः। अस्मिन् श्लोके अर्जुनं प्रति समुपदिशन् श्रीकृष्णः कथयति यत् स्वयमेव स्वस्य रक्षा करणीया। स्वस्य आत्मानम् कदापि न पीडयेत्। यतोहि संसारे अन्यः कोऽपि कस्यापि न तु बन्धुः न च शत्रुः वर्तते। जनः स्वस्य स्वयमेव मित्रमस्ति, तथा च स्वयमेव स्वस्य शत्रुरपि वर्तते।
In simple words: This verse is taken from the chapter 'Geetamritam', originally from the Bhagavad Gita. In this verse, Lord Krishna advises Arjuna that one should protect oneself by oneself. One should never harm one's own self. In this world, no one else is truly a friend or an enemy to anyone. A person is their own friend and also their own enemy.

🎯 Exam Tip: When explaining a verse, always start by mentioning its source. Then, elaborate on the main teaching, focusing on self-reliance and the dual nature of the self as friend or foe.

RBSE Class 12 Sanskrit विजेत्री Chapter 4 व्याकरणात्मक प्रश्ना

Question 1. अधोलिखितपदेषु नामोल्लेखपुरस्सरसन्धिः कार्यः।

🎯 Exam Tip: Practice identifying the two words that combine and recognize the rules of different Sandhi types to correctly determine the Sandhi name.

Question 2. अधोनिर्दिष्टानां सन्धिपदानां सन्धि-नाम-निर्देशपूर्वक-विच्छेदो विधेयः।

🎯 Exam Tip: Focus on the changes that occur at the junction of words during Sandhi and identify the specific rules that lead to those changes for accurate disjoining and naming.

Question 3. अधोलिखितानां पदानां नाम-निर्देशपूर्वक-समासो विधेयः।

🎯 Exam Tip: To identify Samas, understand the meaning of the combined words and how they relate to each other (e.g., if one word modifies another, or if it refers to a third entity).

Question 5. अधोनिर्दिष्टेषु शब्द-विभक्ति-वचन-निर्देशं कुरुत।

🎯 Exam Tip: Accurately identifying the root word, case, and number is fundamental for Sanskrit grammar. Practice word declensions to master this skill.

Question 6. निम्नलिखितानां तिङ्गतपदानां धातुः-लकारः-पुरुषः-वचनञ्च पृथक् निर्दिश्यताम्।

🎯 Exam Tip: Master verb conjugations for different roots and tenses. This helps in understanding the grammatical structure and meaning of sentences.

Question 7. निम्नलिखितेषु पदेषु प्रकृतिः प्रत्ययश्च पृथक् लिख्यताम्।

🎯 Exam Tip: Understand how suffixes modify the meaning and grammatical function of a root word. This is crucial for word formation and derivation in Sanskrit.

RBSE Class 12 Sanskrit विजेत्री Chapter 4 अन्य महत्त्वपूर्ण प्रश्नोत्तर

1. शब्दार्थाः

Question. अधोलिखितशब्दानाम् हिन्द्याम् अर्थं लिखत।
Answer:

🎯 Exam Tip: Memorize the meanings of key Sanskrit terms to enhance your vocabulary and understanding of the chapter.

2. प्रश्ननिर्माणम्

Question. रेखांकितपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत
1. योगस्थः भूत्वा कर्माणि कुरु।
2. सङ्गं त्यक्त्वा कर्माणि कुरुत।
3. समत्वं योग उच्यते।
4. त्वं नियतं कर्म कुरु ।
6. जनकादयः कर्मणा संसिद्धिमास्थिताः।
7. कथम् इतरः जनः आचरति?
8. केन आत्मानम् उद्धरेत्?
9. कम् न अवसादयेत्?
10. आत्मा एवं कस्य बन्धुः?
11. केभ्यः निःस्पृहः युक्तः उच्यते?
12. कस्य अहं न प्रणश्यामि?
13. केन योगः दुष्प्रापः भवति?
14. के मामेव प्राप्नुवन्ति?
15. कः मे प्रियः भवति?
Answer:
1. योगस्थः भूत्वा कानि कुरु?
2. किं त्यक्त्वा कर्माणि कुरुत?
3. किं योग उच्यते?
4. त्वं कीदृशं कर्म कुरु?
5. कस्मात् कर्म ज्यायः?
6. जनकादयः केन सिद्धिमास्थिताः?
7. कथम् इतरः जनः आचरति?
8. केन आत्मानम् उद्धरेत्?
9. कम् न अवसादयेत्?
10. आत्मा एवं कस्य बन्धुः?
11. केभ्यः निःस्पृहः युक्तः उच्यते?
12. कस्य अहं न प्रणश्यामि?
13. केन योगः दुष्प्रापः भवति?
14. के मामेव प्राप्नुवन्ति?
15. कः मे प्रियः भवति?
In simple words: This section provides practice in turning statements into questions by replacing specific words with interrogative pronouns. For example, "Perform actions being established in Yoga" becomes "What should one perform being established in Yoga?"

🎯 Exam Tip: For question formation, correctly identify the part of the sentence being questioned (subject, object, manner, etc.) and replace it with the appropriate 'किम' (what/who) form, ensuring grammatical accuracy.

3. भावार्थलेखनम्

Question. अधोलिखितपद्यांशानाम् हिन्दीभाषया भावार्थं लिखत
(i) समत्वं योगः उच्यते।
(ii) कर्म ज्यायो हि अकर्मणः।
(iii) यद्यदाचरति श्रेष्ठः तत्तदेवैतरो जनः।
(iv) आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः।
(v) शुभाशुभपरित्यागी भक्तिमान्यः स मे प्रियः।
Answer:
(i) समत्वं योगः उच्यते।
भावार्थ-प्रस्तुत श्लोकांश 'गीतामृतम्' शीर्षक पाठ से उधृत है। मूलतः यह पाठ भगवद्गीता से संकलित है। भगवान् कृष्ण अर्जुन को निष्काम कर्म करने का उपदेश देते हैं। वे कहते हैं कि कर्म न करने की अपेक्षा कर्म करना श्रेष्ठ है। और यदि वह कर्म निष्काम भाव से किया जावे तो कहना ही क्या! यह भी सत्य है कि सर्वथा कर्मों का त्याग सम्भव नहीं है क्योंकि शरीर के निर्वाह के लिए कुछ न कुछ कर्म तो तुम्हें करना ही पड़ेगा। यदि ऐसी बात है तो क्षत्रिय के लिए शास्त्र निर्धारित युद्ध को क्यों ने किया जाये। शास्त्रविहित कर्म न करने से तुम्हारा पतन ही होगा। अतः हर दृष्टिकोण से कर्म करना कर्म नहीं करने से श्रेष्ठ है।
(iii) यद्यदाचरति श्रेष्ठः तत्तदेवैतरो जनः।
भावार्थ- भगवान् कृष्ण अर्जुन से कहते हैं कि संसार में श्रेष्ठ पुरुष जो-जो आचरण करता है, दूसरा जन-समुदाय भी उस-उसका ही आचरण करता है। भाव यह है कि संसार में मानव अनुकरण करता है। श्रेष्ठ पुरुष जैसा-जैसा काम करता है, दूसरे लोग भी देखा-देखी वैसा ही करने लगते हैं। श्रेष्ठ पुरुष अपने अच्छे गुणों तथा आचरण के कारण लोगों की श्रद्धा तथा विश्वास के पात्र बन जाते हैं। अतः वे जो भी आचरण करते हैं, उसे लोग श्रेष्ठ कर्म समझ उसी के अनुसार कर्म करने लगते हैं। इससे सृष्टि की व्यवस्था ठीक ढंग से चलती है। भाव यह है कि तुम श्रेष्ठ क्षत्रिय वीर हो तथा लोगों के समक्ष एक आदर्श हो। अतः तुम क्षत्रियजनोचित युद्ध-रूपी कर्तव्य कर्म को करो जिससे सृष्टि की व्यवस्था बनी रहे, जिससे जन-समुदाय तुम्हारे आचरण से सही शिक्षा ग्रहण करे तथा उचित मार्ग पर चले।
(iv) आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः।
भावार्थ- भगवान् श्रीकृष्ण कहते हैं कि मनुष्य स्वयं ही स्वयं का मित्र है और स्वयं ही स्वयं का शत्रु है। भाव यह है कि हमारा अन्य कोई मित्र अथवा शत्रु है। सभी तरह से स्वयं पर नियन्त्रण करके, आसक्ति को त्यागकर, हर्ष, द्वेष, शोकादि से रहित होकर समत्वभाव से निष्काम कर्म करने वाला मनुष्य भगवान् का प्रिय हो जाता है, तथा मोह, माया आदि से ग्रसित होकर स्वार्थवश कर्म करने वाला मनुष्य स्वयं का ही शत्रु बन जाता है। अर्थात् श्रेष्ठ कर्म करने एवं स्वयं को नियन्त्रित रखने वाला मनुष्य स्वयं को ही मित्रवत् उपकार करता है तथा इसके विपरीत कर्म करने से शत्रु के समान मनुष्य स्वयं का ही विनाश कर लेता है।
(v) शुभाशुभपरित्यागी भक्तिमान्यः स मे प्रियः।
भावार्थ- भगवान् श्रीकृष्ण कहते हैं कि जो मनुष्य सभी प्रकार शुभ और अशुभ कर्मों के फलों का त्याग करने वाला है एवं भक्ति से युक्त है, वह मुझे प्रिय है। अर्थात् निष्काम भाव से कर्म करने वाला, समत्व बुद्धि से युक्त एवं सबकुछ भगवान् पर छोड़कर अपने श्रेष्ठ कर्तव्य का पालन करता है, वह ईश्वर का परम भक्त है। फल की इच्छा का त्याग करके ही श्रेष्ठ कर्म करना चाहिए।
In simple words: This section provides the Hindi explanation (Bhavarth) of several important verses. These explanations clarify Lord Krishna's teachings on topics like the nature of Yoga, the superiority of action, leading by example, the self as friend or foe, and the qualities of a true devotee.

🎯 Exam Tip: When writing 'Bhavarth', ensure you capture the essence of the verse, explain any difficult terms, and connect it to the broader teachings of the Bhagavad Gita.

4. अन्वयलेखनम्

Question. अधोलिखितश्लोकानाम् अन्वयं लिखत
(i) योगस्थः कुरु कर्माणि
(ii) यद्यदाचरति
(iii) युक्ताहारविहारस्य
(iv) सन्नियम्येन्द्रियग्रामं
(v) मे प्रियः
Answer:
(i) योगस्थः कुरु कर्माणि योग उच्यते ॥ 1 ॥
(ii) यद्यदाचरति तदनुवर्तते ॥ 4 ॥
(iii) युक्ताहारविहारस्य इत्युच्यते तदा ॥ 6 ॥
(iv) सन्नियम्येन्द्रियग्रामं रताः ॥ 9 ॥
(v) मे प्रियः ॥ 12 ॥
In simple words: This section shows the 'Anvaya' (prose order) of different verses, which makes their meaning clearer. It arranges the words of the verse in a straightforward grammatical sequence.

🎯 Exam Tip: To write Anvaya, rearrange the words of a verse into a grammatically correct prose sentence. This clarifies the subject, verb, and object, making the meaning easier to grasp.

(क) कर्तृक्रियापदचयनम्

Question. अधोलिखितपद्यांशेषु कर्तक्रियापदयोः चयनं कुरुत
(i) नियतं कुरु कर्म त्वम्।
(ii) यद्यदाचरति श्रेष्ठः।
(iii) लोकस्तदनुवर्तते।
(iv) कर्मणैव संसिद्धिमास्थिताः जनकादयः।
(v) युक्त इत्युच्यते तदा।
(vi) यो मां पश्यति सर्वत्र।
(vii) तस्याहं न प्रणश्यामि।
(viii) स च मे न प्रणश्यति।
(ix) ते प्राप्नुवन्ति मामेव।
(x) लोकान्नोद्विजते च यः।
Answer:

🎯 Exam Tip: To correctly identify the subject and verb, first find the action word (verb) in the sentence, then determine who or what is performing that action (subject).

(ख) विशेषणविशेष्यचयनम्

Question 1. त्वं नियतं कर्म कुरु।” इत्यत्र विशेषणपदं किम्?
Answer: नियतम्।
In simple words: In the sentence "You do your prescribed duty," 'prescribed' is the adjective.

🎯 Exam Tip: Remember that a 'विशेषण' (adjective) describes a 'विशेष्य' (noun). Look for the word that tells you more about the noun.

Question 2. 'असंयतात्मना योगः दुष्प्रापः भवति।' इत्यत्र विशेष्यपदं किम्?
Answer: आत्मना।
In simple words: In the sentence "Yoga is hard to achieve for an uncontrolled mind," 'mind' is the noun being described.

🎯 Exam Tip: Identify the word that is being qualified or described by an adjective. That word is the 'विशेष्य' (noun).

Question 4. वश्यात्मना तु यतता शक्योऽवाप्तुमुपायतः।” इत्यत्र यतता' इत्यस्य विशेष्यपदं किम्?
Answer: वश्यात्मना।
In simple words: In the phrase, "by a controlled mind striving," 'controlled mind' is the noun being described by 'striving'.

🎯 Exam Tip: When a participle functions as an adjective, identify the noun it modifies to find the 'विशेष्य'.

Question 5. “सर्वेषां भूतानां हिते रताः।” इत्यत्र 'सर्वेषाम्' इत्यस्य विशेषणपदं किम्?
Answer: भूतानाम्।
In simple words: In the phrase "engaged in the welfare of all beings," 'all' is the adjective describing 'beings'.

🎯 Exam Tip: Look for the word that describes 'how many' or 'which kind' of the noun to find the adjective. Here, 'सर्वेषाम्' (of all) describes 'भूतानाम्' (beings).

Question 6. "भक्तिमान सः मे प्रियः ।” इत्यत्र 'सः' इत्यस्य विशेषणपदं किम?
Answer: भक्तिमान्
In simple words: In the sentence "That devotee is dear to me," 'devotee' is the adjective describing 'that person'.

🎯 Exam Tip: Understand that pronouns like 'सः' (that person) can have adjectives describing them, which here is 'भक्तिमान्' (devoted).

(ग) सर्वनाम-संज्ञा-प्रयोगः

Question. अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कितपदानां संज्ञापदस्य प्रयोगं कृत्वा वाक्यं पुनः लिखत
1. त्वं नियतं कर्म कुरु।
2. सः यत् प्रमाणं कुरुते लोकः तत् अनुवर्तते।
3. त्वम् एवं कर्म कर्तुम् अर्हसि।
4. ते माम् एव प्राप्नुवन्ति सर्वभूत हिते रताः।
5. असंयतात्मा योगो दुष्प्राप इति मे मतिः।
Answer:
1. हे अर्जुन! नियतं कर्म करोतु।
2. श्रेष्ठः जनः यत् प्रमाणं कुरुते लोकः तत् अनुवर्तते।
3. हे अर्जुन! एवं कर्म कर्तुम् अर्हति।
4. ते श्रीकृष्णम् एव प्राप्नुवन्ति सर्वभूतहिते रताः।
In simple words: This task involves rewriting sentences by replacing pronouns with appropriate nouns. For example, "You (Arjuna) do your prescribed duty."

🎯 Exam Tip: To successfully replace pronouns, you need to identify the noun that the pronoun refers to in the context of the passage.

Question. अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कितपदानां पर्यायबोधकपदानि लिखत
1. सङ्गं त्यक्त्वा धनञ्जयः कर्माणि करोतु।
2. कर्म ज्यायो ह्यकर्मणः।
3. आत्मैव रिपुः आत्मनः।
4. उद्धरेत् आत्मना आत्मानम्।
5. यो मां पश्यति सर्वत्र।
6. मैत्र: करुण एव च।
7. तत्तदेवेतरो जनः।
8. त्वं नियतं कर्म कुरु।
9. लोकः तत् अनुवर्तते।
Answer:
1. अर्जुनः, पार्थः।
In simple words: This task is about finding synonyms for underlined words in sentences. For example, synonyms for Dhananjaya are Arjuna and Partha.

🎯 Exam Tip: Build a strong vocabulary of Sanskrit synonyms to confidently answer these types of questions. Understand the context to choose the most appropriate synonym.

(घ) समानविलोमपदचयनम्

Question. अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कितपदानां विलोमार्थकपदानि लिखत
1. त्वं नियतं कर्म कुरु।
2. अकर्मणः कर्म ज्यायः।
3. आत्मैव आत्मनः बन्धुः।
4. आत्मैव रिपुः आत्मनः।
5. युक्तः इत्युच्यते तदा।
6. असंयतात्मना योगो दुष्प्रापः भवति।
7. सर्वत्र समबुद्धयः।
8. समदुःखसुखः क्षमी।
9. अद्वेष्टा सर्वभूतानाम्।
10. स च मे प्रियः।
Answer:
1. अनियतम्,
2. कर्मणः,
3. शत्रुः,
4. मित्रम्,
5. अयुक्तः
6. वश्यात्मना,
7. विपरीतबुद्धयः,
8. सुखम्,
9. द्वेषयुक्तः
10. अप्रियः।
In simple words: This section asks to write antonyms for underlined words. For example, the antonym of 'Niyatam' (prescribed) is 'Aniyatam' (unprescribed).

🎯 Exam Tip: Focus on the prefixes (like 'अ-' for negation) and contrasting meanings to correctly identify antonyms. A good vocabulary is key here.

(ङ) कः कं कथयति

Question. अधोलिखितपद्यांशेषु कः के प्रति कथयति
(i) योगस्थः कुरु कर्माणि।
(ii) नियतं कर्म त्वं कुरु।
(iii) समत्वं योग उच्यते।
(iv) शुभाशुभपरित्यागी भक्तिमान्यः स मे प्रियः।
(v) आत्मैव ह्यात्मनो बन्धुरात्मैव रिपुरात्मनः।
(vi) ते माम् एव प्राप्नुवन्ति सर्वभूत हिते रताः।
(vii) यद्यदाचरति श्रेष्ठः तत्तदेवैतरो जनः।
Answer:

🎯 Exam Tip: In texts like the Bhagavad Gita, identifying the speaker and listener for each verse is crucial for understanding the context and message of the teachings.