CBSE Class 8 Sanskrit Worksheet Set 12

Chapter-wise Worksheets for Class 8 Languages: Sanskrit

Review targeted academic worksheets with the CBSE Class 8 Sanskrit Worksheet Set 12. Built according to official educational standards for the 2026-27 term, these downloadable Class 8 Languages resources support effective daily practice and detailed self-evaluation for Sanskrit.

Practice Class 8 Languages Worksheets: Sanskrit

Access the complete worksheet PDF for Class 8 Languages below. Regular practice with these targeted academic tasks builds familiarity with standard question patterns and helps secure higher marks in final school examinations.

1. गिरि, गुरु, भ्रातृ, वर्षा, भक्ति, गौरी, हिम एवं किम् (तीनों लिंगों में) शब्दों के रूप लिखें।
Answer:
प्रस्तुत शब्दों के रूप संस्कृत व्याकरण के अनुसार निम्नलिखित हैं:
1. गिरि (इकारान्त पुल्लिङ्ग):
प्रथमा - गिरिः, गिरौ, गिरयः
द्वितीया - गिरिम्, गिरौ, गिरीन्
तृतीया - गिरिणा, गिरिभ्याम्, गिरिभिः
चतुर्थी - गिरये, गिरिभ्याम्, गिरिभ्यः
पञ्चमी - गिरेः, गिरिभ्याम्, गिरिभ्यः
षष्ठी - गिरेः, गिरयोः, गिरीणाम्
सप्तमी - गिरौ, गिरयोः, गिरिषु
सम्बोधनम् - हे गिरे, हे गिरौ, हे गिरयः

2. गुरु (उकारान्त पुल्लिङ्ग):
प्रथमा - गुरुः, गुरु, गुरवः
द्वितीया - गुरुम्, गुरु, गुरून्
तृतीया - गुरुणा, गुरुभ्याम्, गुरुभिः
चतुर्थी - गुरवे, गुरुभ्याम्, गुरुभ्यः
पञ्चमी - गुरोः, गुरुभ्याम्, गुरुभ्यः
षष्ठी - गुरोः, गुर्वोः, गुरुणाम्
सप्तमी - गुरौ, गुर्वोः, गुरुषु
सम्बोधनम् - हे गुरो, हे गुरु, हे गुरवः

3. भ्रातृ (ऋकारान्त पुल्लिङ्ग):
प्रथमा - भ्राता, भ्रातरौ, भ्रातरः
द्वितीया - भ्रातरम्, भ्रातरौ, भ्रातॄन्
तृतीया - भ्रात्रा, भ्रातृभ्याम्, भ्रातृभिः
चतुर्थी - भ्रात्रे, भ्रातृभ्याम्, भ्रातृभ्यः
पञ्चमी - भ्रातुः, भ्रातृभ्याम्, भ्रातृभ्यः
षष्ठी - भ्रातुः, भ्रात्रोः, भ्रातॄणाम्
सप्तमी - भ्रातरि, भ्रात्रोः, भ्रातृषु
सम्बोधनम् - हे भ्रातः, हे भ्रातरौ, हे भ्रातरः

4. वर्षा (आकारान्त स्त्रीलिङ्ग):
प्रथमा - वर्षा, वर्षे, वर्षाः
द्वितीया - वर्षाम्, वर्षे, वर्षाः
तृतीया - वर्षया, वर्षाभ्याम्, वर्षाभिः
चतुर्थी - वर्षायै, वर्षाभ्याम्, वर्षाभ्यः
पञ्चमी - वर्षायाः, वर्षाभ्याम्, वर्षाभ्यः
षष्ठी - वर्षायाः, वर्षयोः, वर्षाणाम्
सप्तमी - वर्षायाम्, वर्षयोः, वर्षासु
सम्बोधनम् - हे वर्षे, हे वर्षे, हे वर्षाः

5. भक्ति (इकारान्त स्त्रीलिङ्ग):
प्रथमा - भक्तिः, भक्ती, भक्तयः
द्वितीया - भक्तिम्, भक्ती, भक्तीः
तृतीया - भक्त्या, भक्तिभ्याम्, भक्तिभिः
चतुर्थी - भक्तये (भक्त्यै), भक्तिभ्याम्, भक्तिभ्यः
पञ्चमी - भक्तेः (भक्त्याः), भक्तिभ्याम्, भक्तिभ्यः
षष्ठी - भक्तेः (भक्त्याः), भक्त्योः, भक्तीनाम्
सप्तमी - भक्तौ (भक्त्याम्), भक्त्योः, भक्तिषु
सम्बोधनम् - हे भक्ते, हे भक्ती, हे भक्तयः

6. गौरी (ईकारान्त स्त्रीलिङ्ग):
प्रथमा - गौरी, गौर्यौ, गौर्यः
द्वितीया - गौरीम्, गौर्यौ, गौरीः
तृतीया - गौर्या, गौरीभ्याम्, गौरीभिः
चतुर्थी - गौर्यै, गौरीभ्याम्, गौरीभ्यः
पञ्चमी - गौर्याः, गौरीभ्याम्, गौरीभ्यः
षष्ठी - गौर्याः, गौर्योः, गौरीणाम्
सप्तमी - गौर्याम्, गौर्योः, गौरीषु
सम्बोधनम् - हे गौरि, हे गौर्यौ, हे गौर्यः

7. हिम (अकारान्त नपुंसकलिंग):
प्रथमा - हिमम्, हिमे, हिमानि
द्वितीया - हिमम्, हिमे, हिमानि
तृतीया - हिमेन, हिमाभ्याम्, हिमैः
चतुर्थी - हिमाय, हिमाभ्याम्, हिमेभ्यः
पञ्चमी - हिमात्, हिमाभ्याम्, हिमेभ्यः
षष्ठी - हिमस्य, हिमयोः, हिमानाम्
सप्तमी - हिमे, हिमयोः, हिमेषु
सम्बोधनम् - हे हिम, हे हिमे, हे हिमानि

8. किम् (सर्वनाम - तीनों लिंगों में):
पुल्लिङ्ग:
प्रथमा - कः, कौ, के
द्वितीया - कम्, कौ, कान्
तृतीया - केन, काभ्याम्, कैः
चतुर्थी - कस्स्मै, काभ्याम्, केभ्यः
पञ्चमी - कस्मात्, काभ्याम्, केभ्यः
षष्ठी - कस्य, तयोः (कयोः), केषाम्
सप्तमी - कस्मिन्, कयोः, केषु

स्त्रीलिङ्ग:
प्रथमा - का, के, काः
द्वितीया - कामम् (काम्), के, काः
तृतीया - कया, काभ्याम्, काभिः
चतुर्थी - कस्यै, काभ्याम्, काभ्यः
पञ्चमी - कस्याः, काभ्याम्, काभ्यः
षष्ठी - कस्याः, तयोः (कयोः), कासाम्
सप्तमी - कस्यााम्, कयोः, कासु

नपुंसकलिंग:
प्रथमा - किम्, के, कानि
द्वितीया - किम्, के, कानि
(तृतीया से सप्तमी तक रूप पुल्लिङ्ग किम् शब्द के समान होते हैं - केन, काभ्याम्, कैः इत्यादि।)
In simple words: दिए गए शब्दों के रूप उनके लिंग और वचन के अनुसार लिखे गए हैं।

Exam Tip: शब्द-रूपों को याद करते समय विभक्ति और वचनों की सारणी को स्पष्ट रूप से समझें क्योंकि परीक्षा में विभक्ति परिवर्तन अक्सर पूछा जाता है।

 

Question 2. जि, हन्, घ्रा, पञ्च, एवं कृ धातुओं के रूप लट, लृट एवं लङ् लकारों में लिखें।
Answer:
1. जि (जयति - जीतना) धातु:
लट् लकार (वर्तमानकाल):
जयति, जयतः, जयन्ति
जयसि, जयथः, जयथ
जयामि, जयावः, जयामः
लृट लकार (भविष्यत्काल):
जेष्यति, जेष्यतः, जेष्यन्ति
जेष्यसि, जेष्यथः, जेष्यथ
जेष्यामि, जेष्यावः, जेष्यामः
लङ् लकार (भूतकाल):
अजयत्, अजयताम्, अजयन्
अजयः, अजयतम्, अजयत
अजयम्, अजयाव, अजयाम

2. हन् (हन्ति - मारना) धातु:
लट् लकार:
हन्ति, हतः, घ्नन्ति
हंसि, हथः, हथ
हनामि, हनावः, हनामः (अथवा हनिष्यामि आदि)
लृट लकार:
हनिष्यति, हनिष्यतः, हनिष्यन्ति
हनिष्यसि, हनिष्यथः, हनिष्यथ
हनिष्यामि, हनिष्यावः, हनिष्यामः
लङ् लकार:
अहन्, अहताम्, अहन्
अहन्, अह्रतम्, अह्रत
अहम्, अहनाव, अहनाम

3. घ्रा (जिघ्रति - सूँघना) धातु:
लट् लकार:
जिघ्रति, जिघ्रतः, जिघ्रन्ति
जिघ्रसि, जिघ्रथः, जिघ्रथ
जिघ्रामि, जिघ्रावः, जिघ्रामः
लृट लकार:
घास्यति, घास्यतः, घास्यन्ति
घास्यसि, घास्यथः, घास्यथ
घास्यामि, घास्यावः, घास्यामः
लङ् लकार:
अजिघ्रत्, अजिघ्रताम्, अजिघ्रन्
अजिघ्रः, अजिघ्रतम्, अजिघ्रत
अजिघ्रम्, अजिघ्राव, अजिघ्राम

4. पञ्च (पच् - पक्ता/पचति - पकाना) धातु:
लट् लकार:
पचति, पचतः, पचन्ति
पचसि, पचथः, पचथ
पचामि, पचावः, पचामः
लृट लकार:
पक्ष्यति, पक्ष्यतः, पक्ष्यन्ति
पक्ष्यसि, पक्ष्यथः, पक्ष्यथ
पक्ष्यामि, पक्ष्यावः, पक्ष्यामः
लङ् लकार:
अपचत्, अपचताम्, अपचन्
अपचः, अपचतम्, अपचत
अपचम्, अपचाव, अपचाम

5. कृ (करोति - करना) धातु:
लट् लकार:
करोति, कुरुतः, कुर्वन्ति
करोषि, कुरुथः, कुरुथ
करोमि, कुर्वः, कुर्मः
लृट लकार:
करिष्यति, करिष्यतः, करिष्यन्ति
करिष्यसि, करिष्यथः, करिष्यथ
करिष्यामि, करिष्यावः, करिष्यामः
लङ् लकार:
अकरोत्, अकुरुताम्, अकुरुन्
अकरोः, अकुरुतम्, अकुरुत
अकरवम्, अकुर्व, अकुर्म
In simple words: पांचों धातुओं के रूप तीनों लकारों (लट्, लृट, लङ्) में लिख दिए गए हैं।

Exam Tip: धातु-रूपों के प्रयोग में पुरुष और वचन का विशेष ध्यान रखें क्योंकि अशुद्धि संशोधन में लकार और वचन की गलतियां बहुतायत से आती हैं।

 

Question 3. नीचे दिए गए शब्दों के पर्याय शब्द लिखें - तमः, मौनम्, सिंहः, आभरणम्, शीघ्रम्, त्रुटिः, भिक्षुकः, मूढः, निरामयः, यशः।
Answer:
तमः - अन्धकारः, तिमिरम्
मौनम् - तूष्णीभावः, निस्तब्धता
सिंहः - केसरी, मृगेन्द्रः
आभरणम् - भूषणम्, अलंकारः
शीघ्रम् - द्रुतम्, सत्वरम्
त्रुटिः - प्रमादः, भूल
भिक्षुकः - याचकः, भिक्षजीवी
मूढः - मूर्खः, विवेकहीनः
निरामयः - नीरोगः, स्वस्थः
यशः - कीर्तिः, ख्यातिः
In simple words: प्रत्येक शब्द के समान अर्थ वाले दो-दो पर्यायवाची शब्द लिखे गए हैं।

Exam Tip: पर्यायवाची शब्दों को याद करना शब्दार्थ और वाक्य निर्माण दोनों के लिए अत्यंत उपयोगी है।

 

Question 4. नीचे दिए गए शब्दों के विपर्यय लिखें - अग्रतः, सर्वदा, चेतना, प्राचीना, जयः, विस्मृत्य, न्यूनः, मतम्, समीपे, लाभः।
Answer:
अग्रतः - पृष्ठतः
सर्वदा - कदाचित्, सर्वदा का विपरीत कदापि / असर्वदा (या कदाचित्)
चेतना - अचेतना (या जडता)
प्राचीना - अर्वाचीना (नवीनता)
जयः - पराजयः
विस्मृत्य - स्मृत्वा
न्यूनः - अधिकः
मतम् - अमतम् (या अनिष्टम्)
समीपे - दूरे
लाभः - हानिः
In simple words: दिए गए शब्दों के विलोम (विपर्यय) शब्द लिखे गए हैं।

Exam Tip: विलोम शब्द लिखते समय शब्द के व्याकरणिक स्वरूप और लिंग का ध्यान रखें।

 

Question 5. नीचे दिए गए रेखांकित पदों के प्रकृति प्रत्यय अलग करें -
क) सः भोजनम् खादित्वा एव अगच्छतृ।
ख) मूषकं दृष्ट्वा विडालः अगच्छत।
ग) सिंहः विडालां खादितुम् इच्छति।
घ) माता जलम् आनीय पचति।
ङ) छात्रः तडागं प्रविश्य स्नानं करोति।

Answer:
क) खादित्वा = खाद + क्त्वा
ख) दृष्ट्वा = दृश् + क्त्वा (त्यप् / क्त्वा)
ग) खादितुम् = खाद + तुमुन्
घ) आनीय = आ + नी + ल्यप्
ङ) प्रविश्य = प्र + विश् + ल्यप्
In simple words: वाक्यों में रेखांकित कृदन्त पदों से धातु और प्रत्यय को अलग किया गया है।

Exam Tip: क्त्वा, तुमुन् और ल्यप् प्रत्ययों की पहचान उनके शेष वर्णों (त्वा, तुम्, य) से आसानी से की जा सकती है।

 

Question 6. मजूषा से उचित अव्यय को चुनकर रिक्तस्थानपूर्ति करें -
सभायाम् ______ न हसितव्यम्। ______ उचितं ______ करोतु। ______ मुख्यतिथिः आगच्छेत ______ तस्य स्वागतं करतलध्वन्यै करणीयम्।
मंजूषा: यदा, यत्, उच्चैः, तदा, तत्

Answer:
सभायाम् उच्चैः न हसितव्यम्। यत् उचितं तत् करोतु। यदा मुख्यतिथिः आगच्छेत तदा तस्य स्वागतं करतलध्वन्यै करणीयम्।
In simple words: मंजूषा से सही अव्यय चुनकर वाक्यों के रिक्त स्थानों को भरा गया है।

Exam Tip: अव्यय शब्दों का अर्थ समझकर वाक्य के प्रसंग के अनुसार ही उनका प्रयोग करना चाहिए।

 

Question 7. नीचे लिखे गद्यांश पढ़कर प्रश्नों के उत्तर दें -
कस्यचित् धनिकस्य गृहात बहिः स्थितः भिक्षुकः श्रुतवान् - "देव ! मह्यं पुत्रं ददातु।" अहो! अयं तु स्वयमेव याचकः इति चिन्तयित्वा भिक्षुकः अग्रे प्रस्थितः। अन्यस्मिन् गृहे एकः व्यापारी प्रार्थ्यते स्म - "भगवति! मम व्यापारे लाभः भवतु।" भिक्षुकः चिन्तितवान् - अरे! एते तु महत्तरं भिक्षां याचन्ते। अहं तु केवलं भोजनं याचे। अहम् एव भाग्यवान् यतः अहं सन्तुष्टः अस्मि।

क) एकपद में उत्तर दें -
- भगवतीं कः प्रार्थ्यते स्म?
- भिक्षुकः किं याचते?

ख) पूर्णवाक्य में उत्तर दें -
भिक्षुकः आत्मानं भाग्यवान् कथं मन्यते?

ग) गद्यांशे धनिकः पदस्य विपर्ययः अस्ति -
अ) व्यापारी ब) नृपः स) भिक्षुकः।

घ) भवतु क्रियापदस्य धातुः अस्ति -
अ) अस् ब) भू स) भव्।

ङ) श्रुतवान् पदे प्रत्ययः अस्ति -
अ) क्त ब) क्तवतु स) तुमुन्।

Answer:
क) एकपद में उत्तर:
- व्यापारी
- भोजनम्

ख) पूर्णवाक्य में उत्तर:
भिक्षुकः आत्मानं भाग्यवान् मन्यते यतः अन्य लोग धन, पुत्र या बड़े लाभ की भीख माँगते हैं जबकि वह केवल भोजन माँगता है और अपने पास जो है उसी से संतुष्ट है।

ग) अ) व्यापारी (अथवा भिक्षुकः - गद्यांश के अनुसार धनिक का विपरीत यहाँ भिक्षुकः है)
Answer: (स) भिक्षुकः

घ) Answer: (ब) भू

ङ) Answer: (ब) क्तवतु
In simple words: गद्यांश के आधार पर सभी प्रश्नों के सटीक और पूर्ण उत्तर दिए गए हैं।

Exam Tip: गद्यांश आधारित प्रश्नों के उत्तर हमेशा गद्यांश की पंक्तियों को ध्यान से पढ़कर ही लिखें।

 

Question 8. संस्कृत में 1 से 100 तक संख्या लिखें।
Answer:
संस्कृत में 1 से 100 तक की संख्याएँ निम्नानुसार हैं:
1 - एकम्, 2 - द्वे, 3 - त्रीणि, 4 - चत्वारि, 5 - पञ्च, 6 - षट्, 7 - सप्त, 8 - अष्ट, 9 - नव, 10 - दश
11 - एकादश, 12 - द्वादश, 13 - त्रयोदश, 14 - चतुर्दश, 15 - पञ्चदश, 16 - षोडश, 17 - सप्तदश, 18 - अष्टादश, 19 - नवदश (एकोनविंशतिः), 20 - विंशतिः
21 - एकविंशतिः, 22 - द्वाविंशतिः, 23 - त्रयोविंशतिः, 24 - चतुर्विंशतिः, 25 - पञ्चविंशतिः, 26 - षड्विंशतिः, 27 - सप्तविंशतिः, 28 - अष्टाविंशतिः, 29 - नवविंशतिः (एकोनत्रिंशत्), 30 - त्रिंशत्
31 - एकत्रिंशत्, 32 - द्वात्रिंशत्, 33 - त्रयस्त्रिंशत्, 34 - चतुस्त्रिंशत्, 35 - पञ्चत्रिंशत्, 36 - षट्त्रिंशत्, 37 - सप्तत्रिंशत्, 38 - अष्टात्रिंशत्, 39 - नवत्रिंशत् (एकोनचत्वारिंशत्), 40 - चत्वारिंशत्
41 - एकचत्वारिंशत्, 42 - द्विचत्वारिंशत्, 43 - त्रिचत्वारिंशत्, 44 - चतुश्चत्वारिंशत्, 45 - पञ्चचत्वारिंशत्, 46 - षट्चत्वारिंशत्, 47 - सप्तचत्वारिंशत्, 48 - अष्टाचत्वारिंशत्, 49 - नवचत्वारिंशत् (एकोनपञ्चाशत्), 50 - पञ्चाशत्
51 - एकपञ्चाशत्, 52 - द्विपञ्चाशत्, 53 - त्रिपञ्चाशत्, 54 - चतुष्पञ्चाशत्, 55 - पञ्चपञ्चाशत्, 56 - षट्पञ्चाशत्, 57 - सप्तपञ्चाशत्, 58 - अष्टापञ्चाशत्, 59 - नवपञ्चाशत् (एकोनषष्टिः), 60 - षष्टिः
61 - एकषष्टिः, 62 - द्विषष्टिः, 63 - त्रिषष्टिः, 64 - चतुष्षष्टिः, 65 - पञ्चषष्टिः, 66 - षट्षष्टिः, 67 - सप्तषष्टिः, 68 - अष्टाषष्टिः, 69 - नवषष्टिः (एकोनसप्ततिः), 70 - सप्ततिः
71 - एकसप्ततिः, 72 - द्विसप्ततिः, 73 - त्रिसप्ततिः, 74 - चतुःसप्ततिः, 75 - पञ्चसप्ततिः, 76 - षट्षप्ततिः, 77 - सप्तसप्ततिः, 78 - अष्टासप्ततिः, 79 - नवसप्ततिः (एकोनाशीतिः), 80 - अशीतिः
81 - एकाशीतिः, 82 - द्व्यशीतिः, 83 - त्र्यशीतिः, 84 - चतुरशीतिः, 85 - पञ्चाशीतिः, 86 - षडशीतिः, 87 - సप्ताशीतिः (सप्ताशीतिः), 88 - अष्टाशीतिः, 89 - नवाशीतिः (एकोनवतिः), 90 - नवतिः
91 - एकनवतिः, 92 - द्विनवतिः, 93 - त्रिनवतिः, 94 - चतुर्नवतिः, 95 - पञ्चनवतिः, 96 - षण्णवतिः, 97 - सप्तनवतिः, 98 - अष्टनवतिः, 99 - नवनवतिः (एकोनशतम्), 100 - शतम्
In simple words: 1 से 100 तक की संस्कृत गिनती लिखी गई है।

Exam Tip: 1 से 100 तक की संख्याओं में दस-दस के गुणकों (विंशतिः, त्रिंशत् आदि) और उनके संयोजनों को अच्छी तरह याद रखें।

 

Question 9. अधोलिखित पद्यांश पढ़कर प्रश्नों के उत्तर दें -
मानं हित्वा प्रियः भवति क्रोधां हित्वा न शोचति।
कामं हित्वाऽर्थवान् भवति लोभं हित्वा सुखी भवेत्।।
क. एकपेन उत्तरत -
1. मनुष्यः किं परित्यज्य प्रियः भवति?
2. मनुष्यः किं परित्यज्य न शोचति?
ख. पूर्णवाक्येन उत्तरत -
मनुष्यः सुखी कथं भवेत्?
ग. निर्देशानुसारम् उत्तरत -
1. श्लोके 'दुःखी' इत्यस्य कृते किं विपरीतार्थकपदं प्रयुक्तम्?
2. श्लोके 'धनी' इत्यस्य कृते कः पर्यायवाचीशब्दः प्रयुक्तः?

Answer:
क. एकपदेन उत्तरत:
1. मानम्
2. क्रोधम्

ख. पूर्णवाक्येन उत्तरत:
मनुष्यः लोभं हित्वा (छोड़कर) सुखी भवेत्।

ग. निर्देशानुसारम् उत्तरत:
1. सुखी (श्लोक में 'सुखी भवेत्' आया है, अतः 'दुःखी' का विपरीत 'सुखी' है)
2. अर्थवान्
In simple words: पद्य (श्लोक) के आधार पर पूछे गए सभी प्रश्नों के सटीक उत्तर दिए गए हैं।

Exam Tip: श्लोकों के अर्थ और उनके पदों के पर्यायवाची/विलोम शब्द परीक्षा की दृष्टि से बहुत महत्वपूर्ण होते हैं।

 

Question 10. 'चाणक्यनीतिः' पाठ के तीन श्लोकों को अर्थ सहित लिखकर याद करें।
Answer:
चाणक्यनीति के तीन प्रसिद्ध श्लोक अर्थ सहित निम्नलिखित हैं:

1. श्लोक 1:
माता शत्रुः पिता वैरी येन बालो न पाठितः।
न शोभते सभामध्ये हंसमध्ये बको यथा।।
अर्थ: जो माता-पिता अपने बच्चों को नहीं पढ़ाते-लिखाते, वे माता-पिता अपने बच्चों के लिए शत्रु और वैरी के समान हैं। अनपढ़ व्यक्ति विद्वानों या हंसों की सभा में वैसे ही शोभा नहीं देता जैसे हंसों के बीच बगुला।

2. श्लोक 2:
अदर्शनं दुःखमप्रियस्य भाषणं कृच्छ्रं सुहृद्भिः सम्भाषणम्।
दुःखानि चेतांसि च पीडयन्ति तस्मात् प्रियं नैव वदेत् कदाचित्।।
अर्थ: अप्रिय व्यक्ति के दर्शन करना दुःखद होता है, उससे बात करना कष्टदायक होता है और सच्चे मित्रों से बिछुड़ना भी पीड़ा देता है। ऐसे दुःख हृदय को बहुत पीड़ा पहुँचाते हैं, इसलिए कभी भी अप्रिय वचन नहीं बोलने चाहिए।

3. श्लोक 3:
यथा दुग्धे घतं स्थितं पदे पदे च वह्निः काष्ठेषु च।
तथैव ज्ञानं हृदि सर्वत्र स्थितं तद् गुरुणा प्राप्यते।।
अर्थ: जिस प्रकार दूध में घी, लकड़ी में अग्नि सदा निवास करती है, उसी प्रकार ज्ञान हर जगह मनुष्य के हृदय में छिपा होता है, जिसे योग्य गुरु के माध्यम से प्राप्त किया जाता है।
In simple words: 'चाणक्यनीति' के तीन प्रेरक श्लोक और उनके हिंदी अर्थ लिखे गए हैं।

Exam Tip: श्लोक लिखते समय वर्तनी की अशुद्धियों से बचें और हिंदी अनुवाद स्पष्ट लिखें।

 

Question 11. निम्नलिखित विषयों पर संस्कृत में चार वाक्यों का अनुच्छेद लिखें -
क) भारतीय नारी
ख) तुलसी
ग) शरणागतवत्सलः रामः

Answer:
क) भारतीय नारी:
1. भारतीय संस्कृति नारीणां स्थानं सर्वोच्चम् अस्ति。
2. भारतीय नार्यः त्यागमूर्तीः साहसी च भवन्ति。
3. अद्य भारतीय नार्यः सर्वेषु क्षेत्रेषु प्रगतम् कुर्वन्ति。
4. माता सीता एवं सावित्रीबाई फुले अस्याः आदर्शाः सन्ति。

ख) तुलसी:
1. तुलसी एकः पवित्रः पादपः अस्ति。
2. अस्मिन् पादपे अनेकानि औषधीयगुणाः भवन्ति。
3. भारतीयजनाः प्रतिदिनं तुलसी-पूजनं कुर्वन्ति。
4. गृहे तुलसी-रोपणं स्वास्थ्यकरं मंगलकारकं च भवति。

ग) शरणागतवत्सलः रामः:
1. भगवान् रामः मर्यादापुरुषोत्तमः आसीत्。
2. सः शरणागतानाम् रक्षार्थं सर्वदा तत्परः आसीत्。
3. रावणवधः तस्य न्यायप्रियतायाः प्रतीकम् अस्ति。
4. रामस्य जीवनं सर्वेभ्यः मार्गदर्शकं भवति。
In simple words: तीनों विषयों पर चार-चार सरल संस्कृत वाक्य लिखे गए हैं।

Exam Tip: संस्कृत में अनुच्छेद लिखते समय छोटे और व्याकरण की दृष्टि से शुद्ध वाक्यों का प्रयोग करें।

 

Question 12. अधोलिखित वाक्यों को घटनाक्रमानुसार सजाएँ -
क. युधिष्ठिरः नकुलं जलाय प्रेषितवान्।
ख. युधिष्ठिरः धर्येण ज्ञानेन च यक्षस्य प्रश्नान् उत्तरति।
ग. पाण्डवाः द्वादशवर्षाणि यावत् काम्यकवने न्यवसन्।
घ. यक्षस्य शापेन चत्वारः पाण्डवाः मूच्छिताः आसनन्।
ङ. तस्य प्रयासैः मृताः इव पाण्डवाः पुनर्जीविताः भवन्ति।
च. क्रमशः शेषाः पाण्डवाः तदर्थमेव गताः।
छ. तत्र एकदा ते पिपासिताः जाताः।
ज. यदा कोऽपि न प्रत्यागच्छति तदा धर्मराजः गतः।

Answer:
घटनाक्रमानुसार सही क्रम:
1. (ग) पाण्डवाः द्वादशवर्षाणि यावत् काम्यकवने न्यवसन्。
2. (छ) तत्र एकदा ते पिपासिताः जाताः。
3. (क) युधिष्ठिरः नकुलं जलाय प्रेषितवान्。
4. (च) क्रमशः शेषाः पाण्डवाः तदर्थमेव गताः。
5. (घ) यक्षस्य शापेन चत्वारः पाण्डवाः मूच्छिताः आसनन्。
6. (ज) यदा कोऽपि न प्रत्यागच्छति तदा धर्मराजः गतः。
7. (ख) युधिष्ठिरः धर्येण ज्ञानेन च यक्षस्य प्रश्नान् उत्तरति。
8. (ङ) तस्य प्रयासैः मृताः इव पाण्डवाः पुनर्जीविताः भवन्ति。
In simple words: यक्ष-युधिष्ठिर संवाद की कथा के अनुसार वाक्यों को सही क्रम में व्यवस्थित किया गया है।

Exam Tip: घटनाक्रम वाले प्रश्नों को हल करने के लिए पाठ की कथा को क्रमानुसार याद रखना आवश्यक है।

 

Question 13. उचित विकल्पों के चयन द्वारा रेखांकित पदों को शुद्ध करें -
क) अहं मित्राणि प्रति पत्रं लिखामि। (मित्रात् / मित्रं / मित्रेशु)
ख) माता वाटिकां पुष्पम् आनयति। (वाटिकायाः / वाटिकायै / वाटिकायाम्)
ग) छात्राः कन्दुकस्य क्रीडन्ति। (कन्दुक्रेन / कन्दुकाय / कन्दुकैः)
घ) वृक्षस्य फलम् पतति। (वृक्षम् / वृक्षात् / वृक्षेण)
ङ) अश्वौ क्रीडाक्षेत्रे अधावन। (अधावत / अधावताम् / अधावतम्)

Answer:
क) Answer: (मित्रम्) - अहं मित्रं प्रति पत्रं लिखामि।
ख) Answer: (वाटिकायाः) - माता वाटिकायाः पुष्पम् आनयति。
ग) Answer: (कन्दुकैः) - छात्राः कन्दुकैः क्रीडन्ति। (अथवा कन्दुक्रेन)
घ) Answer: (वृक्षात्) - वृक्षात् फलम् पतति।
ङ) Answer: (अधावताम्) - अश्वौ क्रीडाक्षेत्रे अधावताम्।
In simple words: वाक्यों की अशुद्धियों को सही विकल्पों द्वारा ठीक किया गया है।

Exam Tip: कारक और उपपद विभक्तियों के नियमों का अभ्यास करने से अशुद्धि संशोधन के प्रश्न आसानी से हल हो जाते हैं।

 

Question 14. पदपरिचय दें -
परिश्रमेन, परोपकाराय, मुनयः, नदीषु, मतीनाम्, अगच्छत्, वदन्तु, कुर्व्युः, हसेः, पठ।

Answer:
1. परिश्रमेन: परिश्रम (अकारान्त पुल्लिङ्ग), तृतीया विभक्ति, एकवचनम्।
2. परोपकाराय: परोपकार (अकारान्त पुल्लिङ्ग), चतुर्थी विभक्ति, एकवचनम्।
3. मुनयः: मुनि (इकारान्त पुल्लिङ्ग), प्रथमा विभक्ति, बहुवचनम्।
4. नदीषु: नदी (ईकारान्त स्त्रीलिङ्ग), सप्तमी विभक्ति, बहुवचनम्।
5. मतीनाम्: मति (इकारान्त स्त्रीलिङ्ग), षष्ठी विभक्ति, बहुवचनम्।
6. अगच्छत्: गम् (गच्छ्) धातु, लङ् लकार (भूतकाल), प्रथम पुरुष, एकवचनम्।
7. वदन्तु: वद् धातु, लोट् लकार (आज्ञार्थ), प्रथम पुरुष, बहुवचनम्।
8. कुर्व्युः: कृ धातु, विधिलिङ् लकार, प्रथम पुरुष, बहुवचनम् (कुर्युः)।
9. हसेः: हस् धातु, विधिलिङ् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचनम्।
10. पठ: पठ् धातु, लोट् लकार (आज्ञार्थ), मध्यम पुरुष, एकवचनम्।
In simple words: दिए गए शब्दों का मूल शब्द, लिंग, विभक्ति, वचन या धातु, लकार, पुरुष एवं वचन स्पष्ट किया गया है।

Exam Tip: पदपरिचय देते समय शब्दों और धातुओं के भेद (जैसे पुल्लिङ्ग, स्त्रीलिङ्ग, लकार आदि) को सटीक रूप से लिखें।

 

Sanskrit Printable Worksheets and Exercises for Class 8 Languages

Mastering Sanskrit with Printable Worksheets

Explore reliable practice questions for Sanskrit tailored for Class 8 Languages learners. Use these structured worksheets to evaluate exam preparedness and strengthen problem-solving skills throughout the 2026 academic session.

Verified Solutions and NCERT Alignment

Designed around the official curriculum for Class 8 Languages, these practice sheets guarantee standard compliance. Reviewing step-by-step solutions after completion sharpens your accuracy and clarifies complex sub-topics within Sanskrit.

Additional Study Resources for Class 8 Languages

Consistent engagement with these exercises builds familiarity with recurring exam themes. If specific areas within Sanskrit cause trouble, utilize our dedicated NCERT solutions for Class 8 Languages to clear up doubts immediately.

FAQs

Where can I download the 2026-27 CBSE printable worksheets for Class 8 Languages Sanskrit?

You can download the latest chapter-wise printable worksheets for Class 8 Languages Sanskrit for free from StudiesToday.com. These have been made as per the latest CBSE curriculum for this academic year.

Are these Sanskrit Languages worksheets based on the new competency-based education (CBE) model?

Yes, Class 8 Languages worksheets for Sanskrit focus on activity-based learning and also competency-style questions. This helps students to apply theoretical knowledge to practical scenarios.

Do the Class 8 Languages Sanskrit worksheets have answers?

Yes, we have provided solved worksheets for Class 8 Languages Sanskrit to help students verify their answers instantly.

Can I print these Sanskrit Languages test sheets?

Yes, our Class 8 Languages test sheets are mobile-friendly PDFs and can be printed by teachers for classroom.

What is the benefit of solving chapter-wise worksheets for Languages Class 8 Sanskrit?

For Sanskrit, regular practice with our worksheets will improve question-handling speed and help students understand all technical terms and diagrams.