NCERT Class 8 Sanskrit Deepakam Chapter 01 Sangachchhadhvam Samvadadhvam (सङ्गच्छध्वं संवदध्वम्) PDF Download

प्रथमः पाठः - संगच्छध्वं संवदध्वम्

नमस्ते आचार्य ! अस्माकं विद्यालयस्य क्रीडोत्सवे पादकन्दुक-क्रीडायां वयं विजयं प्राप्तवन्तः।

वर्धापनानि, अभिनन्दनं भवताम्। अपि भवन्तः जानन्ति यत् भवतां प्रतिद्वन्द्विनः कथं पराजिताः ?

आम्, जानामि आचार्य ! अस्माकं दलस्य क्रीडकेषु परस्परं सम्यक् सामञ्जस्यम् आसीत्, किन्तु विपक्षि-दले तत् नासीत्।

सत्यम् आचार्य ! तस्य दलस्य क्रीडकेषु परस्परं मनोभेदः द्वेषभावः च आसीत्। ते अन्योन्यं सहयोगं न कृतवन्तः।

तर्हि वदन्तु, विजयप्राप्त्यर्थं किं किम् आवश्यकम् ?

मिलित्वा कार्यकरणम्, एकता, परस्परं सामञ्जस्यं च आवश्यकम्।

सत्यम् एव उक्तम्। एष एव सन्देशः वेदे 'संगच्छध्वं संवदध्वम्' इत्येवं प्रदत्तः।

आचार्य ! कस्मात् वेदात् गृहीतः एष सन्देशः ? कः च अस्य अभिप्रायः ?

ऋग्वेदे - 'संज्ञान-सूक्तस्य' एषः मन्त्रांशः। एतत् 'संघटन-सूक्तम्' इत्यपि प्रख्यातम्। आगच्छन्तु, वयम् अस्य सूक्तस्य प्रसिद्धान् त्रीन् मन्त्रान् पठामः।

शिक्षक की टिप्पणी

a) पाठ का नाम दो शब्दों से बना है: संगच्छध्वम् (साथ-साथ चलो) और संवदध्वम् (साथ मिलकर बोलो)।
b) संवाद पढ़ते समय पहचानिए कि कौन-सा वाक्य आचार्य बोल रहे हैं और कौन-सा छात्र।
c) 'संज्ञान-सूक्त' को ही 'संघटन-सूक्त' भी कहते हैं; दोनों नाम याद रखिए।

प्राचीन-भारतीयज्ञान-परम्परायां 'वेदः साक्षात् ब्रह्ममुखनिःसृता पवित्रतमा दैवी वाक्' इति मन्यते। वेदस्य चत्वारः संहिताः सन्ति - ऋग्वेदः, यजुर्वेदः, सामवेदः, अथर्ववेदः चेति। इमे वेदाः अद्य विश्वस्य प्राचीनतम-साहित्य-रूपेण विद्वद्भिः मन्यन्ते। भवन्तः सर्वे स्नात्वा, शुद्धवस्त्राणि परिधाय, पादत्राणं बहिः स्थापयित्वा, अस्यां प्रार्थनासभायां समुपस्थिताः सन्ति। अतः आगच्छन्तु, प्रणामाञ्जलिं कृत्वा, नेत्रे मीलयित्वा, एकाग्रचित्तेन, समवेतस्वरेण च वेदमन्त्राणाम् उच्चारणं कुर्मः -

ओ३म्

संगच्छध्वं संवदध्वं सं वो मनांसि जानताम्।
देवा भागं यथा पूर्वे संजानाना उपासते॥ १ ॥

समानो मन्त्रः समितिः समानी समानं मनः सह चित्तमेषाम्।
समानं मन्त्रमभिमन्त्रये वः समानेन वो हविषा जुहोमि॥ २ ॥

समानी व आकूतिः समाना हृदयानि वः।
समानमस्तु वो मनो यथा वः सुसहासति॥ ३ ॥

[चित्र: प्रार्थना-सभा में हाथ जोड़कर खड़े छात्र और शिक्षक, पाठ्यपुस्तक में देखें]

शिक्षक की टिप्पणी

a) वेद चार हैं: ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद और अथर्ववेद; इन्हें क्रम से याद रखिए।
b) मन्त्र के अंत में लिखी संख्या (॥ १ ॥, ॥ २ ॥) मन्त्र का क्रम बताती है।
c) मन्त्र बोलते समय 'च्छ', 'ध्व' और 'न्त्र' जैसे संयुक्त अक्षर धीरे और साफ़ बोलिए।