Official NCERT Book for Class 7 Sanskrit: Chapter 09 Annad Bhavanti Bhutani
Review the NCERT Class 7 Sanskrit Deepakam Chapter 09 Annad Bhavanti Bhutani (अन्नाद् भवन्ति भूतानि) PDF Download designed for Class 7 Sanskrit students. Published under the latest NCERT guidelines for 2026-27, this chapter-wise resource supports daily study and targeted revision.
Chapter-wise Study Material: Chapter 09 Annad Bhavanti Bhutani
Access the complete PDF for Chapter 09 Annad Bhavanti Bhutani below. This focused excerpt allows students to isolate specific topics for thorough review. Cross-reference your textbook exercises with our detailed NCERT Solutions for Class 7 Sanskrit.
पाठ: 9 अन्नाद् भवन्ति भूतानि
भारतस्य प्रतिष्ठे संस्कृत संस्कृति: च। भारतस्य विशिष्टप्राचीन ज्ञान संस्कृतिश्रियो वर्तते। संस्कृति: अपि संस्कृतार्थिता भवति। असमाके प्राचीना: ऋषिषमुनय:, विद्वांस:, गणितज्ञ:, खगोलविज्ञानिन:, भूगभेशास्त्रज्ञ:, शिल्पकलाप्रवर:, सड़गीत-नाटय-कलाविशारद:, तन्त्रज्ञानिपुणा:, आयुर्वेदविदवेषशास्त्रज्ञ:, धर्मशास्त्रप्रवीणा:, सुप्तिविज्ञानज्ञ: आचार्य: भारतवर्षस्य यश: चतुष्पुष्ट दिक्षु विस्तारितवन्त:। अधुना अपि संस्कृतप्रथान आश्रित्य अनेके जना: वैज्ञानिका: शोधं कुर्वन्ति। भारतीय-दर्शन-शास्त्रेष्वु सुदृढ़: जिज्ञासा वर्तते तेषु मूलिक्रमस्य बिष्ये वयं पठाम:।
पुत्री - अन्न! मम काचिद् जिज्ञासा अस्ति। वयं मनुष्य:।
प्राणिन्: कीटा: च कर्थ भुलोके आगता:?
माता - बत्से! तदर्थ भवती प्रथम पृथिव्या: उत्पत्तिक्रम जानीयात्। उत्पत्तिक्रमं जानीयात्।
पुत्री - अहो! रोचके स्यात् कृपया श्रवयतु।
माता - अस्तु। प्रथम ब्रह्मण: आकाशस्य उत्पत्ति: अभवत्। यथा - आकाश: अपु: च सर्वत्रे व्याप्त अस्ति। यथा - आकाश: अपु: च सर्वत्रे व्याप्त अस्ति।
पुत्री - ब्रह्म इत्युक्ते किं अन्भ?
माता - ब्रह्म इत्युक्ते चैतन्य-शक्ति:, उर्जा वा या सर्वत्रे व्याप्त अस्ति। यथा - आकाश: अपु: च सर्वत्रे व्याप्त अस्ति।
पुत्री - जलमु आहार: बायु: च अस्ति चेत् कर्थे?
माता - अम्, अत: तेषामापि नास्ति चेत् कर्थे मनुष्य:। प्राणिन: ज्ञानं जीवनस्य अपि उत्कर्षम् भवति।
पुत्री - तिहि अन्ने: कस्य उत्पत्ति: अभवत्?
माता - अने: जलस्य उत्पत्ति: अभवत्।
पुत्री - जलात् मनुष्यस्य उत्पत्ति: खलु?
माता - नैव बत्से। जलात् पृथिव्या: उत्पत्ति: अभवत्।
पुत्री - अहो! सत्यम्। अह विस्मुतवती एव। पृथिव्या: त प्राणिन: मनुष्य: च उत्पन्ना: खलु अन्भ?
माता - नहि नहि, पृथिव्या: ओषधीना: सस्या ना बुक्षादीना च उत्पत्ति: अभवत्।
पुत्री - अहो अद्भुतम्!
माता - सस्येभ्य: आहारस्य उत्पत्ति: अभवत्।
पुत्री - आम्, आहारस्य उत्पत्ते: परं भूमौ सर्वमपि आगातं एव। आहारातु कीटा:, प्राणिन:, मनुष्य: उत्पन्ना: खलु अन्भ?
माता - नहि नहि, पृथिव्या: ओषधीना: सस्या ना बुक्षादीना च उत्पत्ति: अभवत्।
शिक्षक की टिप्पणी
इस संवाद को पढ़ते समय आप देख सकते हैं कि माता और पुत्री कैसे एक-दूसरे से सवाल-जवाब कर रहे हैं। संस्कृत में जब कोई प्रश्न पूछा जाता है, तो वाक्य आमतौर पर प्रश्न चिन्ह के साथ समाप्त होता है। यहाँ 'किं', 'कर्थ', 'खलु' जैसे शब्द प्रश्न को दर्शाते हैं। इस बातचीत को ध्यान से पढ़ते हुए आप समझ सकते हैं कि कैसे पुरानी ज्ञान परंपरा में माता अपनी बेटी को सृष्टि की रचना के बारे में बताती है।
| शब्द: | अर्थ: | हिंदी | English | मातुभाषया अर्थ लिखयंतु |
|---|---|---|---|---|
| भूतानि | प्राणिन: | समस्त प्राणिगण | All Living being | |
| अन्न! | भो: माता: ! | भो! | O Mother! | |
| ब्रह्म | समस्थि-चिति-शक्ति: / सर्वव्याप्त परमेश्वर: | शक्ति व उर्जा/सुप्तिक्ता | Omnipresent Conscious Power & Energy | |
| ब्रह्मण: | सर्वव्याप्त-परमेश्वरात् | सुप्तिक्ता से | From Universal Power & Creator | |
| काचित् | का आपि | कोई | Some one | |
| जिज्ञासा | ज्ञातुम् इच्छा | जानन की इच्छा | Curiosity | |
| तदर्थम् | अतः: | इसलिए | For that matter | |
| उत्पत्तिक्रमम् | उत्पत्ते: क्रमम् | उत्पत्ति का क्रम | Order of origin | |
| जानीयात् | अवगच्छेत् | जाना चाहिए | Should know | |
| वत्स! | हे पुत्रि! | बेटी! | Dear daughter! | |
| अन्न: | बढ़: | आग से | From Fire | |
| विस्मुतवती | न स्मुतवती | भूल गयी | Forgot | |
| ओषधीनाम् | ओषधपायोगि-पादपनाम् | जड़ी-बूटियों का | Of herbs | |
| उक्तवती | अवदत् | बोली | She said | |
| पठनीयम् | पठेत् | पढ़ना चाहिए | Should be read | |
| रसायनशास्त्रम् | रसायनशास्त्रम् | रसायन शास्त्र | Chemistry |
वयम् अभ्यास कुर्म:
- अध: प्रदत्तानां प्रश्नानां पूर्णवाक्येन उत्तरं लिखन्तु -
- (क) पुत्या: जिज्ञासा का?
- (ख) कस्मात् आकाशस्य उत्पत्ति: अभवत्?
- (ग) अन्ने: कस्य उत्पत्ति: अभवत्?
- (घ) पृथिव्या: केषां उत्पत्ति: अभवत्?
- (ड) आहारातु के उत्पन्ना: अन्भ?
- (च) माता किं किं पठितवती?
- पाठ पठित्वा रिक्तस्थानेषु समुचित पदं लिखन्तु -
- (क) अन्न! मम काचिद् ............................ अस्ति।
- (ख) प्रथम ............................ आकाशस्य उत्पत्ति: अभवत्।
- (ग) साक्षात् ............................ उत्पत्ति: अभवत्।
- (घ) ............................ कीटा:, प्राणिन: मनुष्य: उत्पन्ना:।
- (ड) अहं आधुनिके ............................ च पठितवती।
- (च) असमाके ............................ जानं तेषु एव निहितं अस्ति।
- उदाहरणानुसारं अध: रेखाड़कितानि पदानि प्रदानि आश्रित्य प्रश्न निर्माणमुणु -
(क) माता आपणात् गृहम् - माता कुत: गृहम् आगच्छति?
माता कस्मात् गृहम् आगच्छति?
- (ख) राजेश: विद्यालयातु पुस्तकम् आनयति। -
.....................................................................
.....................................................................
- (ग) विकास: महेशात् लेखनी स्वीकृतवान्। -
.....................................................................
.....................................................................
- (घ) माता गृहात् पुत्रं पश्यति। -
.....................................................................
.....................................................................
- (ड) हिमालयात् गड़ुगा प्रवहति। -
.....................................................................
.....................................................................
शिक्षक की टिप्पणी
संस्कृत में प्रश्न बनाने के लिए आपको 'कुत:', 'कस्मात्', 'किं', 'कः', 'का:', 'किं' जैसे प्रश्न शब्दों का उपयोग करना पड़ता है। जब आप किसी वाक्य में रेखाड़ित शब्द को प्रश्न बनाना चाहते हैं, तो उसे उसी प्रश्न शब्द से बदल दीजिए। उदाहरण के लिए, 'माता गृहात् आती है' में यदि 'गृहात्' के बारे में सवाल करना है, तो 'माता कुत: आती है?' लिखिए। यह नियम हर जगह लागू होता है।
मुख्य बिंदु
- इस पाठ में माता और पुत्री के बीच एक संवाद है जो सृष्टि की रचना के बारे में चर्चा करता है। माता अपनी बेटी को बताती है कि ब्रह्म (सर्वव्यापी शक्ति) से पहले आकाश, फिर जल, और फिर पृथ्वी की रचना हुई।
- सृष्टि के क्रम में पृथ्वी से ओषधियाँ और पौधे उत्पन्न हुए, और इन पौधों से खाद्य पदार्थ (अन्न) की रचना हुई। फिर इसी अन्न से सभी जीव-जंतु, कीटपतंग, पशु-पक्षी और मनुष्य उत्पन्न हुए।
- संस्कृत में प्रश्न पूछते समय विशेष प्रश्न शब्दों का उपयोग किया जाता है जैसे 'किं' (क्या), 'कः' (कौन), 'कुत:' (कहाँ से), 'कस्मात्' (किससे) आदि। ये शब्द वाक्य में जानकारी माँगने वाली भूमिका निभाते हैं।
- यह पाठ दर्शाता है कि भारतीय संस्कृति में ज्ञान को परंपरा के रूप में एक पीढ़ी से दूसरी पीढ़ी तक बातचीत के माध्यम से पहुँचाया जाता है, जहाँ बड़े लोग बच्चों को सिखाते हैं।
यह अध्याय के पहले 5 पृष्ठों का पूर्वावलोकन है। पूरा अध्याय पाने के लिए नीचे क्लिक करें।
Download NCERT E-Textbook: Class 7 Sanskrit Chapter 09 Annad Bhavanti Bhutani
Download Textbook: Chapter 09 Annad Bhavanti Bhutani (Class 7 Sanskrit)
Download the certified NCERT Textbook for Class 7 Sanskrit Chapter 09 Annad Bhavanti Bhutani. Educational authorities and instructors recommend this e-textbook as the foundational reference for all terminal tests and school assessments.
Complete Chapter E-Books for Class 7 Sanskrit
Access a full archive of NCERT books in English Medium tailored for Class 7 courses. Units like Chapter 09 Annad Bhavanti Bhutani deliver in-depth concepts and thorough review questions at the section close.
Maximize Conceptual Clarity with NCERT E-Books
Elevate your study routine by reviewing our comprehensive NCERT Solutions and revision notes available on our platform free of charge.
FAQs
You can download the latest, teacher-verified PDF for NCERT Class 7 Sanskrit Deepakam Chapter 09 Annad Bhavanti Bhutani (अन्नाद् भवन्ति भूतानि) PDF Download for free on StudiesToday.com. These digital editions are updated as per 2026-27 session and are optimized for mobile reading.
Yes, our collection of Class 7 Sanskrit NCERT books follow the 2026 rationalization guidelines. All deleted chapters have been removed and has latest content for you to study.
Downloading chapter-wise PDFs for Class 7 Sanskrit allows for faster access, saves storage space, and makes it easier to focus in 2026 on specific topics during revision.
NCERT books are the main source for NCERT exams. By reading NCERT Class 7 Sanskrit Deepakam Chapter 09 Annad Bhavanti Bhutani (अन्नाद् भवन्ति भूतानि) PDF Download line-by-line and practicing its questions, students build strong understanding to get full marks in Sanskrit.