GSEB Class 9 Social Science Solutions Chapter 8 ભારતના રાજ્યબંધારણનું ઘડતર અને લક્ષણો

નીચેના પ્રશ્નોના ટૂંકમાં જવાબ આપો:

Question 1. ભારતના આમુખમાં કયા આદર્શો જણાવવામાં આવ્યા છે?
Answer: ભારતના આમુખમાં જણાવવામાં આવેલા આદર્શો નીચે મુજબ છે:
1. ભારતને સાર્વભૌમ, સમાજવાદી, બિનસાંપ્રદાયિક, લોકશાહી અને પ્રજાસત્તાક તરીકે સ્થાપિત કરવો.
2. દેશમાં સામાજિક, આર્થિક અને રાજકીય ન્યાય સ્થાપવો.
3. વિચાર, વાણી અને માન્યતાની અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતા આપવી.
4. ધર્મ અને ઉપાસનાની સ્વતંત્રતા જાળવવી.
5. વ્યક્તિત્વના વિકાસ માટે દરજ્જા અને તકની સમાનતા આપવી.
6. વ્યક્તિના સર્વાંગી વિકાસ માટે ગૌરવ સ્થાપિત કરવું તેમજ દેશની એકતા અને અખંડિતતાને મજબૂત કરતી બંધુત્વની ભાવના વિકસાવવી.
In simple words: ભારતનું આમુખ કેટલાક મુખ્ય હેતુઓ દર્શાવે છે. તેમાં ભારતને સાર્વભૌમ, સમાજવાદી, ધર્મનિરપેક્ષ, લોકશાહી અને પ્રજાસત્તાક બનાવવાનો ધ્યેય છે. તે બધા માટે ન્યાય, સ્વતંત્રતા અને સમાનતા પણ સુનિશ્ચિત કરે છે.

Exam Tip: જ્યારે આમુખના આદર્શો વિશે પૂછવામાં આવે, ત્યારે મુખ્ય શબ્દો જેમ કે સાર્વભૌમ, સમાજવાદી, બિનસાંપ્રદાયિક, લોકશાહી, પ્રજાસત્તાક, ન્યાય, સ્વતંત્રતા, સમાનતા અને બંધુત્વને યાદ રાખો.

Question 2. સાર્વત્રિક પુખ્ત વય મતાધિકાર કોને કહેવાય?
Answer: સાર્વત્રિક પુખ્ત વય મતાધિકાર એટલે 18 વર્ષ કે તેથી વધુ ઉંમરના ભારતના દરેક નાગરિકને, જે કાયદા દ્વારા ગેરલાયક નથી ઠેરવવામાં આવ્યો, અસ્થિર મગજનો નથી અને જેનું નામ મતદાર યાદીમાં નોંધાયેલું છે, તેને ધર્મ, જાતિ, કોમ, શિક્ષણ, લિંગ, જન્મસ્થાન, આવક કે સંપત્તિના કોઈપણ ભેદભાવ વિના મત આપવાનો સમાન અધિકાર આપવો.
In simple words: સાર્વત્રિક પુખ્ત વય મતાધિકાર એટલે ભારતમાં 18 વર્ષથી વધુ ઉંમરના દરેક વ્યક્તિને, કોઈપણ ભેદભાવ વિના, મત આપવાનો અધિકાર મળવો.

Exam Tip: સાર્વત્રિક પુખ્ત વય મતાધિકારની વ્યાખ્યામાં '18 વર્ષથી વધુ ઉંમર', 'કોઈપણ ભેદભાવ વિના', અને 'મત આપવાનો અધિકાર' જેવા મુખ્ય મુદ્દાઓ પર ધ્યાન આપો.

Question 3. “ભારતીય બંધારણ સમવાયી છે.” ચર્ચો.
Answer: બંધારણે ભારતને રાજ્યોના સંઘ (Union of States) તરીકે ઉલ્લેખ કર્યો છે. ભારત એક સંઘીય રાજ્ય છે. તેના સમવાયી લક્ષણો નીચે મુજબ છે:

• ભારતમાં સંઘ (કેન્દ્ર) અને રાજ્યો વચ્ચેના કાયમી સંબંધો લેખિત સ્વરૂપમાં સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યા છે, જેથી રાજ્યોને સંઘથી અલગ થવાનો અધિકાર નથી.
• રાજ્યસરકારો કરતાં સંઘસરકારને વધુ અને ઉચ્ચ સત્તાઓ આપવામાં આવી છે.
• સંઘસરકાર અને રાજ્યસરકારો વચ્ચે કાર્યો અને સત્તાઓની સ્પષ્ટ વહેંચણી કરવામાં આવી છે.
• બંધારણે રાષ્ટ્રીય હિતને સર્વોપરી માન્યું છે.
• દેશમાં સ્વતંત્ર, નિષ્પક્ષ અને તટસ્થ ન્યાયતંત્રની રચના કરવામાં આવી છે, જે બંધારણનું અર્થઘટન કરવાનું કાર્ય કરે છે.
• કાયદા બનાવવા માટેની સંઘ યાદીમાં સૌથી વધુ વિષયો અને રાષ્ટ્રીય સ્તરના મહત્ત્વના વિષયોનો સમાવેશ થાય છે.
• રાજ્યસરકારોની સરખામણીમાં સંઘસરકારને વધુ શક્તિશાળી બનાવવા માટે બંધારણે સંયુક્ત યાદીમાં સંઘસરકારને વિશેષ અને ચડિયાતી સત્તાઓ આપી છે.
• કાયદા બનાવવાના વિષયોની ત્રણ યાદીઓમાંથી કોઈ પણ યાદીમાં ન આવતા હોય, તે અંગે કાયદા બનાવવાની શેષ સત્તા ફક્ત સંઘસરકારને જ આપવામાં આવી છે.
• કેન્દ્ર અને રાજ્યો વચ્ચે નાણાકીય સાધનોની પણ વહેંચણી થઈ છે. સંઘસરકાર રાજ્યસરકારોને ગ્રાન્ટ સ્વરૂપે આર્થિક મદદ આપે છે.
• ભારતના નાગરિકો એકમ રાજ્યોની નહીં પણ સંઘની જ નાગરિકતા ધરાવે છે. જમ્મુ-કશ્મીર રાજ્ય સિવાય ભારતમાં નાગરિકોને ફક્ત એક જ નાગરિકત્વ આપવામાં આવ્યું છે.
• કટોકટી સમયે દેશનું બંધારણ સમવાયતંત્રી મટી એકતંત્રી બની શકે તેવી જોગવાઈ કરવામાં આવી છે.

Exam Tip: "ભારતીય બંધારણ સમવાયી છે" સમજાવતી વખતે, સત્તાનું વિભાજન, કેન્દ્રની પ્રબળતા, ન્યાયતંત્રની સ્વતંત્રતા અને કટોકટીમાં પરિવર્તનશીલતા જેવા મુદ્દાઓ પર ભાર મૂકો.

Question 4. સંસદીય પદ્ધતિની સરકારનાં લક્ષણો જણાવો.
Answer: સંસદીય પદ્ધતિની સરકારનાં લક્ષણો નીચે મુજબ છે:

• સંસદીય પદ્ધતિની સરકારમાં લોકો સર્વોપરી હોય છે.
• ભારતીય સંસદ દ્વિગૃહી છે. સંસદના નીચલા ગૃહને લોકસભા અને ઉપલા ગૃહને રાજ્યસભા કહેવાય છે.
• લોકસભાના સભ્યોને દેશના સામાન્ય મતદારો પુખ્ત વય મતાધિકારના ધોરણે, ગુપ્ત મતદાન-પદ્ધતિથી ચૂંટે છે. લોકસભાની મુદત પાંચ વર્ષની હોય છે.
• દરેક રાજ્યને તેની વસ્તીના પ્રમાણમાં બેઠકો મળે છે. રાજ્યસભા કાયમી ગૃહ છે. પરંતુ દર 2 વર્ષના અંતે તેના સભ્યોની કુલ સંખ્યાના \( \frac{1}{3} \) ભાગના સભ્યો નિવૃત્ત થાય છે અને તેટલા જ નવા સભ્યો ચૂંટાય છે. રાજ્યસભાનું સંપૂર્ણપણે વિસર્જન થતું નથી.
• રાજ્યસભાના દરેક સભ્યના હોદ્દાની મુદત 6 વર્ષની હોય છે.
• રાજ્યસભાના સભ્યોની ચૂંટણી આડકતરી રીતે થાય છે. તેની કુલ સભ્યસંખ્યા 250 છે, જેમાંથી 238 સભ્યોની ચૂંટણી પ્રત્યેક રાજ્યની વિધાનસભાના સભ્યો તે રાજ્યની વસ્તીના આધારે કરે છે. બાકીના 12 સભ્યો રાષ્ટ્રપ્રમુખ વિવિધ ક્ષેત્રોના નિષ્ણાત અને વિશિષ્ટ પ્રતિભા ધરાવતી વ્યક્તિઓને નિમે છે.
• સંઘસરકારનો વહીવટ રાષ્ટ્રપ્રમુખના નામે અને દરેક રાજ્યસરકારનો વહીવટ રાજ્યપાલના નામે ચાલે છે.
• આમ છતાં, વાસ્તવિક વહીવટ સંઘસરકારમાં વડા પ્રધાન અને તેમનું પ્રધાનમંડળ તથા રાજ્યસરકારમાં મુખ્યમંત્રી અને તેમનું મંત્રીમંડળ ચલાવે છે.
• દેશના અને રાજ્યના મંત્રીમંડળની રચના અનુક્રમે સંસદ તથા વિધાનસભામાંથી થાય છે. સમગ્ર મંત્રીમંડળ પોતાનાં બધાં જ કાર્યો માટે સંસદ (લોકસભા) ને જવાબદાર હોય છે.
• તેથી સંસદીય લોકશાહી સરકારને 'જવાબદાર સરકાર' કહેવામાં આવે છે.
• સંસદીય લોકશાહીમાં સંસદ મંત્રીમંડળ અને રાષ્ટ્રપ્રમુખને રાજીનામું આપવાની ફરજ પાડી શકે છે.
• આમ, સંસદીય પદ્ધતિની સરકારમાં રાજકીય સત્તાનો મુખ્ય સ્ત્રોત પ્રજાએ ચૂંટેલી સંસદ પાસે જ હોય છે.

Exam Tip: સંસદીય પદ્ધતિના લક્ષણોમાં, દ્વિગૃહી સંસદ, લોકસભા અને રાજ્યસભાની રચના, મંત્રીમંડળની જવાબદારી અને પ્રજાની સર્વોપરિતા જેવા મુદ્દાઓને આવરી લો.

Question 5. એકીકૃત ન્યાયતંત્ર એટલે શું? અથવા ટૂંક નોંધ લખો : ભારતમાં ન્યાયતંત્રની કામગીરી
Answer: બંધારણમાં સમગ્ર દેશ માટે સળંગ, સુગ્રથિત, સ્વતંત્ર, નિષ્પક્ષ અને એકસૂત્રી ન્યાયતંત્રની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે. ભારતીય સમવાયતંત્રમાં કેન્દ્રમાં સર્વોચ્ચ અદાલત છે, જેનું સ્થાન સૌથી ઊંચું છે. ત્યારપછી અનુક્રમે રાજ્યોની વડી અદાલતો (હાઈકોર્ટ), જિલ્લાની અદાલતો અને તાલુકા અદાલતો (તાબાની અદાલતો) નું સ્થાન છે. આમ, આપણા દેશમાં સળંગ એકસૂત્રી ન્યાયતંત્ર છે. સર્વોચ્ચ અદાલતના ચુકાદાઓ ભારતની તમામ અદાલતો માટે બંધનકર્તા હોય છે. સંઘસરકાર અને રાજ્યસરકારો વચ્ચે બંધારણીય બાબતો કે કાયદાનાં અર્થઘટનો અંગે વિવાદો સર્જાય તો તેનો ઉકેલ લાવવાની સત્તા સર્વોચ્ચ અદાલત ધરાવે છે. સર્વોચ્ચ અદાલત દેશની તમામ અદાલતો પર નિયંત્રણ, દેખરેખ અને માર્ગદર્શનનો અધિકાર ધરાવે છે. ભારતનું ન્યાયતંત્ર કારોબારીથી સ્વતંત્ર છે. તે નાગરિકોના મૂળભૂત હકોનું રક્ષણ પણ કરે છે. આથી જ સમવાયતંત્રી ભારતમાં સર્વોચ્ચ અદાલતને 'બંધારણની રક્ષક અને વાલી' ગણવામાં આવે છે.
In simple words: એકીકૃત ન્યાયતંત્ર એટલે દેશમાં બધા સ્તરે એક જ પ્રકારની ન્યાય વ્યવસ્થા હોય. ભારતમાં સર્વોચ્ચ અદાલત સૌથી ઊંચી છે અને તેના નિર્ણયો બધા માટે ફરજિયાત છે. ન્યાયતંત્ર સરકારથી અલગ અને સ્વતંત્ર રીતે કામ કરે છે.

Exam Tip: એકીકૃત ન્યાયતંત્રના વર્ણનમાં સર્વોચ્ચ અદાલતથી લઈને તાબાની અદાલતો સુધીના ક્રમને સમજાવો, અને ન્યાયતંત્રની સ્વતંત્રતા અને બંધારણના રક્ષક તરીકેની ભૂમિકા પર ભાર મૂકો.

Question 6. બંધારણમાં સુધારાની જોગવાઈ સ્પષ્ટ કરો. અથવા ભારતના બંધારણમાં સુધારો કરવાની શી જોગવાઈ છે?
Answer: ભારતના બંધારણમાં સુધારો કરવા માટે નીચેની ત્રણ કલમોની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે:
1. સંસદમાં હાજર રહેલા સભ્યોની અડધા કરતાં વધુ બહુમતી તેમજ મતદાનમાં ભાગ લેતા સભ્યોની સાદી બહુમતીથી બંધારણમાં સુધારો કરી શકાય છે.
2. કેટલીક બાબતોમાં સંસદનાં બંને ગૃહોની કુલ સભ્યસંખ્યાની બહુમતી તેમજ હાજર રહેલા અને મતદાનમાં ભાગ લેતા સભ્યોની \( \frac{2}{3} \) બહુમતી જરૂરી છે.
3. કેટલીક બાબતોમાં સંસદનાં બંને ગૃહોની કુલ સભ્યસંખ્યાની બહુમતી તેમજ હાજર રહેલા અને મતદાનમાં ભાગ લેતા સભ્યોની \( \frac{2}{3} \) બહુમતીની આવશ્યકતા ઉપરાંત 50 % કરતાં વધુ રાજ્યોની વિધાનસભાઓની મંજૂરી જરૂરી છે.
આ ઉપરાંત, કેન્દ્ર અને રાજ્યોના આંતરિક સંબંધોમાં કે ઉચ્ચ ન્યાયતંત્રના માળખામાં સુધારો કરવા માટે દેશનાં બધાં રાજ્યો પૈકી ઓછામાં ઓછા 50 % રાજ્યોની સંમતિ હોવી અનિવાર્ય છે.
In simple words: ભારતીય બંધારણમાં બદલાવ કરવા માટે ત્રણ મુખ્ય રીતો છે. કેટલીક બાબતો માટે સાદી બહુમતી, કેટલીક માટે સંસદમાં ખાસ બહુમતી, અને કેટલીક બહુ જ મહત્ત્વપૂર્ણ બાબતો માટે સંસદમાં ખાસ બહુમતી ઉપરાંત અડધાથી વધુ રાજ્યોની મંજૂરી પણ લેવાય છે.

Exam Tip: બંધારણીય સુધારાની ત્રણ રીતો અને તેમાં જરૂરી બહુમતીના પ્રકારોને સ્પષ્ટપણે યાદ રાખો: સાદી, ખાસ, અને ખાસ બહુમતી સાથે રાજ્યોની મંજૂરી.

Question 7. “સામાજિક અને આર્થિક સમાનતા વિના રાજકીય સમાનતા અધૂરી છે." સમજાવો.
Answer: બંધારણના આમુખમાં સામાજિક અને આર્થિક સમાનતા તેમજ સામાજિક ન્યાય પર આધારિત સમાજવાદી સમાજરચનાના ધ્યેયને સ્વીકારવામાં આવ્યું છે. ભારત સરકારે આ ધ્યેયને હાંસલ કરવા માટે સામાજિક કલ્યાણ સાધવાનો સંકલ્પ કર્યો છે. દેશની પ્રજાનું જીવનધોરણ ઊંચું લાવી, દેશમાં સામાજિક અને આર્થિક સમાનતા પ્રાપ્ત કરવા ભારત સરકારે અને રાજ્ય સરકારોએ અનેક યોજનાઓ અમલમાં મૂકી છે.
In simple words: રાજકીય સમાનતા ત્યારે જ સાચી બને છે જ્યારે સમાજમાં બધા લોકો સામાજિક અને આર્થિક રીતે પણ સમાન હોય. જો લોકો ગરીબ કે ભેદભાવનો ભોગ બનતા હોય, તો ફક્ત મત આપવાનો અધિકાર પૂરતો નથી.

Exam Tip: સામાજિક અને આર્થિક સમાનતાના મહત્ત્વ પર ભાર મૂકો, અને સમજાવો કે રાજકીય સમાનતા ત્યારે જ અર્થપૂર્ણ બને છે જ્યારે સામાજિક-આર્થિક ભેદભાવો દૂર થાય.

2. નીચેના વિધાનો સમજાવો:

Question 1. આમુખ ભારતીય બંધારણનો અર્ક છે.
Answer: કોઈપણ કાયદાના ઘડતરમાં, કાયદાને પૂરી રીતે સમજવામાં કે તેનો અર્થઘટન કરવામાં આમુખ માર્ગદર્શક બને છે. કાયદો બનાવવા પાછળ સંસદ કે ધારાસભાનો હેતુ શો છે, તેનો આદર્શ કે નીતિ શું છે, તે જાણવામાં આમુખ મદદગાર બને છે. કયા પ્રકારની મુશ્કેલીઓ ટાળવા માટે કાયદો બનાવવામાં આવ્યો છે, તેનો સંકેત આપણને આમુખમાંથી જાણવા મળે છે. આમ, આમુખ આખા બંધારણનું હાર્દ રજૂ કરતું હોવાથી તેને ભારતીય બંધારણનો અર્થ માનવામાં આવે છે.
In simple words: આમુખ ભારતીય બંધારણનો સાર છે કારણ કે તે બંધારણના મુખ્ય હેતુઓ, આદર્શો અને સિદ્ધાંતો સમજાવે છે. તે કાયદાઓ બનાવવાનો હેતુ અને તેના અર્થઘટન માટે માર્ગદર્શન આપે છે.

Exam Tip: આમુખને બંધારણનો 'અર્ક' અથવા 'આત્મા' શા માટે કહેવાય છે તે સમજાવતી વખતે, તેના માર્ગદર્શક સ્વભાવ અને બંધારણના ઉદ્દેશોને સ્પષ્ટ કરવાની ક્ષમતા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરો.

Question 2. આમુખ એ બંધારણના ઘડવૈયાઓના માનસને સમજવાની ચાવી છે.
Answer: બંધારણના ઘડવૈયાઓએ બંધારણના મહાન આદર્શો, ઉદ્દેશો, મૂળભૂત હેતુઓ અને સિદ્ધાંતો આમુખમાં દર્શાવ્યા છે. તેમણે આમુખમાં આખા બંધારણનું હાર્દ રજૂ કર્યું છે. આમુખ બંધારણના હેતુઓ દ્વારા ભારતમાં 'કલ્યાણરાજ' સ્થાપવાની ઉચ્ચ ભાવના અને આદર્શને સિદ્ધ કરવા માંગે છે. આમ, આમુખ એ બંધારણના ઘડવૈયાઓના મનની સ્થિતિને સમજવાની મુખ્ય ચાવી છે.
In simple words: આમુખ એ બંધારણ બનાવનારાઓના વિચારો અને હેતુઓ સમજવાની ચાવી છે. તેમાં તેમણે દેશ માટે જે મોટા આદર્શો અને સિદ્ધાંતો વિચાર્યા હતા તે બધું સ્પષ્ટપણે રજૂ થયેલું છે.

Exam Tip: આ વિધાન સમજાવતી વખતે, આમુખમાં સમાવિષ્ટ આદર્શો, ઉદ્દેશો અને સિદ્ધાંતોનો ઉલ્લેખ કરો જે બંધારણના ઘડવૈયાઓની વિચારધારા દર્શાવે છે.

Question 3. આમુખ એ હોકાયંત્રની ગરજ સારે છે.
Answer: કાયદાની કોઈ કલમ કે વિગતમાં અસ્પષ્ટતા કે વિસંગતતા હોય ત્યારે અથવા કાયદાનો હેતુ સ્પષ્ટ ન થતો હોય ત્યારે આમુખ કાયદાની કલમ, મુદ્દા કે શબ્દનું યોગ્ય અર્થઘટન કરવામાં માર્ગદર્શક બને છે. તે કાયદાને સમજવાની મુખ્ય ચાવી છે. આમુખ બંધારણની જોગવાઈઓને સમજવામાં હોકાયંત્રની જેમ મદદરૂપ થાય છે.
In simple words: આમુખ એક હોકાયંત્ર જેવું છે. જ્યારે કોઈ કાયદાનો અર્થ સ્પષ્ટ ન હોય, ત્યારે આમુખ તેના સાચા અર્થને સમજવામાં અને નિર્ણય લેવામાં મદદ કરે છે, જેમ હોકાયંત્ર દિશા બતાવે છે.

Exam Tip: આમુખ કેવી રીતે કાયદાના અર્થઘટનમાં મદદ કરે છે અને બંધારણના ઉદ્દેશોને સમજાવે છે તે દર્શાવીને 'હોકાયંત્ર' ઉપમાને સમજાવો.

Question 4. ભારતના બંધારણમાં સમવાયી અને એકતંત્રી બંનેનો સમન્વય છે.
Answer: સમવાયતંત્રી ભારતમાં સંઘસરકાર અને રાજ્યોની સરકારો એમ બે પ્રકારની સરકારો છે. બંને સરકારો વચ્ચે કાર્યો અને સત્તાઓની સ્પષ્ટ વહેંચણી કરવામાં આવી છે. રાજ્યોની સરકારો કરતાં સંઘસરકારને વિશેષ અને ચડિયાતી સત્તાઓ સોંપવામાં આવી છે. દેશના નાગરિકોને ફક્ત સંઘનું જ નાગરિકત્વ આપવામાં આવ્યું છે. બંધારણમાં આખા દેશ માટે એકસૂત્રી ન્યાયતંત્રની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે. આ બધી બાબતો ભારતનું બંધારણ સમવાયી છે તે સ્પષ્ટ કરે છે. આમ છતાં, કોઈ રાજ્યમાં કે આખા દેશમાં બંધારણીય કટોકટીની પરિસ્થિતિ સર્જાય ત્યારે બધી સત્તાઓ સંઘ (કેન્દ્ર સરકાર અને રાષ્ટ્રપ્રમુખને) સોંપવામાં આવે છે. આ સમયે ભારતનું બંધારણ સમવાયતંત્રી મટી એકતંત્રી બને છે. આમ, ભારતના બંધારણમાં સમવાયી અને એકતંત્રી સરકાર એમ બંનેનો સમન્વય છે.
In simple words: ભારતનું બંધારણ સંઘીય અને એકાત્મક બંને છે. તે સત્તાઓ કેન્દ્ર અને રાજ્યો વચ્ચે વહેંચે છે (સંઘીય), પરંતુ કેન્દ્રને વધુ શક્તિ આપે છે અને કટોકટીમાં તે સંપૂર્ણપણે એકાત્મક બની જાય છે.

Exam Tip: આ વિધાન સમજાવવા માટે, સત્તાના વિભાજન (સમવાયી લક્ષણ) અને કટોકટીની સ્થિતિમાં કેન્દ્રની સર્વોપરિતા (એકતંત્રી લક્ષણ) બંનેના ઉદાહરણો આપો.

Question 5. ભારત એ બિનસાંપ્રદાયિક રાજ્ય છે.
Answer: ભારતના બધા નાગરિકોને ધાર્મિક સ્વતંત્રતાનો મૂળભૂત હક આપવામાં આવ્યો છે. ભારત સરકાર કોઈ પંથ કે ધર્મને વરેલી નથી. રાજ્ય બધા ધર્મોને સમાન ગણે છે. રાજ્યની નજરમાં ધર્મને કારણે કોઈ ઊંચું કે નીચું નથી. દરેકને પોતપોતાની પસંદગીનો ધર્મ પાળવાની છૂટ છે. ભારત સરકાર ધાર્મિક બાબતોમાં નિષ્પક્ષ અને તટસ્થ છે. ભારતના બંધારણમાં 'સર્વધર્મ-સમદષ્ટિ' અને 'સર્વધર્મસમભાવ'નો સિદ્ધાંત સ્વીકારવામાં આવ્યો છે. આથી કહી શકાય કે, ભારત એ બિનસાંપ્રદાયિક રાજ્ય છે.
In simple words: ભારત એક બિનસાંપ્રદાયિક રાજ્ય છે, જેનો અર્થ છે કે સરકારનો કોઈ એક ખાસ ધર્મ નથી. બધા ધર્મોને સમાન ગણવામાં આવે છે અને દરેક વ્યક્તિને પોતાની પસંદગીનો ધર્મ પાળવાની આઝાદી છે.

Exam Tip: બિનસાંપ્રદાયિકતાના લક્ષણોમાં, સરકારની ધર્મ પ્રત્યે તટસ્થતા, નાગરિકોને ધાર્મિક સ્વતંત્રતા અને 'સર્વધર્મ-સમદષ્ટિ'ના સિદ્ધાંતનો ઉલ્લેખ કરવો મહત્ત્વનો છે.

Question 6. ભારત એ લોકશાહી પ્રજાસત્તાક રાજ્ય છે.
Answer: ભારતમાં લોકોએ ચૂંટેલા પ્રતિનિધિઓ લોકોને જવાબદાર રહીને રાજ્યતંત્ર ચલાવે છે. ભારતની સરકારે લોકશાહીના પાયાના સિદ્ધાંતો – સ્વતંત્રતા, સમાનતા અને બંધુત્વ (ભાઈચારો) સ્વીકાર્યા છે અને તેને અમલમાં મૂક્યા છે. આ ઉપરાંત સાર્વત્રિક પુખ્ત વય મતાધિકાર, મૂળભૂત હકોની જાહેરાત, રાજ્યનીતિના માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતોનો ઉલ્લેખ, સંસદ અને ધારાસભાઓને વિશિષ્ટ સત્તાઓ, સ્વતંત્ર ન્યાયતંત્રની વ્યવસ્થા, સ્વાયત્ત ચૂંટણીપંચ વગેરે જોગવાઈઓ ભારતને લોકશાહી રાજ્ય જાહેર કરે છે.
બંધારણમાં નક્કી કરેલી લાયકાત ધરાવનાર ભારતનો કોઈ પણ નાગરિક સાર્વત્રિક પુખ્ત વય મતાધિકાર દ્વારા ચૂંટાઈ શકે છે. ભારતમાં કોઈ વ્યક્તિ કે કુટુંબનું વંશપરંપરાગત શાસન નથી, પરંતુ પ્રજાનું શાસન છે. ભારતમાં પ્રજા દ્વારા ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓ જ સરકાર ચલાવે છે તેમજ રાજ્યના વડાઓના હોદ્દાઓ ભોગવે છે. ભારતમાં રાષ્ટ્રપ્રમુખનો હોદો વંશપરંપરાગત નથી. ભારતની પ્રજા ચૂંટણી દ્વારા કોઈ પણ સરકારને પદભ્રષ્ટ કરી, નવી સરકાર રચવાની સાર્વભૌમ સત્તા ધરાવે છે. તેથી ભારત એક લોકશાહી પ્રજાસત્તાક રાજ્ય છે.
In simple words: ભારત એક લોકશાહી પ્રજાસત્તાક રાજ્ય છે કારણ કે લોકો પોતાના પ્રતિનિધિઓને ચૂંટીને સરકાર બનાવે છે. અહીં રાજાશાહી નથી, પરંતુ રાજ્યનો વડો (રાષ્ટ્રપ્રમુખ) પણ લોકો દ્વારા પરોક્ષ રીતે ચૂંટાય છે અને લોકો પાસે સરકાર બદલવાની સત્તા હોય છે.

Exam Tip: લોકશાહી અને પ્રજાસત્તાક શબ્દોના અર્થને અલગ પાડીને સમજાવો. લોકશાહી એટલે લોકોનું શાસન અને પ્રજાસત્તાક એટલે રાજ્યનો વડો ચૂંટાયેલો હોય, વંશપરંપરાગત ન હોય.

Question 7. અવિભાજ્ય સંઘરાજ્ય છે.
Answer: ભારતના બંધારણે ભારતને રાજ્યોના સંઘ (Union of States) તરીકે દર્શાવ્યો છે. ભારતમાં હાલમાં કુલ 29 રાજ્યો અને રાષ્ટ્રીય રાજધાનીના પ્રદેશ દિલ્લી સહિત કુલ 7 કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો છે. સંઘ શબ્દ દ્વારા ભારતમાં સંઘ (કેન્દ્રો અને એકમ રાજ્યો વચ્ચે ક્યારેય પણ બદલી ન શકાય એવા કાયમી સંબંધોની લેખિત સ્વરૂપે બંધારણમાં સ્પષ્ટતા કરવામાં આવી છે. સંઘનાં એકમ રાજ્યો સંઘમાંથી સ્વતંત્ર થવાનો અધિકાર ધરાવતાં નથી. આથી કહી શકાય કે, ભારત એક અખંડ અને અવિભાજ્ય સંઘરાજ્ય છે.
In simple words: ભારત એક એવું સંઘરાજ્ય છે જેને વિભાજિત કરી શકાતું નથી. રાજ્યો કેન્દ્રથી અલગ થઈ શકતા નથી, કારણ કે બંધારણમાં કેન્દ્ર અને રાજ્યોના સંબંધો સ્પષ્ટપણે લખેલા છે અને કેન્દ્ર વધુ શક્તિશાળી છે.

Exam Tip: અવિભાજ્ય સંઘરાજ્ય સમજાવતી વખતે, રાજ્યોને સંઘમાંથી અલગ થવાનો અધિકાર ન હોવા પર અને કેન્દ્ર-રાજ્ય સંબંધોની કાયમી પ્રકૃતિ પર ભાર મૂકો.

Question 8. ભારતનું બંધારણ વિશ્વનું સૌથી વધુ વિગતવાર અને વિસ્તૃત લેખિત દસ્તાવેજ છે.
Answer: બંધારણમાં કુલ 22 ભાગ છે. તેમાં 461 અનુચ્છેદો અને 12 પરિશિષ્ટો (અનુસૂચિઓ) છે. બંધારણમાં સંઘ અને રાજ્યોની શાસનવ્યવસ્થા અને તેમના આંતરસંબંધો; નાગરિકોના મૂળભૂત હકો અને ફરજો; રાજ્યનીતિના માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતો; ન્યાયતંત્રનું સ્વતંત્ર માળખું; ચૂંટણીઓ; લઘુમતીઓ, પછાત વર્ગો અને જાતિઓ તેમજ વંચિત સમૂહોના ઉત્કર્ષ માટેની જોગવાઈઓ; કટોકટીની પરિસ્થિતિ માટેની જોગવાઈ વગેરે બાબતોનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે. આથી કહી શકાય કે, ભારતનું બંધારણ વિશ્વનું સૌથી વધુ વિગતવાર અને વિસ્તૃત લેખિત દસ્તાવેજ છે.
In simple words: ભારતનું બંધારણ દુનિયામાં સૌથી લાંબું અને વિગતવાર લખાયેલું બંધારણ છે. તેમાં ઘણા ભાગો, લેખો અને પરિશિષ્ટો છે, જે શાસન, નાગરિકોના અધિકારો અને ફરજો, ન્યાયતંત્ર અને કટોકટી જેવી બધી બાબતોને આવરી લે છે.

Exam Tip: ભારતીય બંધારણની વિસ્તૃતતા સમજાવવા માટે તેના ભાગો, અનુચ્છેદો, પરિશિષ્ટોની સંખ્યા અને તેમાં સમાવિષ્ટ વિવિધ વિષયોનો ઉલ્લેખ કરો.

3. નીચેના પારિભાષિક શબ્દો સમજાવો:

Question 1. બેવડું નાગરિકત્વ
Answer: બેવડું નાગરિકત્વ એટલે બે પ્રકારનું નાગરિકત્વ. સમવાયતંત્રી (Federal) શાસનવ્યવસ્થામાં નાગરિકો બેવડું નાગરિકત્વ ધરાવે છે. યુ.એસ.એ.માં સમવાયતંત્રી શાસનવ્યવસ્થા છે. તેથી ત્યાં દરેક નાગરિક બેવડું નાગરિકત્વ ધરાવે છે. એક યુ.એસ.એ.નું અને બીજું તે પોતે જે રાજ્યમાં વસવાટ કરતો હોય તે રાજ્યનું.
In simple words: બેવડું નાગરિકત્વ એટલે એક જ વ્યક્તિ એક સાથે બે દેશો કે પ્રદેશોનું નાગરિકત્વ ધરાવે. જેમ કે, યુ.એસ.એ.માં લોકો દેશનું અને રાજ્યનું એમ બે નાગરિકત્વ ધરાવે છે.

Exam Tip: બેવડા નાગરિકત્વને સમજાવતી વખતે, એક સાથે બે નાગરિકતાની વિભાવના અને યુ.એસ.એ. જેવા દેશનું ઉદાહરણ આપો.

Question 2. સંસદીય પદ્ધતિ
Answer: જે શાસનપદ્ધતિમાં સંસદ લોકો દ્વારા ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓની બનેલી હોય તેને ‘સંસદીય પદ્ધતિની લોકશાહી' કહેવામાં આવે છે. સંસદીય પદ્ધતિ લોકશાહી શાસનપદ્ધતિનો એક પ્રકાર છે. ભારતમાં સંસદીય પદ્ધતિની લોકશાહી છે. (યુ.એસ.એ.માં પ્રમુખપદ્ધતિની લોકશાહી છે.)
In simple words: સંસદીય પદ્ધતિ એટલે એવી સરકાર જેમાં લોકો પોતાના પ્રતિનિધિઓને ચૂંટીને સંસદમાં મોકલે છે, અને તે પ્રતિનિધિઓ જ કાયદા બનાવે છે અને દેશનું શાસન ચલાવે છે.

Exam Tip: સંસદીય પદ્ધતિની વ્યાખ્યા આપતી વખતે, 'લોકો દ્વારા ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓ' અને 'સંસદ દ્વારા શાસન' જેવા મુખ્ય શબ્દો પર ધ્યાન આપો.

Question 3. જવાબદાર સરકાર
Answer: આપણા બંધારણની જોગવાઈ અનુસાર મંત્રીમંડળના બધા મંત્રીઓ લોકસભાને સંયુક્ત રીતે જવાબદાર હોય છે. સરકારના બધા નીતિવિષયક નિર્ણયોની જવાબદારી સમગ્ર મંત્રીમંડળની સંયુક્ત ગણાય છે. જ્યારે લોકસભા બહુમતીથી કોઈ પણ એક મંત્રી સામે નીતિવિષયક મુદ્દા અંગે અવિશ્વાસનો ઠરાવ પસાર કરે, તો એ અવિશ્વાસનો ઠરાવ સમગ્ર મંત્રીમંડળ સામેનો ગણાય છે. આવું બને ત્યારે સમગ્ર મંત્રીમંડળને રાજીનામું આપવું પડે છે. આમ, સમગ્ર મંત્રીમંડળ તેનાં કાર્યો માટે લોકસભાને સંયુક્ત રીતે જવાબદાર ગણાય છે. તેથી સંસદીય સરકાર ‘જવાબદાર સરકાર' કહેવાય છે.
In simple words: જવાબદાર સરકાર એટલે એવી સરકાર જેમાં મંત્રીઓ અને તેમનું મંડળ પોતાના બધા નિર્ણયો અને કાર્યો માટે લોકો દ્વારા ચૂંટાયેલી સંસદને (ખાસ કરીને લોકસભાને) જવાબદાર હોય છે.

Exam Tip: જવાબદાર સરકાર સમજાવતી વખતે, મંત્રીમંડળની લોકસભા પ્રત્યેની સંયુક્ત જવાબદારી અને અવિશ્વાસ પ્રસ્તાવના પરિણામોનો ઉલ્લેખ કરો.

Question 4. કેન્દ્રયાદી
Answer: કેન્દ્રયાદીમાં સૂચવેલા વિષયો પર કેન્દ્ર (સંઘ) સરકાર કાયદા ઘડી શકે છે તેમજ તેમાં બદલાવ કરી શકે છે. આ યાદીમાં મુખ્યત્વે સંરક્ષણ, વિદેશી બાબતો, અણુશક્તિ, નાણું અને બૅન્કિંગ, રેલવે, તાર અને ટપાલ, વીમો જેવા 97 વિષયોનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો છે.
In simple words: કેન્દ્રયાદી એ એવા વિષયોની યાદી છે જેના પર ફક્ત કેન્દ્ર સરકાર જ કાયદા બનાવી શકે છે. તેમાં દેશના સંરક્ષણ, બેન્કિંગ અને વિદેશી બાબતો જેવા મોટા અને મહત્ત્વના 97 વિષયોનો સમાવેશ થાય છે.

Exam Tip: કેન્દ્રયાદીના મુખ્ય વિષયોના ઉદાહરણો (જેમ કે સંરક્ષણ, નાણું) અને તેની સાથે સંકળાયેલી સત્તા (ફક્ત કેન્દ્ર સરકાર) પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરો.

Question 5. રાજ્યયાદી
Answer: રાજ્યયાદીમાં સૂચવેલા વિષયો પર રાજ્યસરકારો કાયદા ઘડી શકે છે તેમજ તેમાં બદલાવ કરી શકે છે. આ યાદીમાં મુખ્યત્વે કાયદો અને વ્યવસ્થા, શિક્ષણ, સ્થાનિક સ્વરાજ્યની સંસ્થાઓ, કૃષિ-સિંચાઈ, આરોગ્ય, રાજ્યનો આંતરિક વેપાર અને વાણિજ્ય જેવા 66 વિષયોનો સમાવેશ થાય છે.
In simple words: રાજ્યયાદી એ એવા વિષયોની યાદી છે જેના પર રાજ્ય સરકારો જ કાયદા બનાવી શકે છે. તેમાં કાયદો-વ્યવસ્થા, શિક્ષણ અને આરોગ્ય જેવા 66 વિષયોનો સમાવેશ થાય છે.

Exam Tip: રાજ્યયાદીના મુખ્ય વિષયોના ઉદાહરણો (જેમ કે કાયદો અને વ્યવસ્થા, શિક્ષણ) અને તેની સાથે સંકળાયેલી સત્તા (ફક્ત રાજ્ય સરકાર) પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરો.

Question 6. સંયુક્ત યાદી
Answer: આ યાદીમાં સૂચવેલા વિષયો પર કેન્દ્ર (સંઘ) સરકાર અને રાજ્ય સરકારો બંને કાયદા ઘડી શકે છે. આમ છતાં, જો કોઈ વિષય પર કેન્દ્ર અને રાજ્ય એ બંનેની સરકારો કાયદો ઘડે તો માત્ર કેન્દ્ર સરકારે ઘડેલો કાયદો જ અમલમાં રહે છે.
In simple words: સંયુક્ત યાદીમાં એવા વિષયો છે જેના પર કેન્દ્ર અને રાજ્ય બંને કાયદા બનાવી શકે છે. પરંતુ જો બંને કાયદા બનાવે તો કેન્દ્ર સરકારનો કાયદો જ લાગુ પડે છે.

Exam Tip: સંયુક્ત યાદીમાં કેન્દ્ર અને રાજ્ય બંનેની કાયદા બનાવવાની સત્તા અને કેન્દ્રના કાયદાની સર્વોપરિતાના સિદ્ધાંતને સમજાવો.

Question 7. શેષ સત્તા
Answer: જે વિષયો પર કાયદા બનાવવાની સત્તાની વહેંચણી કરવામાં આવી ન હોય, તેમનો સમાવેશ ‘શેષ સત્તા’માં કરવામાં આવ્યો છે. એ વિષયો પર કાયદા ઘડવાની અને તેમાં બદલાવ કરવાની સત્તા ફક્ત કેન્દ્રસરકારને આપવામાં આવી છે.
In simple words: શેષ સત્તા એટલે એવા વિષયો કે જે કેન્દ્ર, રાજ્ય કે સંયુક્ત યાદીમાં નથી. આવા વિષયો પર કાયદા બનાવવાની સત્તા ફક્ત કેન્દ્ર સરકાર પાસે હોય છે.

Exam Tip: શેષ સત્તાની વ્યાખ્યામાં 'કોઈ પણ યાદીમાં ન સમાવિષ્ટ વિષયો' અને 'કેન્દ્ર સરકારની વિશિષ્ટ સત્તા' જેવા મુદ્દાઓનો સમાવેશ કરો.

Question 8. સમાજવાદ
Answer: સમાજવાદ શાસનપદ્ધતિનો એક પ્રકાર છે. તેમાં ઉત્પાદનનાં તમામ સાધનો રાજ્યની માલિકીનાં હોય છે. તેમાં ઉત્પાદનોની વહેંચણી કરવાની જવાબદારી રાજ્ય-સંચાલિત દુકાનો સંભાળે છે. સમાજવાદી પદ્ધતિમાં રાજ્યમાં પ્રવર્તતી ગરીબી, બેકારી, ભાવવધારો, નિરક્ષરતા જેવાં પરિબળોને નિયંત્રણમાં રાખી; દેશમાંથી ગરીબો અને શ્રીમંતો વચ્ચેના તફાવતો દૂર કરવાના પ્રયત્નો કરવામાં આવે છે.
In simple words: સમાજવાદ એક એવી વ્યવસ્થા છે જ્યાં ઉત્પાદનના બધા સાધનો સરકારની માલિકીના હોય છે. તેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ ગરીબી, બેરોજગારી અને અમીર-ગરીબનો ભેદભાવ ઘટાડીને સમાજમાં સમાનતા લાવવાનો છે.

Exam Tip: સમાજવાદની વ્યાખ્યામાં ઉત્પાદનના સાધનોની રાજ્યની માલિકી અને સામાજિક-આર્થિક સમાનતાના ધ્યેય પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરો.

Question 9. લોકશાહી
Answer: લોકશાહી (Democracy) શબ્દ મૂળ ગ્રીક શબ્દો ‘Demos' (લોકો) અને ‘Kratos' (સત્તા) પરથી બન્યો છે. યુ.એસ.એ.ના પૂર્વ રાષ્ટ્રપ્રમુખ અબ્રાહમ લિંકને લોકશાહીની વ્યાખ્યા આ પ્રમાણે આપી છે: 'Democracy is of the people, for the people and by the people' (લોકોનું, લોકો માટે અને લોકો વડે ચાલતું રાજ્ય). લોકશાહીમાં લોકોએ ચૂંટેલા પ્રતિનિધિઓથી બનેલી સરકાર લોકમતના આધારે અને લોકહિતની દ્રષ્ટિએ રાજ્યવહીવટ ચલાવે છે. ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓ લોકોને જવાબદાર હોવાથી લોકશાહી જવાબદાર રાજ્યતંત્ર કહેવાય છે.
In simple words: લોકશાહી એટલે લોકોનું શાસન. જેમાં લોકો પોતાના પ્રતિનિધિઓ ચૂંટે છે અને તે પ્રતિનિધિઓ લોકોના હિતમાં શાસન ચલાવે છે. અબ્રાહમ લિંકન અનુસાર, તે લોકો દ્વારા, લોકો માટે અને લોકોની સરકાર છે.

Exam Tip: લોકશાહીની વ્યાખ્યામાં 'Demos' અને 'Kratos' શબ્દોના મૂળનો ઉલ્લેખ કરો, અને અબ્રાહમ લિંકનની વ્યાખ્યા અવશ્ય સામેલ કરો.

Question 10. અદાલતી સમીક્ષા
Answer: અદાલતી સમીક્ષા એ બંધારણનું એક વિશિષ્ટ લક્ષણ છે. સંસદની સર્વોપરિતાને અવગણ્યા વિના રાજ્યવહીવટ અંગેની કોઈ પણ બાબતની અદાલતી સમીક્ષા કરવાના સિદ્ધાંતનો બંધારણે સ્વીકાર કર્યો છે. ભારતની સંસદે કે રાજ્યોની વિધાનસભાઓએ ઘડેલા કાયદાઓ, બહાર પાડેલા આદેશો, વટહુકમો, અદાલતી ચુકાદાઓ કે બંધારણીય સુધારાઓની અદાલતી સમીક્ષા કરવાની સત્તા સર્વોચ્ચ અદાલતને સોંપવામાં આવી છે. બંધારણ સાથે સુસંગત ન હોય એવા કોઈ પણ કાયદાને, સુધારાને કે હુકમને સર્વોચ્ચ અદાલત ગેરબંધારણીય જાહેર કરી રદબાતલ કરી શકે છે.
In simple words: અદાલતી સમીક્ષા એટલે ન્યાયતંત્ર (ખાસ કરીને સર્વોચ્ચ અદાલત) ને કાયદા, આદેશો કે બંધારણીય સુધારાઓની સમીક્ષા કરવાની સત્તા હોય છે. જો તે બંધારણ મુજબ ન હોય તો અદાલત તેને રદ કરી શકે છે.

Exam Tip: અદાલતી સમીક્ષાના મહત્ત્વમાં, કાયદાઓની બંધારણીય સુસંગતતા તપાસવાની અને અસંગત કાયદાઓને રદ કરવાની ન્યાયતંત્રની સત્તા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરો.

4. નીચેના વિકલ્પોમાંથી યોગ્ય વિકલ્પ પસંદગી કરો:

Question 1. બંધારણના ઘડતરનું કાર્ય ક્યારે પૂર્ણ થયું?
(a) ઈ. સ. 1948માં
(b) ઈ. સ. 1949માં
(c) ઈ. સ. 1950માં
(d) ઈ. સ. 1947માં
Answer: (b) ઈ. સ. 1949માં
In simple words: ભારતના બંધારણને બનાવવાનું કામ વર્ષ 1949 માં પૂરું થયું હતું.

Exam Tip: બંધારણ સભા દ્વારા બંધારણ ઘડવાનું કાર્ય ક્યારે પૂર્ણ થયું તે તારીખ (26 નવેમ્બર, 1949) અને વર્ષ (1949) ચોકસાઈથી યાદ રાખો.

Question 2. સંધયાદીમાં કેટલા વિષયો સમાવિષ્ટ છે?
(a) 66
(b) 47
(c) 87
(d) 97
Answer: (d) 97
In simple words: સંઘયાદીમાં 97 વિષયોનો સમાવેશ થાય છે. આ એવા વિષયો છે જેના પર કેન્દ્ર સરકાર કાયદા બનાવે છે.

Exam Tip: કેન્દ્રયાદી, રાજ્યયાદી અને સંયુક્ત યાદીમાં સમાવિષ્ટ વિષયોની સંખ્યા યાદ રાખવા માટે ચોક્કસ આંકડાઓ પર ધ્યાન આપો.

Question 3. ભારતીય બંધારણસભાના અધ્યક્ષનું નામ આપો.
(a) કનૈયાલાલ મુનશી
(b) ડૉ. રાજેન્દ્રપ્રસાદ
(c) ડૉ. શ્યામાપ્રસાદ મુખરજી
(d) સરદાર પટેલ
Answer: (b) ડૉ. રાજેન્દ્રપ્રસાદ
In simple words: ભારતીય બંધારણસભાના અધ્યક્ષ ડૉ. રાજેન્દ્રપ્રસાદ હતા.

Exam Tip: બંધારણ સભાના મુખ્ય પદાધિકારીઓના નામ, ખાસ કરીને અધ્યક્ષ (ડૉ. રાજેન્દ્રપ્રસાદ) અને મુસદ્દા સમિતિના અધ્યક્ષ (ડૉ. બાબાસાહેબ આંબેડકર) ને ચોક્કસ યાદ રાખો.

Question 4. ભારતનું બંધારણ ક્યારે અમલમાં આવ્યું છે?
(a) 26 નવેમ્બર, 1949ના દિવસથી
(b) 26 જાન્યુઆરી, 1950ના દિવસથી
(c) 15 ઑગસ્ટ, 1947ના દિવસથી
(d) 9 ડિસેમ્બર, 1946ના દિવસથી
Answer: (b) 26 જાન્યુઆરી, 1950ના દિવસથી
In simple words: ભારતનું બંધારણ 26 જાન્યુઆરી, 1950 ના રોજ અમલમાં આવ્યું, જે આપણે પ્રજાસત્તાક દિન તરીકે ઉજવીએ છીએ.

Exam Tip: બંધારણ અપનાવવામાં આવ્યું તે તારીખ (26 નવેમ્બર, 1949) અને અમલમાં આવ્યું તે તારીખ (26 જાન્યુઆરી, 1950) વચ્ચેનો તફાવત હંમેશા યાદ રાખો.

Question 5. બંધારણસભામાં કુલ કેટલા સભ્યો હતા?
(a) 389
(b) 545
(c) 250
(d) 166
Answer: (a) 389
In simple words: બંધારણ બનાવતી સભામાં કુલ 389 સભ્યો હતા.

Exam Tip: બંધારણ સભાના કુલ સભ્યોની સંખ્યા (389) યાદ રાખો.

Question 6. ભારત પ્રજાસત્તાક રાજ્ય છે, કારણ કે ..........
(a) તે સાર્વભૌમ રાજ્ય છે.
(b) તે લોકશાહી રાજ્ય છે.
(c) રાજ્યનો વડો નિશ્ચિત મુદત માટે ચૂંટવામાં આવે છે.
(d) પ્રજાને ધાર્મિક સ્વતંત્રતા છે.
Answer: (c) રાજ્યનો વડો નિશ્ચિત મુદત માટે ચૂંટવામાં આવે છે.
In simple words: ભારત પ્રજાસત્તાક છે કારણ કે દેશનો વડો (રાષ્ટ્રપ્રમુખ) વંશપરંપરાગત રીતે નહીં પણ નિશ્ચિત સમય માટે ચૂંટાય છે.

Exam Tip: 'પ્રજાસત્તાક' શબ્દનો અર્થ સમજાવો કે રાજ્યનો સર્વોચ્ચ વડો (રાષ્ટ્રપ્રમુખ) લોકો દ્વારા પરોક્ષ રીતે નિશ્ચિત મુદત માટે ચૂંટાય છે, અને તે પદ વંશપરંપરાગત નથી.

5. બંધારણનાં વિશિષ્ટ લક્ષણો પૈકી દ્વિગૃહી સંસદીય પદ્ધતિ, સમવાયી અને એકતંત્રીય વ્યવસ્થા, એકીકૃત અને સ્વતંત્ર ન્યાયતંત્ર, બંધારણમાં સુધારો, અદાલતી સમીક્ષા પર સવિસ્તર લખો. [4 ગુણી]

Question 1. દ્વિગૃહી સંસદીય પદ્ધતિ:
Answer: સંસદીય પદ્ધતિની સરકારનાં લક્ષણો નીચે મુજબ છે:

• સંસદીય પદ્ધતિની સરકારમાં લોકો સર્વોપરી હોય છે.
• ભારતીય સંસદ દ્વિગૃહી છે. સંસદના નીચલા ગૃહને લોકસભા અને ઉપલા ગૃહને રાજ્યસભા કહેવાય છે.
• લોકસભાના સભ્યોને દેશના સામાન્ય મતદારો પુખ્ત વય મતાધિકારના ધોરણે, ગુપ્ત મતદાન-પદ્ધતિથી ચૂંટે છે. લોકસભાની મુદત પાંચ વર્ષની હોય છે.
• દરેક રાજ્યને તેની વસ્તીના પ્રમાણમાં બેઠકો મળે છે. રાજ્યસભા કાયમી ગૃહ છે. પરંતુ દર 2 વર્ષના અંતે તેના સભ્યોની કુલ સંખ્યાના \( \frac{1}{3} \) ભાગના સભ્યો નિવૃત્ત થાય છે અને તેટલા જ નવા સભ્યો ચૂંટાય છે. રાજ્યસભાનું સંપૂર્ણપણે વિસર્જન થતું નથી.
• રાજ્યસભાના દરેક સભ્યના હોદ્દાની મુદત 6 વર્ષની હોય છે.
• રાજ્યસભાના સભ્યોની ચૂંટણી આડકતરી રીતે થાય છે. તેની કુલ સભ્યસંખ્યા 250 છે, જેમાંથી 238 સભ્યોની ચૂંટણી પ્રત્યેક રાજ્યની વિધાનસભાના સભ્યો તે રાજ્યની વસ્તીના આધારે કરે છે. બાકીના 12 સભ્યો રાષ્ટ્રપ્રમુખ વિવિધ ક્ષેત્રોના નિષ્ણાત અને વિશિષ્ટ પ્રતિભા ધરાવતી વ્યક્તિઓને નિમે છે.
• સંઘસરકારનો વહીવટ રાષ્ટ્રપ્રમુખના નામે અને દરેક રાજ્યસરકારનો વહીવટ રાજ્યપાલના નામે ચાલે છે.
• આમ છતાં, વાસ્તવિક વહીવટ સંઘસરકારમાં વડા પ્રધાન અને તેમનું પ્રધાનમંડળ તથા રાજ્યસરકારમાં મુખ્યમંત્રી અને તેમનું મંત્રીમંડળ ચલાવે છે.
• દેશના અને રાજ્યના મંત્રીમંડળની રચના અનુક્રમે સંસદ તથા વિધાનસભામાંથી થાય છે. સમગ્ર મંત્રીમંડળ પોતાનાં બધાં જ કાર્યો માટે સંસદ (લોકસભા) ને જવાબદાર હોય છે.
• તેથી સંસદીય લોકશાહી સરકારને 'જવાબદાર સરકાર' કહેવામાં આવે છે.
• સંસદીય લોકશાહીમાં સંસદ મંત્રીમંડળ અને રાષ્ટ્રપ્રમુખને રાજીનામું આપવાની ફરજ પાડી શકે છે.
• આમ, સંસદીય પદ્ધતિની સરકારમાં રાજકીય સત્તાનો મુખ્ય સ્ત્રોત પ્રજાએ ચૂંટેલી સંસદ પાસે જ હોય છે.

Exam Tip: દ્વિગૃહી સંસદીય પદ્ધતિને સમજાવતી વખતે, લોકસભા અને રાજ્યસભાની રચના, તેમની મુદત, સભ્ય સંખ્યા અને મંત્રીમંડળની જવાબદારી પર ભાર મૂકો.

Question 2. સમવાયી અને એકતંત્રીય વ્યવસ્થા:
Answer: સમવાયતંત્રી ભારતમાં સંઘસરકાર અને રાજ્યોની સરકારો એમ બે પ્રકારની સરકારો છે. બંને સરકારો વચ્ચે કાર્યો અને સત્તાઓની સ્પષ્ટ વહેંચણી કરવામાં આવી છે. રાજ્યોની સરકારો કરતાં સંઘસરકારને વિશેષ અને ચડિયાતી સત્તાઓ સોંપવામાં આવી છે. દેશના નાગરિકોને ફક્ત સંઘનું જ નાગરિકત્વ આપવામાં આવ્યું છે. બંધારણમાં આખા દેશ માટે એકસૂત્રી ન્યાયતંત્રની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે. આ બધી બાબતો ભારતનું બંધારણ સમવાયી છે તે સ્પષ્ટ કરે છે. આમ છતાં, કોઈ રાજ્યમાં કે આખા દેશમાં બંધારણીય કટોકટીની પરિસ્થિતિ સર્જાય ત્યારે બધી સત્તાઓ સંઘ (કેન્દ્ર સરકાર અને રાષ્ટ્રપ્રમુખને) સોંપવામાં આવે છે. આ સમયે ભારતનું બંધારણ સમવાયતંત્રી મટી એકતંત્રી બને છે. આમ, ભારતના બંધારણમાં સમવાયી અને એકતંત્રી સરકાર એમ બંનેનો સમન્વય છે.
In simple words: ભારતીય શાસન વ્યવસ્થા સમવાયી અને એકાત્મક એમ બંનેનું મિશ્રણ છે. સામાન્ય સમયે સત્તા કેન્દ્ર અને રાજ્યો વચ્ચે વહેંચાયેલી હોય છે (સમવાયી), પરંતુ કટોકટીના સમયે કેન્દ્ર સરકાર બધી સત્તાઓ પોતાના હાથમાં લઈ શકે છે (એકાત્મક).

Exam Tip: સમવાયી અને એકતંત્રીય વ્યવસ્થા સમજાવતી વખતે, સત્તાના વિભાજન (સમવાયી લક્ષણ) અને કટોકટીની સ્થિતિમાં કેન્દ્રની સર્વોપરિતા (એકતંત્રી લક્ષણ) બંનેના ઉદાહરણો આપો.

Question 3. એકીકૃત અને સ્વતંત્ર ન્યાયતંત્ર:
Answer: બંધારણમાં સમગ્ર દેશ માટે સળંગ, સુગ્રથિત, સ્વતંત્ર, નિષ્પક્ષ અને એકસૂત્રી ન્યાયતંત્રની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે. ભારતીય સમવાયતંત્રમાં કેન્દ્રમાં સર્વોચ્ચ અદાલત છે, જેનું સ્થાન સૌથી ઊંચું છે. ત્યારપછી અનુક્રમે રાજ્યોની વડી અદાલતો (હાઈકોર્ટ), જિલ્લાની અદાલતો અને તાલુકા અદાલતો (તાબાની અદાલતો) નું સ્થાન છે. આમ, આપણા દેશમાં સળંગ એકસૂત્રી ન્યાયતંત્ર છે. સર્વોચ્ચ અદાલતના ચુકાદાઓ ભારતની તમામ અદાલતો માટે બંધનકર્તા હોય છે. સંઘસરકાર અને રાજ્યસરકારો વચ્ચે બંધારણીય બાબતો કે કાયદાનાં અર્થઘટનો અંગે વિવાદો સર્જાય તો તેનો ઉકેલ લાવવાની સત્તા સર્વોચ્ચ અદાલત ધરાવે છે. સર્વોચ્ચ અદાલત દેશની તમામ અદાલતો પર નિયંત્રણ, દેખરેખ અને માર્ગદર્શનનો અધિકાર ધરાવે છે. ભારતનું ન્યાયતંત્ર કારોબારીથી સ્વતંત્ર છે. તે નાગરિકોના મૂળભૂત હકોનું રક્ષણ પણ કરે છે. આથી જ સમવાયતંત્રી ભારતમાં સર્વોચ્ચ અદાલતને 'બંધારણની રક્ષક અને વાલી' ગણવામાં આવે છે.
In simple words: ભારતમાં ન્યાયતંત્ર એકીકૃત અને સ્વતંત્ર છે. તેનો અર્થ એ છે કે સુપ્રીમ કોર્ટ સૌથી ઊંચી અદાલત છે અને તેના નિર્ણય બધા માટે ફરજિયાત છે. તે સરકારથી અલગ રહીને કામ કરે છે અને નાગરિકોના અધિકારોનું રક્ષણ કરે છે.

Exam Tip: એકીકૃત ન્યાયતંત્રના વર્ણનમાં સર્વોચ્ચ અદાલતથી લઈને તાબાની અદાલતો સુધીના ક્રમને સમજાવો, અને ન્યાયતંત્રની સ્વતંત્રતા અને બંધારણના રક્ષક તરીકેની ભૂમિકા પર ભાર મૂકો.

Question 4. બંધારણમાં સુધારો:
Answer: ભારતના બંધારણમાં સુધારો કરવા માટે નીચેની ત્રણ કલમોની જોગવાઈ કરવામાં આવી છે:
1. સંસદમાં હાજર રહેલા સભ્યોની અડધા કરતાં વધુ બહુમતી તેમજ મતદાનમાં ભાગ લેતા સભ્યોની સાદી બહુમતીથી બંધારણમાં સુધારો કરી શકાય છે.
2. કેટલીક બાબતોમાં સંસદનાં બંને ગૃહોની કુલ સભ્યસંખ્યાની બહુમતી તેમજ હાજર રહેલા અને મતદાનમાં ભાગ લેતા સભ્યોની \( \frac{2}{3} \) બહુમતી જરૂરી છે.
3. કેટલીક બાબતોમાં સંસદનાં બંને ગૃહોની કુલ સભ્યસંખ્યાની બહુમતી તેમજ હાજર રહેલા અને મતદાનમાં ભાગ લેતા સભ્યોની \( \frac{2}{3} \) બહુમતીની આવશ્યકતા ઉપરાંત 50 % કરતાં વધુ રાજ્યોની વિધાનસભાઓની મંજૂરી જરૂરી છે.
આ ઉપરાંત, કેન્દ્ર અને રાજ્યોના આંતરિક સંબંધોમાં કે ઉચ્ચ ન્યાયતંત્રના માળખામાં સુધારો કરવા માટે દેશનાં બધાં રાજ્યો પૈકી ઓછામાં ઓછા 50 % રાજ્યોની સંમતિ હોવી અનિવાર્ય છે.
In simple words: ભારતીય બંધારણમાં સુધારો ત્રણ રીતે કરી શકાય છે: સાદી બહુમતી, સંસદમાં ખાસ બહુમતી, અને સંસદની ખાસ બહુમતી સાથે અડધાથી વધુ રાજ્યોની મંજૂરી. આનાથી જરૂર મુજબ બંધારણમાં બદલાવ લાવી શકાય છે.

Exam Tip: બંધારણીય સુધારાની ત્રણ રીતો અને તેમાં જરૂરી બહુમતીના પ્રકારોને સ્પષ્ટપણે યાદ રાખો: સાદી, ખાસ, અને ખાસ બહુમતી સાથે રાજ્યોની મંજૂરી.

Question 5. અદાલતી સમીક્ષા:
Answer: અદાલતી સમીક્ષા એ બંધારણનું એક વિશિષ્ટ લક્ષણ છે. સંસદની સર્વોપરિતાને અવગણ્યા વિના રાજ્યવહીવટ અંગેની કોઈ પણ બાબતની અદાલતી સમીક્ષા કરવાના સિદ્ધાંતનો બંધારણે સ્વીકાર કર્યો છે. ભારતની સંસદે કે રાજ્યોની વિધાનસભાઓએ ઘડેલા કાયદાઓ, બહાર પાડેલા આદેશો, વટહુકમો, અદાલતી ચુકાદાઓ કે બંધારણીય સુધારાઓની અદાલતી સમીક્ષા કરવાની સત્તા સર્વોચ્ચ અદાલતને સોંપવામાં આવી છે. બંધારણ સાથે સુસંગત ન હોય એવા કોઈ પણ કાયદાને, સુધારાને કે હુકમને સર્વોચ્ચ અદાલત ગેરબંધારણીય જાહેર કરી રદબાતલ કરી શકે છે.
In simple words: અદાલતી સમીક્ષા એટલે ન્યાયતંત્ર (ખાસ કરીને સર્વોચ્ચ અદાલત) ને કાયદા, આદેશો કે બંધારણીય સુધારાઓની સમીક્ષા કરવાની સત્તા હોય છે. જો તે બંધારણ મુજબ ન હોય તો અદાલત તેને રદ કરી શકે છે.

Exam Tip: અદાલતી સમીક્ષાના મહત્ત્વમાં, કાયદાઓની બંધારણીય સુસંગતતા તપાસવાની અને અસંગત કાયદાઓને રદ કરવાની ન્યાયતંત્રની સત્તા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરો.