GSEB Class 9 Social Science Solutions Chapter 14 ભારત સ્થાન, ભૂસ્તરીય રચના અને ભૂપૃષ્ઠ I

1. નીચેના પ્રશ્નોના ટૂંકમાં ઉત્તર લખો :

Question 1. હિમાલય પર્વતશ્રેણીઓમાં કયા કયા ઘાટ આવેલા છે?
Answer: હિમાલયની પર્વતમાળાઓમાં કેટલાક મુખ્ય પર્વતીય માર્ગો આવેલા છે. આમાંના કેટલાક મુખ્ય ઘાટ ઝોજિલા, શિપકિલા, નાથુલા અને બોમડિલા છે. આ ઘાટ પહાડી વિસ્તારોમાં અવરજવર માટેના મહત્વના રસ્તા આપે છે.
In simple words: હિમાલયની પર્વતશ્રેણીઓમાં ઝોજિલા, શિપકિલા, નાથુલા અને બોમડિલા જેવા મહત્વના ઘાટ આવેલા છે.

Exam Tip: Mention at least three to four key passes with their names for full marks.

Question 2. રેગોલિથ એટલે શું?
Answer: જમીનના ઉપરના સ્તરમાં નાના-મોટા ખડકોના કટકા, કાંકરા, માટી અને ધૂળ જેવી વસ્તુઓ હોય છે, જેને 'રેગોલિથ' કહેવાય છે. શરૂઆતમાં રેગોલિથમાં ફક્ત જીવંત પદાર્થો હોય છે.
In simple words: પૃથ્વીના ઉપરના ભાગમાં રહેલા ખડકોના ટુકડા, માટી અને રજકણોના મિશ્રણને રેગોલિથ કહેવાય છે.

Exam Tip: Define Regolith precisely and mention its initial composition.

Question 3. ખડકોના મુખ્ય કેટલા અને કયા કયા પ્રકારો પડે છે?
Answer: ખડકોના મુખ્ય ત્રણ પ્રકારો છે:
• આગ્નેય ખડકો,
• સ્તરીય અથવા કાંપના ખડકો, અને
• રૂપાંતરિત ખડકો.
In simple words: ખડકો મુખ્યત્વે ત્રણ પ્રકારના હોય છે: આગ્નેય, સ્તરીય (નિક્ષેપિત) અને રૂપાંતરિત.

Exam Tip: List all three main types of rocks clearly.

Question 4. જમીન અથવા જમીન-નિર્માણ કઈ રીતે થાય છે? અથવા જમીન-નિર્માણની પ્રક્રિયા વિશે જણાવો.
Answer: તાપમાનના ઘણા ફેરફારો, વરસાદ, બરફ, પવન, છોડ, અને સૂક્ષ્મજીવો જેવા ઘણા પરિબળોના કારણે ખડકોનું ઘસારો થાય છે. આનાથી ખડકોની ઉપરની સપાટીનો પાવડર બની માટીનું પડ બને છે. તેમાં ખડકોના નાના ટુકડા, કાંકરા, માટી અને ધૂળ જેવી વસ્તુઓ હોય છે, જેને 'રેગોલિથ' કહેવાય છે. તેમાં જીવંત પદાર્થો, હવા અને પાણી ભળીને 'જમીન' બને છે.
In simple words: તાપમાન, વરસાદ, બરફ અને પવન જેવા કુદરતી પરિબળોથી ખડકોનો ઘસારો થાય છે. આ ઘસારાથી ખડકોનો ભૂકો બને છે, જેમાં જૈવિક દ્રવ્યો, હવા અને પાણી ભળીને જમીન બને છે.

Exam Tip: Explain the process of soil formation by mentioning the natural agents responsible for rock weathering and the subsequent blending of components.

2. નીચેની શબ્દ-સંકલ્પનાઓ સમજાવો :

Question 1. નિક્ષેપણ અથવા નિક્ષેપણ એટલે શું?
Answer:
• નદીઓ, ગ્લેશિયર, પવન અને દરિયાના તરંગો જેવા કુદરતી બળો દ્વારા કાંપ અને માટીનો જમાવ 'નિક્ષેપણ' કહેવાય છે.
• પૂરના મેદાનો, નદીના ટાપુઓ અને નદીના ડેલ્ટા (મુખત્રિકોણપ્રદેશો) જેવા ઘણા જમીન-આકારો નિક્ષેપણ દ્વારા બને છે.
In simple words: નદી, પવન, બરફ જેવા ઘટકો દ્વારા માટી અને કાંપ જમા થવાની પ્રક્રિયાને નિક્ષેપણ કહેવાય છે, જેનાથી પૂરના મેદાનો અને ડેલ્ટા જેવા ભૂમિસ્વરૂપો બને છે.

Exam Tip: Define deposition using examples of natural agents and list the landforms created by this process.

Question 2. બાંગર અથવા બાંગર એટલે શું?
Answer:
• તરાઈના દક્ષિણ ભાગમાં નદીઓ દ્વારા જમા કરાયેલા જૂના કાંપના સ્તરને 'બાંગર' કહેવામાં આવે છે.
• કાંપના સતત જમાવવાથી તે નવા પૂરના મેદાનો કરતાં થોડા ઊંચા પ્લેટફોર્મ જેવા દેખાય છે.
In simple words: બાંગર એ તરાઈના દક્ષિણમાં આવેલો જૂનો કાંપનો વિસ્તાર છે, જે નવા પૂરના મેદાનો કરતાં ઊંચો હોય છે.

Exam Tip: Define Bhangar and explain its characteristic elevation compared to new floodplains.

Question 3. ખનીજ
Answer: એક ચોક્કસ પરમાણુ ગોઠવણ, નિશ્ચિત રાસાયણિક સંરચના અને સરખા ગુણધર્મો ધરાવતા ઘન, પ્રવાહી કે વાયુ સ્વરૂપના પદાર્થોને 'ખનીજ' કહેવામાં આવે છે.
In simple words: ખનીજ એ એવો પદાર્થ છે જેની ચોક્કસ અણુરચના, રાસાયણિક બંધારણ અને સમાન ગુણધર્મો હોય છે.

Exam Tip: Provide a comprehensive definition of a mineral, including its key physical and chemical characteristics.

Question 4. ખડક
Answer: પૃથ્વીના પોપડામાં અથવા ભૂગર્ભમાં મળી આવતા બધા જ નક્કર પદાર્થોને ભૂસ્તરશાસ્ત્રની દ્રષ્ટિએ 'ખડક' કહેવાય છે.
In simple words: પૃથ્વીના પોપડામાં કે ભૂગર્ભમાં રહેલા બધા ઘન પદાર્થોને ભૂસ્તરશાસ્ત્રીઓ ખડક કહે છે.

Exam Tip: Explain what a rock is, specifically mentioning its location in the Earth's crust and its geological definition.

Question 5. જમીન
Answer: તાપમાનના ઘણા ફેરફારો, વરસાદ, બરફ, પવન, છોડ, અને સૂક્ષ્મજીવો જેવા ઘણા પરિબળોના કારણે ખડકોનું ઘસારો થાય છે. આનાથી ખડકોની ઉપરની સપાટીનો પાવડર બની માટીનું પડ બને છે. તેમાં ખડકોના નાના ટુકડા, કાંકરા, માટી અને ધૂળ જેવી વસ્તુઓ હોય છે, જેને 'રેગોલિથ' કહેવાય છે. તેમાં જીવંત પદાર્થો, હવા અને પાણી ભળીને 'જમીન' બને છે.
In simple words: તાપમાનના ફેરફારો, વરસાદ, બરફ અને પવન જેવા પરિબળો દ્વારા ખડકો તૂટી જાય છે. આ ભૂકા સાથે જૈવિક દ્રવ્યો, હવા અને પાણી ભળીને જમીન બને છે.

Exam Tip: Describe the full process of soil formation, from rock weathering to the incorporation of organic matter, air, and water.

3. નીચે આપેલા પ્રશ્નોના ઉત્તર મુદાસર આપો :

Question 1. ટૂંક નોંધ લખો : ભારતના દ્વીપસમૂહો
Answer: ભારતમાં મુખ્ય બે ટાપુઓના સમૂહ છે:
1. લક્ષદ્વીપ ટાપુઓ અને
2. અંદમાન અને નિકોબાર ટાપુઓ. આ બંને ટાપુઓના સમૂહ જુદી જુદી રીતે બન્યા છે.
• લક્ષદ્વીપ ટાપુઓ અરબ સાગરમાં કેરળના કિનારાથી 280 થી 480 કિલોમીટર દૂર સ્થિત છે. આ ટાપુઓનો સમૂહ નાના પરવાળાના જમાવટથી બનેલો છે. તેમાંના ઘણાનો આકાર ઘોડાના નાળ જેવો છે. આ પ્રકારના પરવાળાના ટાપુઓને 'એટોલ' કહેવામાં આવે છે. લક્ષદ્વીપ સમૂહમાં કુલ 27 ટાપુઓ છે, જેમાંથી 11 પર લોકો રહે છે.
• અંદમાન અને નિકોબાર ટાપુઓ બંગાળની ખાડીમાં કોલકાતા અને ચેન્નાઈથી લગભગ 1200 કિલોમીટરના સરખા અંતરે આવેલા છે. આ ટાપુઓ લક્ષદ્વીપ ટાપુઓ કરતાં મોટા, સંખ્યામાં વધુ અને વધારે મોટા વિસ્તારમાં ફેલાયેલા છે. કુલ 572 નાના-મોટા ટાપુઓમાંથી, અંદમાન જૂથના કુલ 25 ટાપુઓ અને નિકોબાર જૂથના કુલ 13 ટાપુઓ પર વસ્તી છે. બાકીના ટાપુઓ ખાલી છે.
• આ ટાપુઓ ડૂબેલી પર્વતમાળાઓની ટોચો છે. તેમાંથી કેટલાક જ્વાળામુખી પ્રવૃત્તિ દ્વારા બન્યા છે. આ દ્વીપોમાંથી કેટલાકની લંબાઈ 60 થી 100 કિલોમીટર જેટલી છે. નિકોબાર દ્વીપસમૂહ લગભગ 350 કિલોમીટરના વિસ્તારમાં ફેલાયેલો છે.
• અંદમાન-નિકોબાર દ્વીપસમૂહો દેશની ભૌગોલિક સુરક્ષા માટે ઘણા મહત્વના છે.
In simple words: ભારતમાં મુખ્ય બે ટાપુઓના સમૂહ છે: લક્ષદ્વીપ (અરબ સાગરમાં પરવાળાથી બનેલા) અને અંદમાન-નિકોબાર (બંગાળની ખાડીમાં પર્વત શ્રેણીઓ અને જ્વાળામુખીથી બનેલા), જે દેશ માટે ભૌગોલિક રીતે મહત્વપૂર્ણ છે.

Exam Tip: Clearly identify the two main island groups of India, describe their location, formation, and key features, including their strategic importance.

4. નીચે આપેલા પ્રશ્નોમાં યોગ્ય વિકલ્પ પસંદ કરી જવાબ પૂર્ણ કરો :

Question 1. પતકાઈ ટેકરીઓ : અરુણાચલ પ્રદેશ; લુશાઈ :
(a) નાગાલૅન્ડ
(b) મણિપુર
(c) મિઝોરમ
(d) મેઘાલય
Answer: (c) મિઝોરમ
In simple words: પતકાઈ ટેકરીઓ અરુણાચલ પ્રદેશમાં છે, તેવી જ રીતે લુશાઈ ટેકરીઓ મિઝોરમમાં છે.

Exam Tip: Remember the association of specific hill ranges with their corresponding states in Northeast India.

Question 2. નીચેનામાંથી કયું વિધાન ખોટું છે? શોધો.
(a) કશીશ: સોનું, ચાંદી, લૅટિનમ કીમતી ધાતુમય ખનીજો છે.
(b) કિન્ની : બૉક્સાઇટ, ટીટાનિયમ અને મૅગ્નેશિયમ વગેરે હલકી
(c) ધ્રુવી : ટંગસ્ટન, મેંગેનીઝ અને ક્રોમિયમ વગેરે
(d) નિધિ સીસું, તાંબું અને લોખંડ છે.
Answer: (c) ધ્રુવી : ટંગસ્ટન, મેંગેનીઝ અને ક્રોમિયમ વગેરે
In simple words: આપેલા વિકલ્પોમાંથી (c) ધ્રુવી : ટંગસ્ટન, મેંગેનીઝ અને ક્રોમિયમ વગેરે એ ખોટું વિધાન છે.

Exam Tip: Pay close attention to the classifications of different minerals to identify the incorrect statement.

Question. નીચેનામાંથી કયું જોડકું સાચું છે? તે શોધીને ઉત્તર લખો.

Exam Tip: Carefully associate each type of rock with its correct example.

Question 4. નીચેનાં વિધાનોમાંથી કયું વિધાન સાચું છે?
(a) પશ્ચિમઘાટ ઉત્તર ક્ષેત્રમાં વધુ ઊંચાઈ ધરાવે છે.
(b) કર્ણાટકમાં પશ્ચિમઘાટને નીલગિરિ કહે છે.
(c) પશ્ચિમઘાટ અરબ સાગરને કિનારે અવિછિન્નરૂપે ઉત્તર દક્ષિણમાં વ્યાપ્ત છે.
(d) કેરલ અને તમિલનાડુની સીમા પર પશ્ચિમઘાટને સહ્યાદ્રિ કહે છે.
Answer: (c) પશ્ચિમઘાટ અરબ સાગરને કિનારે અવિછિન્નરૂપે ઉત્તર દક્ષિણમાં વ્યાપ્ત છે.
In simple words: પશ્ચિમઘાટ અરબ સાગરના કિનારે ઉત્તરથી દક્ષિણ સુધી સળંગ રીતે ફેલાયેલો છે, જે સાચું વિધાન છે.

Exam Tip: Understand the geographical features of the Western Ghats, especially its extent and continuity along the Arabian Sea.

Question 5. અરવલ્લી અને વિધ્યાચળની વચ્ચે કયો ઉચ્ચપ્રદેશ આવેલો છે?
(a) છોટાનાગપુરનો
(b) માળવાનો
(c) દખ્ખણનો
(d) શિલોંગનો
Answer: (b) માળવાનો
In simple words: અરવલ્લી અને વિંધ્યાચળ પર્વતોની વચ્ચે માળવાનો ઉચ્ચપ્રદેશ આવેલો છે.

Exam Tip: Accurately identify the plateau situated between the Aravalli and Vindhyachal ranges.