GSEB Class 9 Sanskrit अभ्यास 5 समास परिचयः Solutions

Gseb Class 9 Sanskrit समास परिचयः Textbook Questions And Answers

 

Question 1. अधोलिखितानां पदानां समासनाम लिखत।
1. कुलाचारः
2. तातपुत्रो
3. मरणासन्नः
4. भोजयुवकौ
5. धाराधिपतिः
6. शाल्मलीतरुः
7. विपत्कालः
8. वापीजलानि
Answer:
1. कुलाचार: – षष्ठी तत्पुरुषः।
2. तातपुत्रौ – इतरेतर द्वन्द्वः।
3. मरणासन्नः – द्वितीया तत्पुरुषः।
4. भोजयुवको – इतरेतर द्वन्द्वः।
5. धाराधिपतिः – षष्ठी तत्पुरुषः।
6. शाल्मलीतरुः – षष्ठी तत्पुरुषः।
7. विपत्कालः – षष्ठी तत्पुरुषः।
8. वापीजलानि – षष्ठी तत्पुरुषः।
In simple words: This question asks you to identify the specific type of compound (समासनाम) for each given Sanskrit term. The answers provide the compound type, such as 'Shashti Tatpurusha' or 'Itaretara Dwandwa'.

Exam Tip: To score well, remember the definitions and examples of each Samasa type. Practice breaking down compounds to understand their components and apply the correct classification.

 

Question 2. निम्नलिखितानि पदानि संयोज्य योग्यं समास विरचयत।
1. सूर्य + अस्तकालम्
2. सर्व + अङ्गः
3. पृष्ठ + भागः
4. कार्य + साधिका
5. विचार + मुद्रा
6. जन + समूहः
7. दुर्ग : अध्यक्षः
Answer:
1. सूर्यास्तकालम्
2. सर्वाङ्गः
3. पृष्ठभागः
4. कार्यसाधिका
5. विचारमुद्रा
6. जनसमूहः
7. दुर्गाध्यक्षः
In simple words: For this task, you need to combine the given Sanskrit words to create a suitable compound word (Samasa). The answers show the correctly formed compound for each pair of words.

Exam Tip: Pay attention to sandhi rules and the specific type of compound being formed, as this impacts the combined word's structure and meaning. Knowing common compounding patterns helps a lot.

 

Question 3. 'क' विभागं 'ख' विभागेन सह संयोजयत।

Answer:
1. विचारमुद्रा – षष्ठीतत्पुरुषः
2. वरुणेन्द्र-रुद्र-मरुतः – इतरेतरद्वन्द्व समासः
3. चलाचलम् – समाहारद्वन्द्वः
4. आपद्गतः – द्वितीयातत्पुरुषः
In simple words: This question is a matching exercise where you need to connect each term from section 'क' with its correct compound type from section 'ख'. The answers show the correct pairing for each term.

Exam Tip: For matching questions, understand the characteristics of each compound type (like Tatpurusha, Dwandwa, etc.) and apply elimination to find the correct matches quickly.

 

Question 1. अधोलिखितविग्रहान् पठत, अनुच्छेदात् चित्वा तेषां समक्षं समस्तपदानि लिखत।
1. यन्त्रेण निर्मितानि
2. विद्युतः व्यजनानि
3. शीतस्य निवारणाय
4. आश्चर्येण विमूढः
5. घटिकाभ्यः पतत्
6. भोजनाय सामग्री
7. परिधानाय वस्त्राणि
8. शरीरस्य शोभायै
9. ग्रीष्मस्य तापस्य हरणाय
10. वृक्षस्य मूले
11. आत्ममः रक्षायै
12. ग्रामं गतः
13. वातानुकूलनाय यन्त्राणि
14. विज्ञानस्य अधीन अधीनः
15. सञ्चाराय मार्गाः
16. मानवस्य शक्तिः
17. वने वसति इति
18. यन्त्रस्य दर्शनेन
19. यन्त्रेण चालितम्
20. मानवेन निर्मितम्
21. आपणं गतानि
Answer:
1. यन्त्रेणनिर्मितानि
2. विद्युद्व्यजनानि
3. शीतनिवारणाय
4. आश्चर्यविमूढः
5. घटिकापतत्
6. भोजनासामग्री
7. परिधानावस्त्राणि
8. शरीरशोभायै
9. ग्रीष्मतापहरणाय
10. वृक्षमूले
11. आत्मरक्षायै
12. ग्रामंगतः
13. वातानुकूलनायन्त्राणि
14. विज्ञानाधीनः
15. सञ्चारमार्गाः
16. मानवशक्तिः
17. वनवासम्
18. यन्त्रदर्शनेन
19. यन्त्रचालितम्
20. मानवनिर्मितम्
21. आपणगतानि
In simple words: This question provides various phrases and asks you to create a single compound word (Samastapada) from each. The answers show the concise, compounded form for every phrase.

Exam Tip: When converting Vighraha (dissolved form) to Samastapada (compound form), make sure to remove unnecessary case endings and combine words correctly according to the rules of different Samasa types.

 

Question 2. अधोलिखित समस्तपदानि तालिकायां विभज्य लिखन्त
1. यन्त्रेणनिर्मितानि
2. विद्युद्व्द्यजनानि
3. शीतनिवारणाय
4. आश्चर्यविमूढः
5. घटिकापतत्
6. भोजनासामग्री
7. परिधानावस्त्राणि
8. शरीरशोभायै
9. ग्रीष्मतापहरणाय
10. वृक्षमूले
11. आत्मरक्षायै
12. ग्रामंगतः
13. वातानुकूलनायन्त्राणि
14. विज्ञानाधीनः
15. सञ्चारमार्गाः
16. मानवशक्तिः
17. वनवासम्
18. यन्त्रदर्शनेन
19. यन्त्रचालितम्
20. मानवनिर्मितम्
21. आपणगतानि
Answer:
द्वितीयातत्पुरुषः – ग्रामगतः, आपणगतानि।
तृतीयातत्पुरुषः – मानवनिर्मितम्, यन्त्रचालितम्, यन्त्रनिर्मितानि, आश्चर्यविमूढः।
चतुर्थीतत्पुरुषः – वातानुकूलयन्त्राणि, सञ्चारमार्गाः, भोजनसामग्री, परिधानवस्त्राणि।
पञ्चमीतत्पुरुषः – घटिकापतत्।
षष्ठीतत्पुरुषः – वृक्षमूले, आत्मरक्षायै, मानवशक्तिः, यन्त्रदर्शनेन, विद्युद्व्यजनानि, शीतनिवरणाय, विज्ञानाधीनः, शरीरशोभायै, ग्रीष्मतापहरणाय।
सप्तमीतत्पुरुषः – वनवासम्।
In simple words: This question asks you to categorize the given compound words (Samastapada) into different types of Tatpurusha compounds, such as Dwitiya Tatpurusha, Tritiya Tatpurusha, and so on. The answer shows each compound grouped under its correct classification.

Exam Tip: To classify Tatpurusha compounds correctly, determine the case ending of the first word (Purvapada) in its dissolved form (Vighraha). This case ending directly indicates the type of Tatpurusha compound (e.g., Dwitiya, Tritiya, etc.).

 

Question 3. अधोलिखिततालिकां पूरयत।
यथा -
1. जले जायते इति – जलजम्
2. .......... – तोयजम्
3. .......... – नीरजम्
4. अम्बुनि जायते इति – ..........
5. अम्भसि जायते इति – ..........
6. वारि ददाति इति – ..........
7. जलम् ददाति इति – ..........
8. .......... – पयोदः
9. अम्बु ददाति इति – ..........
10. अम्भः ददाति इति – ..........
11. नृन् पाति इति – ..........
12. भुवं पालयति इति – ..........
13. भुवं पाति इति – भूपाल:
14. महीं पालयति इति – ..........
15. पृथ्वीं पालयति इति – ..........
16. वारि अस्मिन् धीयते इति – ..........
17. .......... जलधिः
18. .......... पयोधिः
19. .......... अम्भोधिः
20. महीं पाति (रक्षति) इति – ..........
21. पादैः पिबति इति – पादपः
22. मधु पिबति इति – ..........
23. खे (आकाशे) गच्छति इति- खगः
24. विहायसि गच्छति इति – ..........
25. खे चरति इति – ..........
26. अण्डात् जायते इति – ..........
27. महीं धारयति इति – महीधरः
Answer:
1. जलजम्
2. तोये जायते इति
3. नीरे जायते इति
4. अम्बुजम्
5. अम्भोजम्
6. वारिदः
7. जलदः
8. पयः ददाति इति
9. अम्बुदः
10. अम्भदः
11. नृपः
12. भूपः
13. भूपाल:
14. महीपालः
15. पृथ्वीपालः
16. वारिधिः
17. जले अस्मिन् धीयते इति
18. पयसि अस्मिन् धीयते इति
19. अम्भसि अस्मिन् धीयते इति
20. महीपः
21. पादपः
22. मधुपः
23. खगः
24. विहगः
25. खेचरः
26. अण्डजः
27. महीधरः
In simple words: This question requires you to complete a table by either providing the compound word for a given dissolved phrase (Vighraha) or the dissolved phrase for a given compound word. The answers fill in all the missing parts, connecting the Vighraha with its Samastapada.

Exam Tip: Understand the meaning of each word in the Vighraha to correctly form the Samastapada, and vice-versa. Pay attention to common prefixes and suffixes that indicate specific compound types.

 

Question 4. अधोलिखितेषु वाक्येषु संयोज्य इतरेतरद्वन्द्वसमस्तपदानि रचयत।
1. रामः च लक्ष्मण च विश्वामित्रस्य शिष्यौ आस्ताम्।
2. लक्ष्मणः, शत्रुघ्न च सुमित्रायाः पुत्रौ आस्ताम्।
3. नकुलः सहदेवः च माद्रयाः पुत्रौ आस्ताम्।
4. युधिष्ठिरः, भीमः, अर्जुनः च कुन्त्याः पुत्राः आसन्।
5. वसिष्ठः च विश्वामित्रः च आचार्यों आस्ताम्।
Answer:
1. रामलक्ष्मणौ
2. लक्ष्मणशत्रुघ्नौ
3. नकुलसहदेवौ
4. युधिष्ठिरभीमार्जुनाः
5. वसिष्ठविश्वामित्रौ
In simple words: For this question, you need to combine the pairs or groups of names using the Itaretara Dwandwa compound, which means "and". The answers show the single compound word that represents the combined entities.

Exam Tip: In Itaretara Dwandwa compounds, all members retain their importance. Remember to use the dual or plural ending for the compound based on the number of members involved.

 

Question 5. समस्तपदैः विग्रहान् मेलयत

Answer:
1. सप्ताह: – सप्तानाम् अह्नाम् समाहारः
2. शताब्दी – शतस्य अब्दानां समाहारः
3. त्रिपथम् – त्रयाणां पथाम् समाहारः
4. चतुष्पथम् – चतुर्णाम् पथाम् समाहारः
5. पञ्चनदम् – पञ्चानां नदीनां समाहारः
In simple words: This is a matching activity where you need to connect each compound word (Samastapada) with its correct dissolved form (Vighraha). The answers show the precise pairing of each compound with its corresponding expanded phrase.

Exam Tip: When matching Samastapada with Vighraha, look for numerical prefixes in the compound word as they often correspond to number terms (like 'saptanam' for 'saptaaha') in the Vighraha, indicating a Dvigu Samasa.

 

Question 6. अधोलिखितेषु समस्तपदेषु द्विगुसमस्तपदानि रेखाङ्कितानि कुरुत –
सप्तबालकाः, सप्तपर्णी, अष्टाध्यायी, चतुर्वेदम्, अष्टवादने, चतुर्युगम्, चतुर्मुखानि, नवरत्नम्, नवरात्रम्, नवदिनानि, अष्टांगम्।
Answer:
सप्तपर्णी, अष्टाध्यायी, चतुर्युगम्, नवरत्नम्, नवरात्रम्, अष्टांगम्, चतुर्वेदम्।
In simple words: The question asks you to identify and mark the Dvigu Samasa compounds from the given list of compound words. The answer lists only those compounds that are indeed Dvigu Samasa.

Exam Tip: Dvigu Samasa compounds typically begin with a numerical prefix and denote a collection or group. Look for these numerical indicators at the start of the word to correctly identify them.

 

Question 7. अधोलिखितसमस्तपदानां विग्रहं कुरुत।
महावीरः महान् वीरः (महत् स्थाने महा भवति)
1. श्रान्तपथिकः
2. महात्मा
3. स्वच्छजलम्
4. उन्नतप्रासादः
5. शीतलसलिलम्
Answer:
1. श्रान्तः पथिकः (श्रान्त स्थाने श्रान्तः)
2. महान् आत्मा
3. स्वच्छम् जलम्
4. उन्नतः प्रासादः
5. शीतलम् सलिलम्।
In simple words: This question requires you to break down (Vighraha) the given compound words into their separate components. The answers provide the expanded form for each compound, showing the individual words.

Exam Tip: When dissolving compounds, determine the relationship between the words (e.g., adjective-noun, possession, etc.) and add appropriate case endings and connecting words to express that relationship clearly.

 

Question 8. समस्तपदानि रचयत। (समस्त पद बनाइए।)
यथा -
महान् पुरुषः महापुरुषः
1. पवित्रं मनः
2. विस्तृता नाटिका
3. पुष्पितः वृक्षः
4. विकसितानि पुष्पाणि
Answer:
1. पवित्रमनः
2. विस्तृतनाटिका
3. पुष्पितवृक्षः
4. विकसितपुष्पाणि।
In simple words: This question asks you to form a single compound word (Samastapada) from the given phrases. The answers present the concise, combined word for each phrase.

Exam Tip: Practice forming different types of compounds, paying attention to how words change when combined and what prefixes/suffixes are added or removed.

 

Question 9. अधः प्रदत्तरिक्तस्थानेषु समस्तपदानि लिखत।

Answer:
1. ग्रीष्मवसन्तशिशिराः
2. रामसीते
3. फलपुष्पाणि
4. पशुपक्षिणः
5. पितापुत्रौ
In simple words: This question asks you to fill in the blanks with the correct compound words (Samastapada) given their dissolved forms (Vighraha). The answers provide the combined single word for each phrase.

Exam Tip: For Dwandwa compounds (indicated by 'च' in Vighraha), remember to combine the words and apply the correct dual or plural endings based on the number and gender of the combined entities.

 

Question 10. अधोलिखितेषु रेखाङ्कितपदेषु समासं
1. पितामहः – वत्स, पुष्पाणाम् वाटिका।
2. अष्टावक्रः जनकस्य सभाम् अगच्छत्।
3. गुरोः समीपम् स्थित्वा जनकः ज्ञानं प्राप्तवान्।
4. अर्धः घटः नूनं घोषमुपैति ।
5. कुमारस्य सम्भवः हर्षवर्धकः भवति।
6. युधिष्ठिरः पाण्डवानाम् अग्रजः आसीत्।
7. बालकाः क्रीडायाः क्षेत्रे क्रीडन्ति।
8. बालकाः विद्यायाः आलये पठन्ति।
9. शिष्याय उपादेयं गुरुणाम् वचनम् अस्ति।
10. जनाः देशस्य भक्तान् पूजयन्ति।
11. माता च पिता च आगच्छतः।
12. सः पीतम् अम्बरं धारयति।
13. धन्याः राज्ञः सेवकाः ये तं रक्षन्ति ।
14. तौ पाणी च पादौ च प्रक्षालयतः।
15. सरोवरे नीलानि उत्पलानि शोभन्ते।
16. अहं भवतः शरणम् आगताः अस्मि।
17. रामः च लक्ष्मणः च विश्वामित्रस्य शिष्यौ आस्ताम्।
Answer:
1. पुष्पवाटिका
2. जनकसभाम्
3. उपगुरु
4. अर्धघटः
5. कुमारसम्भवः
6. पाण्डवाग्रजः
7. क्रीडाक्षेत्रे
8. विद्यालये
9. गुरुवचनम्
10. देशभक्तान्
11. मातापितरौ
12. पीताम्बर
13. राजसेवकाः
14. पाणिपादम्
15. नीलोत्पलानि
16. शरणागता
17. रामलक्ष्मणौ
In simple words: This question asks you to provide the compound forms for the underlined or implied phrases in each sentence. The answers list the correct compound word that condenses the meaning of the original phrase.

Exam Tip: To answer this, identify the core words and their relationship in each phrase. Then, apply the relevant compound rules to create a single, concise compound word, ensuring it accurately reflects the original meaning.

 

Question 11. अधोलिखिते संवादे रेखाङ्कितपदेषु समास-विग्रहं कृत्वा लिखत।
1. मानवजीवनम् चतुर्यु आश्रमेषु विभक्तम्।
2. कोऽपि जनः तत्र अशिक्षितः न आसीत्।
3. पितामहः – कोकिलमयूरौ।
4. जनकसुता सीता आसीत्।
5. 'पञ्चवटी' इति स्थाने सीता रामः लक्ष्मणश्च अवसन्।
6. काकः कृष्णः पिकः कृष्णः को भेदः पिककाकयोः?
7. इदं स्थान निर्मक्षिकम् अस्ति अतः अत्र रोगाः नवर्तन्ते।
8. नरः साधुवृत्ति समाचरेत्?
9. काक:कृष्ण:पिकः कृष्णःको भेदः पिककाकयोः।
10. 'पञ्चवटी' इति स्थाने वने रामः लक्ष्मणेन सीतया च सह अवसत्।
Answer:
1. मानवस्य जीवनम्
2. न शिक्षितः
3. कोकिलः च मयूरः च
4. जनकस्य सुता
5. पञ्चानां वटानां समाहार:
6. पिकश्च काकश्च तयोः
7. मक्षिकाणाम् अभावः
8. धुनाम् वृत्तिम्
9. पिकः च काकः च तयोः
10. पञ्चानाम् वटानाम् समाहारः।
In simple words: This question requires you to break down (Vighraha) the underlined compound words in the given dialogue into their individual components. The answers provide the expanded phrase for each compound, showing how it is formed from separate words.

Exam Tip: When performing Vighraha, carefully analyze the compound to determine the grammatical relationship between its parts. This will guide you in adding the correct case endings and connecting words (like 'च' or 'इति') in the dissolved form.