GSEB Class 9 Sanskrit अभ्यास 3 क्रियापदानि Solutions

Question 1. वर्तमानकालस्य लिखत।
(i) समीर: जनन्याः समीपम् वदति च।
(ii) वयं तु मेघ जलम् एव पिबामः।
(iii) तडागजलं पातुं गच्छामि।
(iv) तं धनस्यूतं तत्रैव त्यजामि।
(v) अहं तु कुलाचारं न पालयामि।
Answer:
(i) समीर: जनन्याः समीपम् अव्रजत अवदत् च।
(ii) वयं तु मेघ जलम् एव अपिबाम्।
(iii) तडागजलं पातुम् अगच्छम्।
(iv) तं धनस्यूतं तत्रैव अत्यजत।
(v) अहं तु कुलाचार न अपालयम्।
In simple words: प्रत्येक वाक्ये वर्तमानकालस्य क्रियापदं भूतकालस्य क्रियापदेन परिवर्तितं कृतम् अस्ति।

Exam Tip: वर्तमानकालस्य क्रियापदानि भूतकालस्य क्रियापदेषु परिवर्तयितुं, मूलधातुं, गणं, पुरुषं, वचनं च स्मर्तव्यम्। अ-प्रत्ययस्य प्रयोगः प्रायः भवति।

Question 2. भूतकालस्य क्रियापदस्य अनुरूपं भविष्यकालस्य क्रियापदं लिखत।
(i) तमवलोक्य सः अचन्तियत्।
(ii) कपोतराजः परिवारेण सह गगने व्यसर्पत्।
(iii) कपोतराजः कपोतान् अकथयत्।
(iv) कश्चित् कपोतः सदर्पम् अवदत्।
Answer:
(i) तमवलोक्य सः चिन्तयिष्यति।
(ii) कपोतराजः परिवारेण सह गगने विसर्पिष्यति।
(iii) कपोतराजः कपोतेभ्यः कथयिष्यति।
(iv) कश्चित् कपोतः सदर्पम् वदिष्यति।
In simple words: भूतकालस्य क्रियापदानि भविष्यकालस्य क्रियापदेषु परिवर्तयितुं, धातुषु 'स्य' इति प्रत्ययः योज्यते, यथा 'चिन्तयिष्यति'।

Exam Tip: भविष्यकालस्य क्रियापदानि निर्मातुं, मूलधातुषु 'स्य' अथवा 'इष्य' प्रत्ययस्य योगः क्रियते, ततः पुरुष-वचनानुसारं रूपाणि भवन्ति।

Question 3. उदाहरणानुसारं रूपस्य परिचयं कारयत।
उदाहरणम् – भवति – भू धातु, प्रथम गण, परस्मैपद, वर्तमानकाल, अन्य पुरुष, एकवचन।
(i) अबोधयत्
(ii) प्रविशति
(iii) अपिबत्
(iv) प्रणमति
(v) वदन्ति
(vi) गमिष्यामः
Answer:
(i) अबोधयत् – बुध धातु, प्रथम गण, परस्मैपद, प्रेरणार्थक भूतकाल, अन्य पुरुष, एकवचन।
(ii) प्रविशति – प्र + विश् धातु, षष्ठी गण, परस्मैपद, वर्तमान काल, अन्य पुरुष, एकवचनम्।
(iii) अपिबत् – पा + पिब् धातु, प्रथम गण, परस्मैपद भूतकाल, अन्य पुरुष, एकवचनम्।
(iv) प्रणमति – प्र + नम् धातु, प्रथम गण, परस्मैपद, वर्तमान काल, अन्य पुरुष, एकवचनम्।
(v) वदन्ति – वद् धातु, प्रथम गण, परस्मैपद, वर्तमान काल, अन्य पुरुष, बहुवचनम्।
(vi) गमिष्यामः – गम् धातु, प्रथम गण, परस्मैपद, सामान्य भविष्यकाल, उत्तम पुरुष, बहुवचनम्।
In simple words: क्रियापदस्य मूलधातुः, गणः, पदं (परस्मैपदं वा आत्मनेपदं), कालः, पुरुषः, वचनं च निर्दिश्यते।

Exam Tip: क्रियापदस्य पूर्णं व्याकरणिकं परिचयं दातुं, धातुः, गणः, पदं, कालः, पुरुषः, वचनं च प्रत्येकं स्पष्टतया ज्ञातव्यम्।

Question 4. अधोलिखितेषु वाक्येषु प्रयुक्तस्य स्म-प्रयोगस्य स्थाने ह्यस्तनभूतकालस्य रूप लिखत।
(i) छात्रा: स्वात्मानं धन्यं मन्यन्ते स्म।
(ii) देशात् जनाः अध्ययनाय आगच्छन्ति स्म।
(iii) गुप्तकाले अत्र वेदाध्ययनमपि प्रचलति स्म।
(iv) पठन पाठन च भवति स्म।
(v) कथाकार: कथा कथयति स्म।
Answer:
(i) छात्रा: स्वात्मानं धन्यम् अमन्यन्त।
(ii) देशात् जनाः अध्ययनाय आगच्छन्।
(iii) गुप्तकाले अत्र वेदाध्ययनमपि प्राचलत्।
(iv) पठनम् पाठनम् च अभवत्।
(v) कथाकार: कथाम् अकथयत्।
In simple words: 'स्म' इत्यस्य प्रयोगः वर्तमानकालस्य क्रियापदं भूतकाले दर्शयति। तस्य स्थाने ह्यस्तनभूतकालस्य क्रियापदानि प्रयुक्तानि सन्ति।

Exam Tip: 'स्म' प्रयोगं भूतकाले परिवर्तयितुं, क्रियापदस्य मूलं ज्ञातव्यं, तदनुसारं लङ्-लकारस्य रूपाणि प्रयोज्यानि।

GSEB Class 9 Sanskrit क्रियापदानि Additional Important Questions and Answers

Question 1. कोष्ठकात् समुचितं क्रियापदं चित्वा वाक्यानि पूरयत।
(i) अद्य युवाम् विद्यालयं किमर्थं न .............? (अगच्छताम्/अगच्छतम्/अगच्छत)
(ii) पुरा जनाः संस्कृतभाषया .............। (भाषन्ते/भाषामहे/अभाषन्त)
(iii) युयम् कं पाठम् .............? (अपठत/अपठत्/अपठन्)
(iv) जीवाः सर्वेऽत्र ............. भावयन्तः परस्परम्। (मोदताम्/मोदेताम्/मोदन्ताम्)
(v) कक्षायाम् सर्वे ध्यानेन .............। (पठतु/पठताम्/पठन्तु)
(vi) प्रभो! मह्यम् बुद्धिम् .............। (यच्छ/यच्छतम्/यच्छत)
(vii) वयं सदैव सुधीराः सुवीराः च .............। (भवेव/भवेम/भवेयम्)
(viii) त्वं सायं कुत्र .............? (गमिष्यसि/गमिष्यय/गमिष्यथ)
(ix) विद्वान् सर्वत्र .............। (पूज्यन्ते/पूज्येते/पूज्यते)
(x) अद्यत्वे समाचारपत्रस्य महत्वं सर्वे .............। (जानाति/जानन्ति/जानासि)
Answer:
(i) अद्य युवाम् विद्यालयं किमर्थं न अगच्छतम्?
(ii) पुरा जनाः संस्कृतभाषया अभाषन्त।
(iii) युयम् कं पाठम् अपठत?
(iv) जीवाः सर्वेऽत्र मोदन्ताम् भावयन्तः परस्परम्।
(v) कक्षायाम् सर्वे ध्यानेन पठन्तु।
(vi) प्रभो! मह्यम् बुद्धिम् यच्छ।
(vii) वयं सदैव सुधीराः सुवीराः च भवेम।
(viii) त्वं सायं कुत्र गमिष्यसि?
(ix) विद्वान् सर्वत्र पूज्यते।
(x) अद्यत्वे समाचारपत्रस्य महत्वं सर्वे जानन्ति।
In simple words: वाक्यानां कर्त्रनुसारं उचितं क्रियापदं रिक्तस्थानेषु स्थापितं अस्ति।

Exam Tip: क्रियापदं चित्वा वाक्यानि पूरयितुं, कर्तृ-वचन-पुरुषानुरूपं क्रियापदस्य चयनं कुर्यात् तथा लकाराणां ज्ञानम् आवश्यकम्।

Question 2. अधोलिखितेषु वाक्येषु कोष्ठकेषु प्रदत्तेन क्रियापदेन रिक्तस्थानं पूरयत।
1. अहम् तु गृ............। (गम्-लुट्लकारे)
(क) गमिष्यामि
(ख) गच्छिष्यामि
(ग) गमिष्यावः
(घ) गमिष्यथः
Answer: (क) गमिष्यामि
In simple words: 'अहम्' (मैं) इति उत्तमपुरुष-एकवचनं अस्ति, अतः 'गम्' धातोः लुट्लकारे उत्तमपुरुष-एकवचनं 'गमिष्यामि' इति भवति।

Exam Tip: क्रियापदं पूरयितुं, वाक्ये विद्यमानस्य कर्तुः पुरुषं (उत्तम, मध्यम, अन्य) वचनं (एक, द्वि, बहु) च दृष्ट्वा उचितं लकाररूपं चिनुत।

Question 2. अधोलिखितेषु वाक्येषु कोष्ठकेषु प्रदत्तेन क्रियापदेन रिक्तस्थानं पूरयत।
2. ये परिश्रमं कुर्वन्ति ते सफलतां .............। (लभ-लट्लकारे)
(क) लभन्ति
(ख) लभते
(ग) लभेते
(घ) लभन्ते
Answer: (घ) लभन्ते
In simple words: 'ये' इति बहुवचनं अस्ति, 'लभ्' धातोः लट्लकारे आत्मनेपदे अन्यपुरुष-बहुवचनं 'लभन्ते' इति भवति।

Exam Tip: आत्मनेपद-क्रियापदानि चयने, कर्तुः वचनं तथा पुरुषं पश्यन्तु। 'लभ्' धातुः आत्मनेपदे प्रयुक्तो भवति।

Question 2. अधोलिखितेषु वाक्येषु कोष्ठकेषु प्रदत्तेन क्रियापदेन रिक्तस्थानं पूरयत।
3. ह्यः मम गृहे विवाहोत्सवः .............। (अस्-ललकारे)
(क) आसीत्
(ख) अस्ति
(ग) आस्ताम्
(घ) आसन्
Answer: (क) आसीत्
In simple words: 'ह्यः' (कल) इति भूतकालसूचकं पदं अस्ति, विवाहोत्सवः एकवचनं अतः 'अस्' धातोः ललकारे एकवचनं 'आसीत्' इति शुद्धम्।

Exam Tip: भूतकालवाचिनि वाक्ये 'लङ्-लकारस्य' प्रयोगः क्रियते। कर्तुः वचनं दृष्ट्वा 'आसीत्' (एकवचनम्), 'आस्ताम्' (द्विवचनम्), 'आसन्' (बहुवचनम्) मध्ये उचितं रूपं चिनुत।

Question 2. अधोलिखितेषु वाक्येषu कोष्ठकेषु प्रदत्तेन क्रियापदेन रिक्तस्थानं पूरयत।
4. अम्बा भोजन................। (पच्-ललकारे)
(क) पचत्
(ख) अपचत्
(ग) अपचन्
(घ) अपचम्
Answer: (ख) अपचत्
In simple words: 'अम्बा' (माँ) इति एकवचनं अस्ति, 'पच्' धातोः ललकारे एकवचनं 'अपचत्' इति भवति।

Exam Tip: 'लङ्-लकारस्य' क्रियापदेषु 'अ' इति उपसर्गः धातुरूपस्य पूर्वं योज्यते। कर्त्रनुसारं सही एकवचन रूपं चिनुत।

Question 2. अधोलिखितेषु वाक्येषु कोष्ठकेषु प्रदत्तेन क्रियापदेन रिक्तस्थानं पूरयत।
5. विद्या विनयं .............। (दद्-लट्लकारे)
(क) यच्छति
(ख) ददाति
(ग) दास्यति
(घ) ददातु
Answer: (ख) ददाति
In simple words: 'विद्या' इति एकवचनं, 'दद्' धातोः लट्लकारे अन्यपुरुष-एकवचनं 'ददाति' इति उचितं अस्ति।

Exam Tip: 'दा' (यच्छ्) धातोः रूपाणि विशेषतया अवधेयानि सन्ति। लट्लकारे 'ददाति' इति रूपं भवति।

Question 2. अधोलिखितेषु वाक्येषु कोष्ठकेषु प्रदत्तेन क्रियापदेन रिक्तस्थानं पूरयत।
6. निशा सुलभा च तत्र .............। (गम्-लुट्लकारे)
(क) गमिष्यतः
(ख) गमिष्यथः
(ग) गमिष्यावः
(घ) गमिष्यथः
Answer: (क) गमिष्यतः
In simple words: 'निशा सुलभा च' इति द्विवचनं अस्ति, अतः 'गम्' धातोः लुट्लकारे अन्यपुरुष-द्विवचनं 'गमिष्यतः' इति उचितम्।

Exam Tip: भविष्यत्कालस्य क्रियापदेषु 'लुट्लकारस्य' प्रयोगः क्रियते। द्विवचनकर्त्रर्थं 'तः' इत्यन्तं रूपं चिनुत।

Question 2. अधोलिखितेषु वाक्येषु कोष्ठकेषु प्रदत्तेन क्रियापदेन रिक्तस्थानं पूरयत।
7. शिशुः .............। (पा-लुट्लकारे)
(क) पिबिष्यति
(ख) पास्यतः
(ग) पास्यति
(घ) पिबिष्यसि
Answer: (ग) पास्यति
In simple words: 'शिशुः' इति एकवचनं अस्ति, 'पा' (पीना) धातोः लुट्लकारे अन्यपुरुष-एकवचनं 'पास्यति' इति उचितम्।

Exam Tip: 'पा' धातोः भविष्यत्कालस्य रूपाणि 'पास्यति' इति भवन्ति। वर्तमाने 'पिबति' इति। एतत् सूक्ष्मं भेदं ध्यातव्यम्।

Question 2. अधोलिखितेषु वाक्येषु कोष्ठकेषु प्रदत्तेन क्रियापदेन रिक्तस्थानं पूरयत।
8. भोजः एकः प्रतापी राजा .............। (अस्-ललकारे)
(क) आत्
(घ) भविष्यति
(ग) आसीत्
(घ) अस्तु
Answer: (ग) आसीत्
In simple words: 'राजा' इति एकवचनं अस्ति, वाक्यं भूतकालस्य अस्ति अतः 'अस्' धातोः ललकारे एकवचनं 'आसीत्' इति उचितम्।

Exam Tip: भूतकालस्य क्रियापदेषु 'लङ्-लकारस्य' प्रयोगः क्रियते। 'अस्' धातोः भूतकाले 'आसीत्' इति रूपं भवति।

Question 2. अधोलिखितेषु वाक्येषु कोष्ठकेषु प्रदत्तेन क्रियापदेन रिक्तस्थानं पूरयत।
9. मोहनः नवमकक्षायाः छात्रः .............। (अस्धातु-लट्लकारे)
(क) अस्ति
(ख) आसीत्
(ग) भविष्यति
(घ) अस्तु
Answer: (क) अस्ति
In simple words: वाक्यं वर्तमानकालस्य अस्ति, 'मोहनः' एकवचनं अतः 'अस्' धातोः लट्लकारे एकवचनं 'अस्ति' इति उचितम्।

Exam Tip: वर्तमानकालस्य क्रियापदेषु 'लट्लकारस्य' प्रयोगः क्रियते। 'अस्' धातोः वर्तमाने 'अस्ति' इति रूपं भवति।

Question 2. अधोलिखितेषु वाक्येषु कोष्ठकेषु प्रदत्तेन क्रियापदेन रिक्तस्थानं पूरयत।
10. मोहनः मित्रेण सह आपणम् .............। (गम्धातु-ललकारे)
(क) अगच्छत्
(ख) अगच्छत
(ग) अगच्छताम्
(घ) अगच्छन्
Answer: (क) अगच्छत्
In simple words: 'मोहनः' एकवचनं अस्ति, अतः 'गम्' धातोः ललकारे अन्यपुरुष-एकवचनं 'अगच्छत्' इति उचितम्।

Exam Tip: लङ्-लकारे अन्यपुरुष-एकवचनं 'अगच्छत्' भवति। द्विवचने 'अगच्छताम्' बहुवचने 'अगच्छन्' इति।

Question 2. अधोलिखितेषु वाक्येषु कोष्ठकेषु प्रदत्तेन क्रियापदेन रिक्तस्थानं पूरयत।
11. एकस्मिन् वने एकः सिंहः .............। (प्रति + वस् धातु-लट्लकारे)
(क) प्रतिअवसति
(ख) प्रतिवसति
(ग) प्रतिवससि
(घ) प्रतिवसथः
Answer: (ख) प्रतिवसति
In simple words: 'सिंहः' एकवचनं अस्ति, 'प्रति + वस्' धातोः लट्लकारे अन्यपुरुष-एकवचनं 'प्रतिवसति' इति उचितम्।

Exam Tip: उपसर्गसहिताः धातवः अपि नियमानुसारं रूपं धारयन्ति। 'प्रतिवसति' इति 'रहता है' इत्यर्थे प्रयुज्यते।

Question 2. अधोलिखितेषु वाक्येषु कोष्ठकेषु प्रदत्तेन क्रियापदेन रिक्तस्थानं पूरयत।
12. श्वः रविवासरः .............। (भूधातु-लुट्लकारे)
(क) आसीत्
(ख) अस्ति
(ग) भवेत्
(घ) भविष्यति
Answer: (घ) भविष्यति
In simple words: 'श्वः' (कल) इति भविष्यत्कालसूचकं पदं अस्ति, अतः 'भू' धातोः लुट्लकारे एकवचनं 'भविष्यति' इति उचितम्।

Exam Tip: 'श्वः' इत्यस्य प्रयोगः भविष्यत्कालं सूचयति। 'भू' धातोः भविष्यत्काले 'भविष्यति' इति रूपं भवति।

Question 3. स्थूलपदानि आधृत्य उचितं लकारं लिखत।
1. छात्राः ज्ञानम् प्राप्नुवन्।
(क) लृट्
(ख) लट्
(ग) लट्
(घ) लङ्
Answer: (घ) लङ्
In simple words: 'प्राप्नुवन्' इति क्रियापदं भूतकाले प्रयुक्तं अस्ति, अतः अयं 'लङ्' लकारः अस्ति।

Exam Tip: लङ्-लकारः भूतकालं दर्शयति। क्रियापदानि प्रायः 'अ' इत्यनेन उपसर्गेण आरभ्यन्ते तथा अन्ते 'न्' इति भवति।

Question 3. स्थूलपदानि आधृत्य उचितं लकारं लिखत।
2. स्थानानि दर्शनीयानि सन्ति।
(क) लङ्
(ख) लोट
(ग) लट्
(घ) लृट्
Answer: (ग) लट्
In simple words: 'सन्ति' इति क्रियापदं वर्तमानकाले प्रयुक्तं अस्ति, अतः अयं 'लट्लकारः' अस्ति।

Exam Tip: लट्लकारः वर्तमानकालं सूचयति। 'अस्' धातोः वर्तमानकाले 'अस्ति, स्तः, सन्ति' इति रूपाणि भवन्ति।

Question 3. स्थूलपदानि आधृत्य उचितं लकारं लिखत।
3. त्वम् कुत्र गमिष्यसि?
(क) लट्
(ख) लङ्
(घ) लृट्
(ग) लोट्
Answer: (घ) लृट्
In simple words: 'गमिष्यसि' इति क्रियापदं भविष्यत्काले प्रयुक्तं अस्ति, अतः अयं 'लृट्लकारः' अस्ति।

Exam Tip: लृट्लकारः भविष्यत्कालं दर्शयति। क्रियापदानि प्रायः 'स्य' अथवा 'इष्य' इत्यनेन युक्तानि भवन्ति।

Question 3. स्थूलपदानि आधृत्य उचितं लकारं लिखत।
4. सा धनम् लभते।
(क) लट्लकारः
(ख) लृट्लकारः
(घ) लङ्लकारः
(ग) लङ्लकारः
Answer: (क) लट्लकारः
In simple words: 'लभते' इति क्रियापदं वर्तमानकाले प्रयुक्तं अस्ति, अतः अयं 'लट्लकारः' अस्ति।

Exam Tip: आत्मनेपदस्य क्रियापदानि यथा 'लभते' इति वर्तमानकाले 'लट्लकारस्य' द्योतकानि भवन्ति।

Question 3. स्थूलपदानि आधृत्य उचितं लकारं लिखत।
5. अत्र किम् आसीत्?
(क) लङ्
(ख) लोट्
(घ) लट्
(ग) लृट्
Answer: (क) लङ्
In simple words: 'आसीत्' इति क्रियापदं भूतकाले प्रयुक्तं अस्ति, अतः अयं 'लङ्' लकारः अस्ति।

Exam Tip: 'अस्' धातोः लङ्-लकारे एकवचनं 'आसीत्' इति भवति। प्रश्नवाचकपदानां प्रयोगः काले परिवर्तनं न करोति।

Question 3. स्थूलपदानि आधृत्य उचितं लकारं लिखत।
6. वयम् कथयामः।
(क) लृट्
(ख) लोट्
(घ) लट्
(ग) लङ्
Answer: (घ) लट्
In simple words: 'कथयामः' इति क्रियापदं वर्तमानकाले प्रयुक्तं अस्ति, अतः अयं 'लट्लकारः' अस्ति।

Exam Tip: 'उत्तमपुरुष-बहुवचनस्य' क्रियापदेषु 'मः' इति प्रत्ययः लट्लकारे भवति। यथा 'पठामः', 'गच्छामः' इत्यादि।

Question 3. स्थूलपदानि आधृत्य उचितं लकारं लिखत।
7. अहम् नाटकम् अपश्यम्।
(क) लट्
(ख) लृट्
(ग) लङ्
(घ) लोट्
Answer: (ग) लङ्
In simple words: 'अपश्यम्' इति क्रियापदं भूतकाले प्रयुक्तं अस्ति, अतः अयं 'लङ्' लकारः अस्ति।

Exam Tip: लङ्-लकारे 'उत्तमपुरुष-एकवचनस्य' क्रियापदेषु 'अम्' इति प्रत्ययः भवति, यथा 'अपठम्', 'अगच्छम्' इत्यादि।

Question 3. स्थूलपदानि आधृत्य उचितं लकारं लिखत।
8. बालिका: नृत्यन्ति।
(क) लट्
(ख) लोट्
(ग) लङ्
(घ) विधिलिङ्
Answer: (क) लट्
In simple words: 'नृत्यन्ति' इति क्रियापदं वर्तमानकाले प्रयुक्तं अस्ति, अतः अयं 'लट्लकारः' अस्ति।

Exam Tip: 'अन्यपुरुष-बहुवचनस्य' क्रियापदेषु 'न्ति' इति प्रत्ययः लट्लकारे भवति, यथा 'पठन्ति', 'गच्छन्ति' इत्यादि।

Question 3. स्थूलपदानि आधृत्य उचितं लकारं लिखत।
9. सेवका: सेवन्ते।
(क) लोट्
(ख) लङ्
(ग) लृट्
(घ) लोट्
Answer: (घ) लोट्
In simple words: 'सेवन्ते' इति क्रियापदं वर्तमानकाले प्रयुक्तं अस्ति, अतः अयं 'लट्लकारः' अस्ति।

Exam Tip: आत्मनेपदस्य क्रियापदानि यथा 'सेवन्ते' इति वर्तमानकाले 'लट्लकारस्य' द्योतकानि भवन्ति। 'ते, इते, अन्ते' इति प्रत्ययाः स्मर्तव्याः।

Question 3. स्थूलपदानि आधृत्य उचितं लकारं लिखत।
10. अश्वाः अधावन्।
(क) लृट्
(ख) लट्
(ग) लङ्
(घ) लृट्
Answer: (ग) लङ्
In simple words: 'अधावन्' इति क्रियापदं भूतकाले प्रयुक्तं अस्ति, अतः अयं 'लङ्' लकारः अस्ति।

Exam Tip: 'धाव्' धातोः लङ्-लकारे अन्यपुरुष-बहुवचनं 'अधावन्' इति भवति, यत्र 'न्' इति प्रत्ययः दृश्यते।

Question 3. स्थूलपदानि आधृत्य उचितं लकारं लिखत।
11. अध्यापका: पाठान् पाठयन्ति।
(क) लट्
(ख) लृट्
(ग) लङ्
(घ) विधिलिङ्
Answer: (क) लट्
In simple words: 'पाठयन्ति' इति क्रियापदं वर्तमानकाले प्रयुक्तं अस्ति, अतः अयं 'लट्लकारः' अस्ति।

Exam Tip: 'पाठय्' धातोः (प्रेरणार्थक) अन्यपुरुष-बहुवचने 'पाठयन्ति' इति रूपं वर्तमानकालं सूचयति।

Question 3. स्थूलपदानि आधृत्य उचितं लकारं लिखत।
12. त्वया किम् कथ्यते?
(क) लृट्
(ख) विधिलिङ्
(ग) लट्
(घ) लङ्
Answer: (ग) लट्
In simple words: 'कथ्यते' इति क्रियापदं वर्तमानकाले प्रयुक्तं अस्ति, अतः अयं 'लट्लकारः' अस्ति।

Exam Tip: 'कर्मवाच्यस्य' क्रियापदेषु 'य' प्रत्ययः आत्मनेपदस्य रूपाणि च लट्लकारे 'कथ्यते' इति रूपं जनयन्ति।

Question 3. स्थूलपदानि आधृत्य उचितं लकारं लिखत।
13. तत्र किम् भविष्यति?
(क) विधिलिङ्
(ख) लृट्
(ग) लट्
(घ) लङ्
Answer: (ख) लृट्
In simple words: 'भविष्यति' इति क्रियापदं भविष्यत्काले प्रयुक्तं अस्ति, अतः अयं 'लृट्लकारः' अस्ति।

Exam Tip: 'किम्' इति प्रश्नवाचकं पदं लकारे परिवर्तनं न करोति। 'भविष्यति' इति रूपं 'भू' धातोः लृट्लकारे एकवचनं अस्ति।

Question 3. स्थूलपदानि आधृत्य उचितं लकारं लिखत।
14. वयम् जन्तुशालाम् अपश्याम।
(क) लोट्
(ख) विधिलिङ्
(ग) लृट्
(घ) लङ्
Answer: (घ) लङ्
In simple words: 'अपश्याम' इति क्रियापदं भूतकाले प्रयुक्तं अस्ति, अतः अयं 'लङ्' लकारः अस्ति।

Exam Tip: 'पश्य' धातोः (दृश्) लङ्-लकारे उत्तमपुरुष-बहुवचने 'अपश्याम' इति रूपं भवति। 'अ' उपसर्गः भूतकालं सूचयति।

Question 3. स्थूलपदानि आधृत्य उचितं लकारं लिखत।
15. क्रोधात् मोहः संभवति।
(क) लट्
(ख) लृट्
(ग) विधिलिङ्
(घ) लोट्
Answer: (क) लट्
In simple words: 'संभवति' इति क्रियापदं वर्तमानकाले प्रयुक्तं अस्ति, अतः अयं 'लट्लकारः' अस्ति।

Exam Tip: 'सम् + भू' धातोः लट्लकारे अन्यपुरुष-एकवचनं 'संभवति' इति भवति, यत्र 'ति' प्रत्ययः वर्तमानकालस्य सूचकः।

Question 4. कोष्ठकात् मूलधातुं गृहीत्वातस्य उचितधातुरूपैः वाक्यानि पूरयत।
(i) अशोकः सदा प्रातः पञ्चवादनकाले .............। (उत्तिष्ठ)
(ii) वयम् विद्यालयं गत्वा गुरून् .............। (नम्)
(iii) कमला .............। (लभ्)
(iv) कीर्तिः श्वः भ्रात्रा सह चेन्नईनगरम् .............। (गम्)
Answer:
(i) अशोकः सदा प्रातः पञ्चवादनकाले उत्तिष्ठति।
(ii) वयम् विद्यालयं गत्वा गुरून् नमामः।
(iii) कमला अलभत।
(iv) कीर्तिः श्वः भ्रात्रा सह चेन्नईनगरम् गमिष्यति।
In simple words: वाक्यस्य कालानुगुणम्, कर्तृ-वचनानुसारं च कोष्ठकस्थं धातुरूपं परिवर्तितं कृतम्।

Exam Tip: रिक्तस्थानपूरणे, वाक्यस्य अर्थं, कालानुमानं, तथा कर्तुः पुरुष-वचनं दृष्ट्वा धातुं योग्ये लकारे परिवर्तयितुं शक्नोति।

Question 5. अध:प्रदत्तेषु धातुरूपेषु उचितैः धातुरूपैः रिक्तस्थानानि पूरयत।
1. नायिका .............। (नृत्-लोट्)
(क) नृत्यतु
(ख) नृत्यति
(ग) नृत्यत
(घ) नृत्यानि
Answer: (क) नृत्यतु
In simple words: 'नायिका' इति एकवचनं अस्ति, लोट्लकारे अन्यपुरुष-एकवचनं 'नृत्यतु' इति आज्ञार्थे प्रयुज्यते।

Exam Tip: लोट्लकारः आज्ञार्थं अथवा प्रार्थनार्थं प्रयुज्यते। अन्यपुरुष-एकवचने 'तु' इति प्रत्ययः भवति।

Question 5. अध:प्रदत्तेषु धातुरूपेषु उचितैः धातुरूपैः रिक्तस्थानानि पूरयत।
2. भक्ताः देवम् .............। (नम्-वि०)
(क) नमेत
(ख) नमेत्
(ग) नमेयुः
(घ) नमन्तु
Answer: (ग) नमेयुः
In simple words: 'भक्ताः' इति बहुवचनं अस्ति, विधिलिङ्लकारे अन्यपुरुष-बहुवचनं 'नमेयुः' इति प्रार्थनार्थे अथवा कर्तव्यबोधनार्थे प्रयुज्यते।

Exam Tip: विधिलिङ्लकारः चाहिए-अर्थे अथवा इच्छा-अर्थे प्रयुज्यते। 'अन्यपुरुष-बहुवचने' 'एयुः' इति प्रत्ययः भवति।

Question 5. अध:प्रदत्तेषु धातुरूपेषु उचितैः धातुरूपैः रिक्तस्थानानि पूरयत।
3. भोजनं समये .............। (भक्ष्-लोट)
(क) भक्षयतु
(ख) भक्षय
(ग) भक्षयेत्
(घ) भक्षयत
Answer: (ख) भक्षय
In simple words: 'भोजनं' कर्मपदं अस्ति, लोट्लकारे मध्यमपुरुष-एकवचनं 'भक्षय' इति आज्ञार्थे प्रयुज्यते।

Exam Tip: लोट्लकारे मध्यमपुरुष-एकवचनस्य क्रियापदेषु 'अ' इति प्रत्ययः भवति, यथा 'पठ', 'गच्छ' इत्यादि।

Question 5. अध:प्रदत्तेषु धातुरूपेषु उचितैः धातुरूपैः रिक्तस्थानानि पूरयत।
4. बालकाः कोलाहलम् न .............। (कृ-लोट)
(क) कुर्वन्तु
(ख) कुरुतु
(ग) करोतु
(घ) कुर्युः
Answer: (क) कुर्वन्तु
In simple words: 'बालकाः' इति बहुवचनं अस्ति, लोट्लकारे अन्यपुरुष-बहुवचनं 'कुर्वन्तु' इति निषेधार्थे आज्ञार्थे वा प्रयुज्यते।

Exam Tip: 'कृ' धातोः लोट्लकारे रूपाणि भिन्नानि भवन्ति। 'अन्यपुरुष-बहुवचने' 'कुर्वन्तु' इति रूपं भवति।

Question 5. अध:प्रदत्तेषु धातुरूपेषु उचितैः धातुरूपैः रिक्तस्थानानि पूरयत।
5. युवाम् संस्कृतम् .............। (पठ्-लोट)
(क) पठतु
(ख) पठेताम्
(ग) पठतम्
(घ) पठताम्
Answer: (ग) पठतम्
In simple words: 'युवाम्' (तुम दोनों) इति मध्यमपुरुष-द्विवचनं अस्ति, अतः 'पठ्' धातोः लोट्लकारे मध्यमपुरुष-द्विवचनं 'पठतम्' इति उचितम्।

Exam Tip: लोट्लकारे मध्यमपुरुष-द्विवचनस्य क्रियापदेषु 'तम्' इति प्रत्ययः भवति, यथा 'गच्छतम्', 'लिखतम्' इत्यादि।

Question 5. अध:प्रदत्तेषु धातुरूपेषु उचितैः धातुरूपैः रिक्तस्थानानि पूरयत।
6. गुरुः शिष्यम् .............। (प्रच्छ-विधि)
(क) पृच्छेत्
(ख) पृच्छेत
(ग) पृच्छेः
(घ) पृच्छेम
Answer: (क) पृच्छेत्
In simple words: 'गुरुः' इति एकवचनं अस्ति, विधिलिङ्लकारे अन्यपुरुष-एकवचनं 'पृच्छेत्' इति कर्तव्यबोधनार्थे प्रयुज्यते।

Exam Tip: विधिलिङ्लकारे अन्यपुरुष-एकवचनस्य क्रियापदेषु 'एत्' इति प्रत्ययः भवति, यथा 'पठेत्', 'गच्छेत्' इत्यादि।

Question 5. अध:प्रदत्तेषु धातुरूपेषु उचितैः धातुरूपैः रिक्तस्थानानि पूरयत।
7. ते सर्वान् .............। (हन्-वि०)
(क) हन्यात्
(ख) हन्युः
(ग) जहि
(घ) हनताम्
Answer: (ख) हन्युः
In simple words: 'ते' इति बहुवचनं अस्ति, विधिलिङ्लकारे अन्यपुरुष-बहुवचनं 'हन्युः' इति उचितम्।

Exam Tip: 'हन्' धातोः विधिलिङ्लकारे 'हन्यात्, हन्याताम्, हन्युः' इति रूपाणि भवन्ति। बहुवचने 'हन्युः' इति चिनुत।

Question 5. अध:प्रदत्तेषु धातुरूपेषु उचितैः धातुरूपैः रिक्तस्थानानि पूरयत।
8. त्वम् तत्र एव .............। (चल्-लोट)
(क) चलतु
(ख) चल
(ग) चलेः
(घ) अचल:
Answer: (ख) चल
In simple words: 'त्वम्' (तुम) इति मध्यमपुरुष-एकवचनं अस्ति, अतः 'चल्' धातोः लोट्लकारे मध्यमपुरुष-एकवचनं 'चल' इति उचितम्।

Exam Tip: लोट्लकारे मध्यमपुरुष-एकवचनं धातुना सह 'अ' प्रत्ययेन सह समाप्यते, यथा 'पठ', 'गच्छ', 'लिख'।

Question 5. अध:प्रदत्तेषु धातुरूपेषु उचितैः धातुरूपैः रिक्तस्थानानि पूरयत।
9. तत्र मा .............। (गम्-लोट)
(क) गच्छ
(ख) गच्छतु
(ग) गच्छानि
(घ) गच्छेताम्
Answer: (क) गच्छ
In simple words: 'मा' इति निषेधार्थे प्रयुज्यते। 'गम्' धातोः लोट्लकारे मध्यमपुरुष-एकवचनं 'गच्छ' इति उचितम्।

Exam Tip: 'मा' अव्ययस्य योगे लोट्लकारस्य प्रयोगः निषेधार्थं क्रियते। मध्यमपुरुष-एकवचनं 'गच्छ' इति भवति।

Question 5. अध:प्रदत्तेषु धातुरूपेषु उचितैः धातुरूपैः रिक्तस्थानानि पूरयत।
10. कार्यम् अधुना एव .............। (कृ-विधि)
(क) कुर्यात्
(ख) कुर्यात
(ग) कुर्युः
(घ) करवाणि
Answer: (क) कुर्यात्
In simple words: 'कार्यम्' इति एकवचनं अस्ति, विधिलिङ्लकारे अन्यपुरुष-एकवचनं 'कुर्यात्' इति कर्तव्यबोधनार्थे प्रयुज्यते।

Exam Tip: विधिलिङ्लकारे अन्यपुरुष-एकवचनस्य क्रियापदेषु 'यात्' इति प्रत्ययः भवति। 'कृ' धातोः रूपं 'कुर्यात्' इति शुद्धम्।

Question 5. अध:प्रदत्तेषु धातुरूपेषु उचितैः धातुरूपैः रिक्तस्थानानि पूरयत।
11. ते कि..................। (लिख-लोट)
(क) लिखानि
(ख) लिखेत्
(ग) लिखेत
(घ) लिखन्तु
Answer: (घ) लिखन्तु
In simple words: 'ते' इति बहुवचनं अस्ति, लोट्लकारे अन्यपुरुष-बहुवचनं 'लिखन्तु' इति आज्ञार्थे प्रयुज्यते।

Exam Tip: लोट्लकारे अन्यपुरुष-बहुवचनस्य क्रियापदेषु 'न्तु' इति प्रत्ययः भवति, यथा 'पठन्तु', 'गच्छन्तु' इत्यादि।

Question 5. अध:प्रdत्तेषु धातुरूपेषु उचितैः धातुरूपैः रिक्तस्थानानि पूरयत।
12. यूयम् सर्वे तत्र .............। (गम्-लोट)
(क) गच्छतु
(ख) गच्छन्तु
(ग) गच्छत
(घ) गच्छत्
Answer: (ग) गच्छत
In simple words: 'यूयम्' (तुम सब) इति मध्यमपुरुष-बहुवचनं अस्ति, अतः 'गम्' धातोः लोट्लकारे मध्यमपुरुष-बहुवचनं 'गच्छत' इति उचितम्।

Exam Tip: लोट्लकारे मध्यमपुरुष-बहुवचनस्य क्रियापदेषु 'त' इति प्रत्ययः भवति, यथा 'पठत', 'खादत' इत्यादि।

Question 5. अध:प्रदत्तेषु धातुरूपेषु उचितैः धातुरूपैः रिक्तस्थानानि पूरयत।
13. सैनिकाः देशम् .............। (रक्ष-विधि)
(क) रक्षेत्
(ख) रक्षेयुः
(ग) रक्षेत
(घ) रक्षामि
Answer: (ख) रक्षेयुः
In simple words: 'सैनिकाः' इति बहुवचनं अस्ति, विधिलिङ्लकारे अन्यपुरुष-बहुवचनं 'रक्षेयुः' इति कर्तव्यबोधनार्थे प्रयुज्यते।

Exam Tip: विधिलिङ्लकारे 'अन्यपुरुष-बहुवचने' 'एयुः' इति प्रत्ययः भवति। 'रक्ष्' धातोः रूपं 'रक्षेयुः' इति शुद्धम्।

Question 5. अध:प्रदत्तेषु धातुरूपेषु उचितैः धातुरूपैः रिक्तस्थानानि पूरयत।
14. अत्र मा .............। (उप + विश्-लोट)
(क) उपविशत
(ख) ओपविशत्
(ग) उपविशति
(घ) उपविशे
Answer: (क) उपविशत
In simple words: 'मा' इति निषेधार्थे प्रयुज्यते। 'उप + विश्' धातोः लोट्लकारे मध्यमपुरुष-बहुवचनं 'उपविशत' इति उचितम्।

Exam Tip: 'मा' इत्यस्य प्रयोगे लोट्लकारस्य मध्यमपुरुष-बहुवचनं 'त' इत्यनेन समाप्यते, यथा 'पठत', 'लिखत'।

Question 5. अध:प्रदत्तेषु धातुरूपेषु उचितैः धातुरूपैः रिक्तस्थानानि पूरयत।
15. आवाम् .............। (चल्-लोट्)
(क) चलाम
(ख) चलाव
(ग) चलेव
(घ) चलेयम्
Answer: (ख) चलाव
In simple words: 'आवाम्' (हम दोनों) इति उत्तमपुरुष-द्विवचनं अस्ति, अतः 'चल्' धातोः लोट्लकारे उत्तमपुरुष-द्विवचनं 'चलाव' इति उचितम्।

Exam Tip: लोट्लकारे उत्तमपुरुष-द्विवचनस्य क्रियापदेषु 'आव' इति प्रत्ययः भवति, यथा 'गच्छाव', 'पठाव' इत्यादि।

Question 5. अध:प्रदत्तेषु धातुरूपेषु उचितैः धातुरूपैः रिक्तस्थानानि पूरयत।
16. अहम् तम् .............। (पृच्छ-लोट)
(क) पृच्छानि
(ख) पृच्छामि
(ग) पृच्छाव
(घ) पृच्छाम
Answer: (क) पृच्छानि
In simple words: 'अहम्' (मैं) इति उत्तमपुरुष-एकवचनं अस्ति, अतः 'पृच्छ्' धातोः लोट्लकारे उत्तमपुरुष-एकवचनं 'पृच्छानि' इति उचितम्।

Exam Tip: लोट्लकारे उत्तमपुरुष-एकवचनस्य क्रियापदेषु 'आनि' इति प्रत्ययः भवति, यथा 'पठानि', 'गच्छानि' इत्यादि।

Question 5. अध:प्रदत्तेषु धातुरूपेषु उचितैः धातुरूपैः रिक्तस्थानानि पूरयत।
17. सदैव सत्यं .............। (वद्-लोट)
(क) वदेः
(ख) वद
(ग) वदतु
(घ) वदेत्
Answer: (ख) वद
In simple words: 'सत्यं वद' इति मध्यमपुरुष-एकवचनस्य आज्ञार्थं लोट्लकारस्य रूपं अस्ति।

Exam Tip: लोट्लकारे मध्यमपुरुष-एकवचनं धातुना सह 'अ' प्रत्ययेन सह समाप्यते, यदा 'त्वम्' (तुम) कर्ता भवति।

Question 6. अधोलिखितेषु वाक्येषु कोष्ठकेषु प्रदत्तेन क्रियापदेन रिक्तस्थानं पूरयत।
1. त्वम् ! शिक्षकं प्रश्न .............। (प्रच्छ्-लोट् लकारे)
2. वयं सदा अध्यापकानाम् आज्ञापालनं .............। (कृ-विधिलिङ् लकारे)
3. त्वम् आज्ञाकारी .............। (भू-लोट् लकारे)
4. यूयम् असत्यं न .............। (वद्-विधिलिङ् लकारे)
5. कार्यं विलम्बेन न .............। (कृ धातु-लोट् लकारे)
6. सदा सत्यं .............। (वद् धातु-विधिलिङ् लकारे)
Answer:
1. त्वम् ! शिक्षकं प्रश्न पृच्छ।
2. वयं सदा अध्यापकानाम् आज्ञापालनं कुर्याम्।
3. त्वम् आज्ञाकारी भव।
4. यूयम् असत्यं न वदेत।
5. कार्यं विलम्बेन न कुर्यात्।
6. सदा सत्यं वदेत्।
In simple words: प्रत्येक वाक्ये कर्तृ-पुरुष-वचनानुसारं तथा लकारानुगुणम् उचितं क्रियापदं स्थापितम्।

Exam Tip: रिक्तस्थानपूरणे, कर्तुः पुरुष-वचनं तथा वाक्यस्य आशयं (आज्ञा, प्रार्थना, कर्तव्य) दृष्ट्वा उचितं लकाररूपं चिनुत।

Kriyapadani Vartamanakala:

In class 8, and in past lessons, you have learned about the present tense of verb roots. In that context, your attention is drawn to one important point. For instance, read the following sentences:

(1) अधीशः पठति।
(2) तोषा नृत्यति।
(3) त्रीशा लिखति।
(4) हार्दी पूजयति।

In all four sentences above, the verb roots have been utilized in the present tense. At the end of every root, the suffix `fa` is common. However, the vowel (sound) between the root and the suffix differs in each instance. For example, in (1) `पठति`, it is `पठ्-अ-ति` and uses `अ`, while in `नृत्यति` it uses `य`. In the same way, in `लिखति`, which is `लिखू – अ – ति`, it uses `अ`. The vowel sounds that come in between are called the congregational affix.

The sounds are different because they are based on the specific groups to which the root belongs. In Sanskrit, all verbs in the language are divided into 10 Ganas. For each of these, the suffix is distinct. Here, you will be taught the suffixes of only four of the Ganas initially: first, fourth, sixth, and tenth. So, you must now recall the suffixes for these four Ganas. For example, the suffix of the first Gana is `अ`, of the fourth it is `य`, of the sixth it is `अ`, and of the tenth it is `अय`.

When you look at this, you discover that:

• Whenever you use a root as a verb, you need to add the correct suffix, and
• Whenever you need to add the suffix, you must remember the tense, the Gana of the root, person, and number.

Now, read a few more sentences.

(1) विद्यया सुखं लभते।
(2) बालकः हस्तेन खादति।
(3) शिशुः मातरं वन्दते।

You will observe that in both sentences, the verb `खादति` is used in the present tense form. But when this verb is used along with `स्म`, it gives the meaning of past tense.

In these cases, where the suffix is added to the root, it is in Parasmaipada, and where the suffix is `ते`, it is Atamanepada. Some verbs have the Parasmaipada suffix, while others have the Atmanepada suffix. Those roots that take the Parasmaipada suffix are called Parasmaipada roots, and those that take the Atmanepada suffix are called Atmanepada roots. There are also some verbs that can have both the Parasmaipada and the Atmanepada suffixes. Such roots are known as Ubhayapadi roots.

Thus, for every verb in the present tense, depending on whether the root is Parasmaipada or Atmanepada, the suffix is attached. The fundamental suffixes of Parasmaipada and Atmanepada are provided below:

Suffixes of Vartamanakala (Parasmaipada Paraspaida)

Suffix of Vartamanakala (Parasmaipada Atmanepad)

In short, for verbs in the present tense, there are three parts: root + suffix + basic suffix. Therefore, whenever you want to create a verb in the present tense from any root, you must first take the root, then add the suffix of the Gana to which it belongs, and then, according to the speaker's wish, add the basic suffix (Atmanepada or Parasmaipada, as the situation may

be) in alignment with the person and number being used. The forms of some verbs that have been created, following these rules, are shown below.

(The fixed roots you need to learn are (Gana 1) (परस्मै.) पठ्, हस्, चल्, खेल्, खाद् पा-पिब् गम्-गच्छ भू-भव्, दृश-पश्य्, स्था-तिष्ठ, वस्, (आत्मने,) लभ्, भाष, रम्, वन्द्, मुद्, शुभ् (Gana 4) नृत्, कुप्, नश्, क्रुध्, द्रुह्, (आत्मने) विद्, बुध, मन्, युध् (Gana 6) लिख्, प्र-विश्, (आत्मने.) मिल्, मुच्, विद्, प्र + क्षिप्ः (Gana 10) कथ्, गण, रच्, स्पृह, पूच्)

Path to Study (1st Gana)

Forms of Vartamanakala (Parasmaipada Paraspaida)

Labh to Study (1st Gana)

Forms of Vartamanakala (Parasmaipada Atmanepad)

Nrit to Study (1st Gana)

Forms of Vartamanakala (Parasmaipada Paraspaida)

Vid to Study (4th Gana)

Forms of Vartamanakala (Parasmaipada Paraspaida)

Vid to Study (4th Gana)

Forms of Vartamanakala (Parasmaipada Paraspaida)

Likh to Study (6th Gana)

Forms of Vartamanakala (Parasmaipada)

Mil, to Study (6th Gana)

Forms of Vartamanakala (Parasmain Parasmaipada)

Kath to Study (10th Gana)

Forms of Vartamanakala (Parasmaipada)

Kath to Study (10th Gana)

Forms of Vartamanakala (Parasmaipada)

In addition to the forms above, if any form needs to be identified, one must clarify the following five points: root, Gana, tense, person, and number. For example, when you want to identify the verb form `पठति`, the root `पठ्`, first Gana, present tense, third person, and singular are the five points that are clarified. (These same five points should also be kept in mind when you need to identify verb forms in past and future tense.)

(2) Hyastana Bhutakala Past Tense (Lang-Lakarah)

Read the following sentences:

(1) ऋषिः गुरुकुले अपठत्।।
(2) रामलक्ष्मणौ गुरुकुले अपठताम्।
(3) सर्वे छात्राः गुरुकुले अपठन्।

Hyastana Bhutakala (Parasmaipada Basic Prefixes)

Shastana Bhutakala (Atmanepada Atmanepad) Basic Prefixes

As in the verb forms of the present tense, in `ह्यस्तन भूतकाल` too `अ + धातु + विकरणप्रत्यय + प्रत्यय`, all four parts should be joined. The forms thus created are given below. `अ : पठ् + अ + त् – अपठत्` (This demonstrates how the components combine to form the past tense). Remember that `ह्यस्तन भूतकाल` is also called `अनद्यतन भूतकाल`.

Path to Read, to Study (1st Gana)

Hyastana Bhutakala Parasmaipada

Labh to Get (1st Gana) Hyastana Bhutakala, Atmanepada

Nrit todance (4th Gana) Hyastana Bhutakala, Parasmaipada

Vid to Be, to Happen (4th Gana) Hyastana Bhutakala, Atmanepada

Mil togeet (6th Gana) Hyastana Bhutakala, Atmanepada

Kath to Say (10th Gana) Hyastana Bhutakala, Parasmaipada

Kath to Say (10th Gana) Hyastana Bhutakala, Atmanepada

Note: In Sanskrit, there is a special provision for expressing past tense. According to this, if you add `स्म` to the verb form in the present tense, it will show past tense. For example, read the following sentences:

(1) पशुः घासं खादति। (The animal eats grass)
(2) पशुः घासं खादति स्म। (The animal ate grass)

You will notice that in both sentences, the verb `खादति` is used in the present tense form. But when the verb is used along with `स्म`, it gives the meaning of past tense.

(3) Simple Future Tense (Lut-Lakarah)

Read the following sentences:

(1) सः प्रातः दुग्धं पास्यति।
(2) मयूरः नर्तिष्यति।
(3) दीपावलिः आगमिष्यति।

The affixes for simple Future Tense, for both Parasmanipada and Atmanepada, are the same as those for the Present Tense. You only need to remember that, as shown previously, the affix must be added. Therefore, the affixes do not need to be shown again. The Parasmanipada and Atmanepada forms of some roots in Simple Future Tense are provided below:

Path to Study (First Gana) Bhavishyakala, Parasmaipada

Labh toget (First Gana) Bhavishyakala, Atmanepada

Nrit todance (4th Gana) Bhavishyakala, Parasmaipada

Vid to Be, to Happen (4th Gana) Bhavishyakala, Atmanepada

Likh to Write (6th Gana) Bhavishyakala, Parasmaipada

Mil to Meet (6th Gana) Bhavishyakala, Atmanepada

Kath to Say (10th Gana) Bhavishyakala, Parasmaipada

Kath to Say (10th Gana) Bhavishyakala, Atmanepada