GSEB Class 9 Gujarati Vyakaran સંધિ Solutions

1. નીચેના શબ્દોની સંધિ છોડો:

Question 1. સત્યાગ્રહ
(a) સત્ય + આગ્રહ
(b) સત્યા + ગ્રહ
(c) સત્ય + અગ્રહ
Answer: (a) સત્ય + આગ્રહ
In simple words: This word combines 'truth' (સત્ય) with 'insistence' (આગ્રહ), meaning insistence on truth.

Exam Tip: For Sandhi separation questions, try to identify the root words and common prefixes/suffixes to find the correct break point.

Question 2. પ્રત્યક્ષ
(a) પ્રત્ય + અક્ષ
(b) પ્રતિ + અક્ષ
(c) પ્રત્યા + અક્ષ
Answer: (b) પ્રતિ + અક્ષ
In simple words: The word 'પ્રત્યક્ષ' means direct or visible, which comes from combining 'પ્રતિ' (towards) and 'અક્ષ' (eye).

Exam Tip: Words starting with 'પ્રત્ય' often derive from 'પ્રતિ' when separating their Sandhi.

Question 3. નયન
(a) ન + અન
(b) ન + અયન
(c) ને + અન
Answer: (c) ને + અન
In simple words: 'નયન' refers to an eye. It forms by joining 'ને' and 'અન'.

Exam Tip: Pay attention to the sound changes. 'ને' combined with 'અન' often results in the 'અય' sound, leading to 'નયન'.

Question 4. સપ્તર્ષિ
(a) સપ્ત + અર્ષિ
(b) સપ્ત + ઋષિ
(c) સપ્ત + સર્ષિ
Answer: (b) સપ્ત + ઋષિ
In simple words: 'સપ્તર્ષિ' refers to the seven sages, which is made from 'સપ્ત' (seven) and 'ઋષિ' (sage).

Exam Tip: The 'ર્ષિ' sound often indicates the presence of 'ઋષિ' in the original Sandhi combination.

Question 5. પર્યાવરણ
(a) પર્ય + આવરણ
(b) પરિ + આવરણ
Answer: (b) પરિ + આવરણ
In simple words: 'પર્યાવરણ' means environment. It is formed by joining 'પરિ' (around) and 'આવરણ' (cover).

Exam Tip: The 'ર્ય' sound in Sandhi often suggests a 'રિ' ending from the first word joining with a vowel-starting second word.

Question 6. સૂક્તિ
(a) સૂ + ઉક્તી
(b) સુ + ઊક્તિ
(c) સુ + ઉક્તિ
Answer: (b) સુ + ઊક્તિ
In simple words: 'સૂક્તિ' means a good saying. It comes from 'સુ' (good) and 'ઊક્તિ' (saying).

Exam Tip: When two vowels combine to form a long vowel, check for the correct length of the original vowels in the separated words.

Question 7. પાવન
(a) પો + અન
(b) પા + વન
(c) પ + અન
Answer: (a) પો + અન
In simple words: The word 'પાવન' means pure. It is made by combining 'પો' and 'અન'.

Exam Tip: The 'આવ' sound in Sandhi often suggests a 'ઓ' ending from the first word joining with a vowel-starting second word.

Question 8. ગણેશ
(a) ગણ + ઈશ
(b) ગણા + ઇશ
(c) ગ + ણેશ
Answer: (a) ગણ + ઈશ
In simple words: 'ગણેશ' is a name. It is formed by joining 'ગણ' and 'ઈશ'.

Exam Tip: Recognize common word parts like 'ઈશ' (lord) in Sandhi combinations.

Question 9. નીરસ
(a) નિર્ + ઇસ
(b) નિઃ + રસ
(c) ની + રસ
Answer: (b) નિઃ + રસ
In simple words: 'નીરસ' means tasteless. It comes from 'નિઃ' (without) and 'રસ' (taste).

Exam Tip: Visarg Sandhi often involves the 'નિઃ' prefix and a transformation of the Visarg (ઃ) into an 'ર' sound or its removal.

Question 10. વિધોપાસના
(a) વિધ + ઊપાસના
(b) વિદ્યા + ઉપાસના
(c) વિદ્યા + અપાસના
Answer: (b) વિદ્યા + ઉપાસના
In simple words: 'વિધોપાસના' means the worship of knowledge. It combines 'વિદ્યા' (knowledge) and 'ઉપાસના' (worship).

Exam Tip: Identify the correct vowel lengths and word meanings when separating complex Sandhi words.

2. નીચેના શબ્દોની સંધિ જોડોઃ

Question 1. હિત + ઇચ્છું
(a) હિતેચ્છુ
(b) હીતેચ્છુ
(c) હિતઇચ્છ
Answer: (a) હિતેચ્છુ
In simple words: 'હિત + ઇચ્છું' means someone who wishes well. The combined word is 'હિતેચ્છુ'.

Exam Tip: When 'અ' joins 'ઇ', it often forms 'એ' in the combined word, as seen in 'હિતેચ્છુ'.

Question 2. નિસ્ + ફળ
(a) નિષ્ફળ
(b) નિફળ
(c) નિષ્ફળ
Answer: (a) નિષ્ફળ
In simple words: 'નિસ્ + ફળ' means fruitless. The joined word is 'નિષ્ફળ'.

Exam Tip: The 'સ્' sound before certain consonants like 'ફ' can transform into 'ષ્' in Sandhi.

Question 3. વાત + આવરણ
(a) વાતવરણ
(b) વાતાવરણ
(c) વાતઆવરણ
Answer: (b) વાતાવરણ
In simple words: 'વાત + આવરણ' means atmosphere. The combined form is 'વાતાવરણ'.

Exam Tip: When 'અ' and 'આ' combine, they always produce a long 'આ' sound in the resulting word.

Question 4. વિ + આખ્યાન
(a) વ્યાખ્યાન
(b) વિખ્યાન
(c) વ્યાખ્યાન
Answer: (c) વ્યાખ્યાન
In simple words: 'વિ + આખ્યાન' means explanation. The combined word becomes 'વ્યાખ્યાન'.

Exam Tip: When 'ઇ' is followed by 'આ', it frequently transforms into 'ય' with the 'આ' sound, forming 'વ્યા'.

Question 5. સ + અક્ષર
(a) સાક્ષર
(b) સાક્ષર
(c) સાઅક્ષર
Answer: (b) સાક્ષર
In simple words: 'સ + અક્ષર' means literate. The combined word is 'સાક્ષર'.

Exam Tip: Similar to 'અ' and 'આ' combination, 'સ' and 'અક્ષર' merge to produce a long 'આ' sound within 'સાક્ષર'.

Question 6. પરિ + ઈક્ષા
(a) પરિક્ષા
(b) પરીક્ષા
(c) પરીક્સા
Answer: (b) પરીક્ષા
In simple words: 'પરિ + ઈક્ષા' means examination. The combined form is 'પરીક્ષા'.

Exam Tip: When 'ઇ' and 'ઈ' join, they always result in a long 'ઈ' sound in the combined word.

Question 7. પર + ઉપકાર
(a) પરોપકાર
(b) પરાપકાર
(c) પરઉપકાર
Answer: (a) પરોપકાર
In simple words: 'પર + ઉપકાર' means helping others. The joined word is 'પરોપકાર'.

Exam Tip: When 'અ' joins 'ઉ', it usually creates an 'ઓ' sound in the merged word.

Question 8. સમ્ + હાર
(a) સમહાર
(b) સંહાર
(c) સમહાર
Answer: (b) સંહાર
In simple words: 'સમ્ + હાર' means destruction. The combined form is 'સંહાર'.

Exam Tip: The 'મ્' at the end of a word often changes into a bindu (ં) when followed by another consonant, especially 'હ'.

Question 9. નમઃ + તે
(a) નમતે
(b) નમસતે
(c) નમસ્તે
Answer: (c) નમસ્તે
In simple words: 'નમઃ + તે' is a greeting. The combined word is 'નમસ્તે'.

Exam Tip: In Visarg Sandhi, the Visarg (ઃ) can transform into 'સ્' when followed by certain consonants like 'ત'.

Question 10. સ્વ + અર્થ
(a) સ્વાર્થ
(b) સ્વઅર્થ
(c) શ્વાર્થ
Answer: (a) સ્વાર્થ
In simple words: 'સ્વ + અર્થ' means self-interest. The combined word is 'સ્વાર્થ'.

Exam Tip: When two similar vowels ('અ' and 'અ') combine, they always produce the long form of that vowel ('આ').

Std 9 Gujarati Vyakaran Sandhi Notes

સંધિ: જ્યારે બે શબ્દો નજીક આવે છે, ત્યારે પહેલા શબ્દના છેલ્લા અક્ષરમાં અને બીજા શબ્દના પહેલા અક્ષરમાં ઉચ્ચારણ સંબંધિત પરિવર્તન થાય છે, તેને સંધિ કહેવાય છે.

દા. ત.,
વિદ્યા + અર્થી = વિદ્યાર્થી

સંધિના પ્રકારો:

• સ્વરસંધિ,
• વ્યંજન સંધિ અને
• વિસર્ગસંધિ.

આપણે સ્વરસંધિ અને વ્યંજનસંધિ વિશે અભ્યાસ કરીએ.

સ્વરસંધિ: સંધિથી જોડાતા કે પરિવર્તન પામતા બંને ધ્વનિઓ જો સ્વર હોય તો તેને સ્વરસંધિ કહેવાય છે.

દા. ત.,
હિમાલય = હિમ + આલય (અ + આ બંને સ્વર છે.)
મહેશ = મહા + ઈશ (આ + ઈ બંને સ્વર છે.)

વ્યંજન સંધિ: સંધિમાં વ્યંજન સાથે સ્વર જોડાય કે વ્યંજન સાથે વ્યંજન જોડાય તો તેને વ્યંજન સંધિ કહેવાય છે.

દા. ત.,
નિસ્તેજ = નિસ્ + તેજ (સ્ + ત = સ્વ – બંને વ્યંજન છે.)
દુરાચાર = દુર્ + આચાર (સ્ + આ = રા – એક વ્યંજન, એક સ્વર છે)

સ્વરસંધિના નિયમો – ઉદાહરણોઃ

જ્યારે જુદા જુદા વર્ગના સ્વર એકબીજામાં ભળે છે, ત્યારે ત્રીજો સ્વર ઉચ્ચારાય છે. તે માટે નીચેના કોષ્ટકનો અભ્યાસ કરો:

વ્યંજન સંધિના નિયમો – ઉદાહરણોઃ

વિસર્ગસંધિઃ જ્યારે બે શબ્દો ભેગા થાય છે અને પહેલા શબ્દને અંતે વિસર્ગ આવે છે, ત્યારે તેમાં જુદા જુદા ધ્વનિ પરિવર્તનો થાય છે. આવી સંધિને વિસર્ગસંધિ કહેવાય છે.

વિસર્ગસંધિના નિયમો :

(1) વિસર્ગ પહેલાં “અ” સ્વર અને પછી “અ” સ્વર અથવા કોઈ પણ ઘોષ વ્યંજન હોય તો વિસર્ગનો “ઓ” થાય છે.

દા. ત.,
અધઃ + ગતિ = અધોગતિ
મનઃ + બળ = મનોબળ

(2) વિસર્ગ પહેલાં “અ” અને “આ” સિવાયના અન્ય કોઈ પણ સ્વર હોય અને વિસર્ગ પછી અન્ય કોઈ પણ સ્વર કે ઘોષધ્વનિ હોય તો વિસર્ગનો “ર” થાય છે.

દા. ત., નિઃ + આહાર = નિરાહાર, નિઃ + ધન = નિર્ધન

(3) વિસર્ગ પહેલાં “ઇ”, “ઉ” અને વિસર્ગ પછી – ક, પ, ટ, ફ – માંથી કોઈ પણ ધ્વનિ હોય તો વિસર્ગનો “ષ્” થાય છે.

દા. ત., દુઃ + કર્મ = દુષ્કર્મ, ચતુઃ + પાદ = ચતુષ્પાદ (નિઃ + ફળ = નિષ્ફળ, ધનુ + ટંકાર = ધનુષ્ટકારી)

(4) વિસર્ગ ધરાવતા નિઃ પ્રત્યય પછી “ર” ધ્વનિ આવે તો “નિ” દીર્ઘ થાય છે અને વિસર્ગનો લોપ થાય છે.

દા. ત., નિઃ + રોગી = નીરોગી, નિઃ + રસ = નીરસ

(5) વિસર્ગ પછી “ચ”, “છ”, “શ” ધ્વનિ હોય તો વિસર્ગનો “શ્” થાય છે.

દા. ત., નિઃ + ચિંત = નિશ્ચિત, મનઃ + ચક્ષુ = મનશ્ચક્ષુ, પુનઃ + ચ = પુનશ્ચ

(6) નિઃ”, “દુઃ” પૂર્વ-પ્રત્યય પછી શ, સ આવે તો વિસર્ગ યથાવત્ રહે છે.

દા. ત., શ – નિઃશંક, નિઃશબ્દ, નિઃશસ્ત્ર, નિઃશુક્લ, નિઃશેષ,
નિઃશ્વાસ સ – નિઃસંદેશ, નિઃસત્વ, નિઃસંકોચ, નિઃસ્વાર્થ, દુઃસાધ્ય, દુઃસાહસ, દુઃસ્વપ્ન

(7) વિસર્ગ પછી ત’, ‘સ’ હોય તો વિસર્ગનો “સ્” થાય છે.

દા. ત., નમઃ + ત = નમસ્તે
અંતઃ + તત્ત્વ = અંતસ્તત્ત્વ
નિઃ + તેજ = નિસ્તેજ

યાદ રાખોઃ સંધિ બોલવાથી નિયમો સરળતાથી સમજાશે.