GSEB Class 8 Social Science Solutions Chapter 9 સંસાધન

1. નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર એક વાક્યમાં આપો:

Question 1. કુદરતી વનસ્પતિ કોને કહેવાય?
Answer: જે વનસ્પતિ મનુષ્યની સહાય વગર, પોતાની મેળે સ્વયંભૂ ઊગે છે તેને કુદરતી વનસ્પતિ કહેવાય છે.
In simple words: જે છોડ કે વૃક્ષો માણસની મદદ વગર આપોઆપ ઉગે છે, તેમને કુદરતી વનસ્પતિ કહેવામાં આવે છે.

Exam Tip: કુદરતી વનસ્પતિની વ્યાખ્યામાં 'માનવ સહાય વિના' અને 'સ્વયંભૂ ઉગવું' આ બે મુખ્ય મુદ્દાઓનો સમાવેશ કરવો જરૂરી છે.

Question 2. વન્ય જીવમાં કોનો સમાવેશ થાય છે?
Answer: વન્ય જીવમાં અનેક પ્રાણીઓ, પક્ષીઓ અને જંતુઓનો સમાવેશ થાય છે.
In simple words: જંગલમાં રહેતા પ્રાણીઓ, પક્ષીઓ અને નાના જીવોને વન્ય જીવ કહેવાય છે.

Exam Tip: વન્ય જીવના ઉદાહરણોમાં વિવિધ પ્રાણીઓ, પક્ષીઓ અને કીટકોનો ઉલ્લેખ કરો.

Question 3. વનસ્પતિનું વર્ગીકરણ કોના આધારે થાય છે?
Answer: વનસ્પતિનું વર્ગીકરણ સમુદ્ર સપાટીથી સ્થાનની ઊંચાઈ અને તેની વાતાવરણની ભિન્નતા – આ બે મુખ્ય મુદ્દાઓ પર આધાર રાખે છે.
In simple words: છોડને સમુદ્રની સપાટીથી તેની ઊંચાઈ અને તે વિસ્તારના હવામાનના આધારે અલગ-અલગ વર્ગોમાં વહેંચવામાં આવે છે.

Exam Tip: વનસ્પતિના વર્ગીકરણના મુખ્ય આધારસ્તંભોમાં ભૌગોલિક ઊંચાઈ અને આબોહવાકીય પરિસ્થિતિઓનો સમાવેશ કરવો.

Question 4. તળાવ અને સરોવરની પાણી સંગ્રહણ – ક્ષમતા વધારવા શું કરવું જોઈએ?
Answer: તળાવ અને સરોવરની જળ સંગ્રહ શક્તિ વધારવા તેમાં એકઠા થયેલા માટી અને ગંદકીના અવશેષો સાફ કરવા જોઈએ.
In simple words: તળાવ અને સરોવરમાં વધુ પાણી ભેગું થાય તે માટે, તેમાં ભરાયેલો કાદવ અને કચરો કાઢી નાખવો જોઈએ.

Exam Tip: પાણી સંગ્રહણ ક્ષમતા વધારવા માટે કાંપ અને કાદવ-કચરાને દૂર કરવાની વાત ચોક્કસ લખવી.

2. નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર આપોઃ

Question 1. પ્રાપ્તિસ્થાનોના આધારે સંસાધનોના પ્રકાર ટૂંકમાં વર્ણવો.
Answer: પ્રાપ્તિસ્થાનો કે વિતરણ ક્ષેત્રોના આધારે સંસાધનોના પ્રકારો નીચે મુજબ છે:

(i) સર્વસુલભ સંસાધનો (Obligities) : આ પ્રકારનાં સંસાધનો આપણને બધે ઉપલબ્ધ હોય છે. દા. ત., વાતાવરણમાં રહેલા જીવો માટે જરૂરી વાયુઓ જેમ કે, ઑક્સિજન અને નાઈટ્રોજન.

(ii) સામાન્ય સુલભ સંસાધનો (Commonalities) : આ પ્રકારનાં સંસાધનો આપણને સહેલાઈથી પ્રાપ્ત થાય છે. દા. ત., જળ, ગોચર ભૂમિ વગેરે.

(iii) વિરલ સંસાધનો (Rareties) : આ પ્રકારનાં સંસાધનો આપણને અમુક જ સ્થળોએથી મળે છે. દા. ત., કોલસો, ખનીજ તેલ, કુદરતી વાયુ.

(iv) એકલ સંસાધન (Uniquelities) : આખી દુનિયામાં બહુ ઓછી જગ્યાએ મળતા ખનીજો એકલ સંસાધન તરીકે ઓળખાય છે. દા. ત., ક્રાયોલાઇટ ખનીજ. તે માત્ર યુરોપના ગ્રીનલૅન્ડમાંથી જ મળે છે.

ઉપર જણાવેલા પ્રકારો સિવાય, સંસાધનોને નવીનીકરણીય અને બિનનવીનીકરણીય એમ બે અલગ વિભાગમાં પણ વહેંચવામાં આવે છે.

(i) નવીનીકરણીય (પુનઃપ્રાપ્ય) સંસાધનોઃ જે સંસાધનો પોતાની મેળે જ ચોક્કસ સમયગાળામાં વપરાયેલા ભાગને ફરીથી ભરી દે છે એટલે કે ક્યારેય ખૂટતા નથી, તેને ‘નવીનીકરણીય’ સંસાધનો કહેવાય. ઝાડ-પાન, પશુ-પક્ષીઓ, પ્રાણીઓ, સૂર્યપ્રકાશ, પવન વગેરે નવીનીકરણીય (પુનઃપ્રાપ્ય) સંસાધનો છે.

(ii) બિનનવીનીકરણીય (પુનઃ અપ્રાપ્ય) સંસાધનો: જે કુદરતી સંસાધનો એક વાર વપરાયા પછી થોડા સમયમાં તેનું ફરીથી બનવું મુશ્કેલ હોય, તેને ‘બિનનવીનીકરણીય (પુનઃઅપ્રાપ્ય)' સંસાધનો કહેવાય. ખનીજ કોલસો, ખનીજ તેલ, કુદરતી વાયુ, પરમાણુ ખનીજો વગેરે બિનનવીનીકરણીય (પુનઃઅપ્રાપ્ય) સંસાધનો છે.
In simple words: સંસાધનો ક્યાંથી મળે છે તેના આધારે તેને ચાર મુખ્ય પ્રકારમાં વહેંચી શકાય છે: સર્વત્ર મળતા, સામાન્ય રીતે મળતા, અમુક જગ્યાએ જ મળતા અને દુનિયામાં ક્યાંક જ મળતા. આ સિવાય, તે ફરીથી બની શકે છે કે નહીં તેના આધારે પણ બે પ્રકાર છે: નવીનીકરણીય (જે ફરીથી બને) અને બિનનવીનીકરણીય (જે ફરીથી ન બને).

Exam Tip: સંસાધનોના વર્ગીકરણમાં દરેક પ્રકારની વ્યાખ્યા અને તેના ઓછામાં ઓછા બે ઉદાહરણો સ્પષ્ટપણે દર્શાવો.

Question 2. તફાવત આપોઃ નવીનીકરણીય સંસાધનો અને બિનનવીનીકરણીય સંસાધનો
Answer:

Exam Tip: તફાવત લખતી વખતે, બંને પ્રકારના સંસાધનોની વ્યાખ્યા અને ઓછામાં ઓછા બે-ત્રણ ઉદાહરણો આપો.

Question 3. માનવ સંસાધન વિશે ટૂંક નોંધ લખો.
Answer: માનવે દુનિયામાં સંસ્કૃતિ બનાવી છે. તેથી માનવી પોતે જ એક શક્તિશાળી સાધન છે. તે પોતાની બુદ્ધિ અને કૌશલ્યથી કુદરતના તત્ત્વોને સંસાધન તરીકે વાપરે છે. આમ, માનવી સંસાધનોનો ઉત્પાદક અને ઉપભોક્તા બંને છે. આ પ્રક્રિયામાં માનવ પોતાની માનસિક શક્તિ અનુસાર કુદરતમાંથી મળતાં તત્ત્વોમાંથી શ્રેષ્ઠ તત્ત્વો પસંદ કરે છે. માનવી કુદરતી સંપત્તિનો વધુમાં વધુ ઉપયોગ ત્યારે જ કરી શકે કે જ્યારે તેની પાસે તે માટેની જરૂરી કુશળતા, આવડત, જ્ઞાન કે ટેકનોલોજી હોય. શિક્ષણ અને આરોગ્ય સેવાઓ માનવીને એક ખાસ પ્રકારનું સંસાધન બનાવે છે. માનવીની સંસાધન બનાવવાની એ પ્રક્રિયાને ‘માનવ સંસાધન વિકાસ' કહેવામાં આવે છે.
In simple words: માણસ પોતાની બુદ્ધિ અને કૌશલ્યથી કુદરતની વસ્તુઓને ઉપયોગી સંસાધનમાં બદલે છે. તે સંસાધનો બનાવે છે અને વાપરે છે. તેને શિક્ષણ અને આરોગ્ય મળે ત્યારે તે વધુ સારો સંસાધન બને છે, આને માનવ સંસાધન વિકાસ કહેવાય.

Exam Tip: માનવ સંસાધન પર ટૂંકી નોંધ લખતી વખતે, માનવીની 'ઉત્પાદક અને ઉપભોક્તા' ભૂમિકા, જ્ઞાન-કૌશલ્યનું મહત્ત્વ, અને 'માનવ સંસાધન વિકાસ'ની વ્યાખ્યાનો સમાવેશ કરવો.

Question 4. જળતંગી માટે જવાબદાર મુખ્ય પરિબળો કયાં કયાં છે?
Answer:
(1) ભારતમાં જળ પુરવઠાનો મુખ્ય આધાર વરસાદ છે, જે અનિયમિત અને અચોક્કસ હોય છે. તેને કારણે મુખ્યત્વે ઓછા વરસાદવાળા વિસ્તારોમાં હંમેશાં પાણીની અછત રહે છે.

(2) ભારતમાં છેલ્લા પચાસ વર્ષમાં વસ્તીમાં ઝડપી વધારો થયો છે. લગભગ વધતી જતી વસ્તીને કારણે અનાજ અને વધુ રોકડિયા પાકનું વાવેતર, શહેરોનો વધતો વિકાસ, આધુનિક જીવનશૈલી, જંગલોનો નાશ વગેરે કારણોને લીધે ભારતમાં પાણીની તંગી સતત વધતી રહી છે.
In simple words: પાણીની અછતના મુખ્ય કારણો છે અનિયમિત વરસાદ, વસ્તીનો ઝડપી વધારો, વધુ ખેતી, શહેરીકરણ અને જંગલોનો નાશ.

Exam Tip: જળતંગીના કારણોમાં કુદરતી (વરસાદ) અને માનવસર્જિત (વસ્તીવધારો, શહેરીકરણ) બંને પરિબળોનો ઉલ્લેખ કરો.

Question 5. પરિસરતંત્ર કોને કહેવાય? સવિસ્તાર સમજાવો.
Answer: જીવાવરણ (Biosphere)માં માનવો, વનસ્પતિઓ, પ્રાણીઓ, જીવજંતુઓ વગેરે સજીવોનો સમાવેશ થાય છે. તેમાં એક સજીવ બીજા સાથે જોડાઈને પોતાનું જીવન ટકાવી રાખે છે, જેને પરિસરતંત્ર (Ecosystem) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

વનસ્પતિ આપણને ઘણી બધી જરૂરિયાતો પૂરી કરે છે. તે પ્રાણીઓને કુદરતી ઘર અને ખોરાક આપે છે. વનસ્પતિ વાતાવરણમાં ઑક્સિજન અને કાર્બન ડાયૉક્સાઇડનું સંતુલન જાળવે છે. વનસ્પતિ – જંગલો બાંધકામ અને બળતણ માટેનું લાકડું, ઔષધિઓ તેમજ કાગળ અને દીવાસળી જેવા ઉદ્યોગો માટે કાચો સમાન આપે છે. તે કેટલાક નાના ઉદ્યોગો માટે વાંસ જેવી વસ્તુઓ આપે છે. આ ઉપરાંત, ગુંદર, લાખ, રાળ, મધ, નેતર, રબર, વિવિધ ફળો વગેરે તેની બીજી પેદાશો છે.

જંગલો પવન અને વરસાદથી થતું જમીનના ધોવાણને રોકે છે. જંગલો જમીનમાં ભેજ જાળવી રાખે છે અને જમીન નીચેના પાણીને સાચવી રાખે છે. નદીઓમાં આવતાં પૂરને કાબૂમાં રાખવા માટે જંગલો ખૂબ ઉપયોગી છે.

વન્ય જીવોમાં અલગ-અલગ પ્રાણીઓ, પક્ષીઓ અને જંતુઓ હોય છે. તે આપણને માંસ, ચામડું, રૂંવાટી અને ઊન જેવા ઉત્પાદનો આપે છે. મધમાખી એક કીટક છે. તે ફૂલોના પરાગનયનમાં મુખ્ય ભાગ ભજવે છે. પક્ષીઓ વિવિધ કીટકોનો ખોરાક તરીકે ઉપયોગ કરીને તેમની સંખ્યાને કાબૂમાં રાખે છે. આમ, પરિતંત્રમાં દરેક નાના-મોટા સજીવની પોતાની ખાસ ભૂમિકા હોય છે.
In simple words: પરિસરતંત્ર એટલે સજીવોનું એકબીજા સાથે અને પર્યાવરણ સાથેનું જોડાણ. તેમાં માણસો, પ્રાણીઓ, વનસ્પતિઓ અને જીવજંતુઓ બધા શામેલ છે. વનસ્પતિઓ આપણને ઘણી વસ્તુઓ આપે છે, પ્રાણીઓને ઘર અને ખોરાક આપે છે, અને હવાને શુદ્ધ રાખે છે. જંગલો જમીનનું ધોવાણ રોકે છે અને પાણી બચાવે છે. વન્યજીવો પણ પ્રકૃતિમાં પોતાનો રોલ ભજવે છે, જેમ કે મધમાખી પરાગનયન કરે છે.

Exam Tip: પરિસરતંત્રની વ્યાખ્યા આપ્યા પછી, તેમાં વનસ્પતિ, પ્રાણીઓ અને વન્ય જીવોની ભૂમિકાને અલગ-અલગ મુદ્દાઓમાં સમજાવો.

Question 6. જંગલો આપણને ખૂબ ઉપયોગી છે. – વિધાન સમજાવો.
Answer:
1. જંગલો વાતાવરણમાં ઑક્સિજન અને કાર્બન ડાયૉક્સાઈડનું સંતુલન જાળવે છે.
2. જંગલોમાંથી મજબૂત અને લાંબા સમય સુધી ટકનારા બાંધકામના લાકડાં મળે છે.
3. જંગલોનાં કેટલાંક વૃક્ષોનું લાકડું બાળવા માટે ઉપયોગી છે.
4. જંગલો કેટલીક દવાઓ, કાગળ અને દીવાસળી ઉદ્યોગો માટે કાચો સમાન આપે છે.
5. તે કેટલાક નાના ઉદ્યોગો માટે વાંસ જેવી વસ્તુઓ આપે છે.
6. જંગલોમાંથી ગુંદર, લાખ, રાળ, મધ, નેતર, રબર, ફળો જેવી પેદાશો મળે છે.
7. જંગલો વરસાદ લાવવામાં સહાયક બને છે.
8. તે આબોહવાને ખરાબ થતી રોકે છે.
9. તે પવન અને વરસાદથી થતું જમીનના ધોવાણને રોકે છે.
10. તે જમીનમાં ભેજને સંગ્રહિત કરે છે અને જમીનના પાણીને સાચવી રાખે છે.
11. નદીઓમાં આવતાં પૂરને કાબૂમાં રાખવા માટે જંગલો ખૂબ ઉપયોગી છે.
12. જંગલો પ્રદૂષણમાં ઘટાડો કરે છે.
13. તે વન્ય જીવસૃષ્ટિને કુદરતી રહેઠાણ અને ભોજન આપે છે. આમ, જંગલો આપણને ખૂબ ઉપયોગી છે.
In simple words: જંગલો આપણને ઘણી રીતે મદદરૂપ થાય છે. તે હવાને શુદ્ધ રાખે છે, આપણને લાકડું, દવાઓ અને ફળો જેવી વસ્તુઓ આપે છે. જંગલો વરસાદ લાવવામાં મદદ કરે છે, જમીનનું ધોવાણ અટકાવે છે, અને પૂરને પણ કાબૂમાં રાખે છે. વળી, તે ઘણા જીવોનું ઘર પણ છે.

Exam Tip: જંગલોના ઉપયોગોને મુદ્દાસર અને વ્યવસ્થિત રીતે રજૂ કરો, જેથી તેના બહુમુખી ફાયદાઓ સ્પષ્ટ થાય.

Question 7. સંસાધનોના સંરક્ષણના ઉપાયો જણાવો.
Answer: સંસાધનોના સંરક્ષણના ઉપાયો નીચે મુજબ છે:
1. જમીનના ધોવાણથી તેની ઉત્પાદકતા ઓછી થાય છે, તેથી જમીનનું ધોવાણ અટકાવવું.
2. ખેતરમાં રાસાયણિક ખાતરોનો ઉપયોગ સમય જતાં જમીનની ગુણવત્તા ઓછી કરે છે. તેથી તેનો સમજી વિચારીને વાપરવું. જો શક્ય હોય તો જમીનના પોષણ માટે છાણિયા ખાતર વાપરવું.
3. ખેતરમાં વધુ પડતું પાણી આપવાથી જમીનની ઉત્પાદન ક્ષમતા ઓછી થાય છે. તેથી ટપક સિંચાઈનો વધુ ઉપયોગ કરવો.
4. પાકમાં જીવાણુનાશકો વાપરવાથી જમીન અને જળસ્રોતો દૂષિત થાય છે. તેથી તેની જગ્યાએ જૈવ-જંતુનાશકો વાપરવા પ્રોત્સાહન આપવું.
5. વન્ય જીવો પર્યાવરણની સમતુલા જાળવવા જરૂરી છે. તેથી તેમનો શિકાર બંધ કરાવવા માટે સખત નિયમો બનાવવા.
6. જંગલ વિસ્તારોમાં પશુઓનું ચરાવવું અને વૃક્ષો કાપવાની પ્રવૃત્તિઓ રોકવા માટે વિશેષ ઉપાયો કરવા.
7. ચોમાસામાં વહી જતા વરસાદી પાણીને એકઠું કરી, તેનો ઉનાળામાં વાપરવાથી પાણીની તંગી ટાળી શકાય.
8. તળાવો કે સરોવરોમાં એકઠા થયેલા કાદવ અને ગંદકી દૂર કરી તેમને ઊંડા કરવાથી જળ સંગ્રહ ક્ષમતા વધારી શકાય છે.
9. વરસાદના પાણીને રોકવા માટે ચેકડેમો બનાવી ખેતી માટે પાણીની મુશ્કેલી દૂર કરી શકાય છે.
10. ઉપયોગમાં લેવાયેલા પાણીનો જો શક્ય હોય તો ફરીથી વાપરી શકાય તેવા પ્રયાસો કરવા.
11. ઘરમાંથી નીકળતા વાપરેલા પાણીથી કિચન ગાર્ડન કરી તાજાં શાકભાજી ઉગાડીને ઘરના ખર્ચમાં બચત થઈ શકે છે.
12. ઊર્જા આપતાં સંસાધનો ભવિષ્યમાં પૂરા થઈ શકે તેમ હોય, તો તેના બદલે સૂર્ય ઊર્જા (સૌર ઊર્જા), પવન ઊર્જા, ભરતી ઊર્જા, ભૂતાપીય ઊર્જા વગેરે ઊર્જાસંસાધનોનો ઉપયોગ કરવાનું અત્યારથી જ વિચારવું જોઈએ અથવા તેનો વપરાશ વધારવો જોઈએ.
13. જે સંસાધનો ફરીથી વાપરી શકાય તેવા હોય, તેમને ફરીથી વાપરવા જોઈએ. બિનનવીનીકરણીય સંસાધનોના બીજા વિકલ્પો શોધવા જોઈએ.
In simple words: સંસાધનોને બચાવવા માટે જમીનનું ધોવાણ રોકવું, રાસાયણિક ખાતરો અને જંતુનાશકોનો ઉપયોગ ઓછો કરવો, ટપક સિંચાઈ વાપરવી, વન્યજીવોનો શિકાર બંધ કરવો, જંગલોનું રક્ષણ કરવું, વરસાદી પાણીનો સંગ્રહ કરવો, પાણીનો ફરીથી ઉપયોગ કરવો અને ઊર્જાના વૈકલ્પિક સ્ત્રોતોનો ઉપયોગ કરવો.

Exam Tip: સંસાધન સંરક્ષણના ઉપાયોને જમીન, પાણી, જંગલ અને ઊર્જા જેવા વિવિધ ક્ષેત્રોમાં વિભાજિત કરીને રજૂ કરો.

Question 8. સંસાધનોનું સંરક્ષણ આપણા સૌની ફરજ છે. – વિધાન સમજાવો.
Answer: વધતી વસ્તી અને વિજ્ઞાન-ટેકનોલોજીના ઝડપી વિકાસને કારણે સંસાધનોનો ઉપયોગ ઘણો વધી ગયો છે. આ સ્થિતિમાં અમુક સંસાધનોની તંગી થઈ છે. સંસાધનોની ગેરહાજરીમાં માનવીની આજની પ્રગતિ અને આધુનિક જીવનશૈલી જાળવી રાખવી મુશ્કેલ બનશે. ભવિષ્યમાં સંસાધનોની અછત ન સર્જાય તે માટે સંસાધનોનું સંરક્ષણ કરવું ખૂબ જ જરૂરી બન્યું છે. તે માટે સંસાધનોનો આયોજન કરીને, કરકસરથી અને સમજી વિચારીને ઉપયોગ કરવો જોઈએ.
In simple words: વસ્તી વધવાથી અને ટેકનોલોજીના વિકાસથી સંસાધનોનો ઉપયોગ ખૂબ વધ્યો છે, જેના કારણે તેમની અછત સર્જાઈ છે. જો આપણે તેમને નહીં બચાવીએ, તો ભવિષ્યમાં મુશ્કેલી થશે. તેથી, તેમનો સમજદારીપૂર્વક અને ઓછા ખર્ચે ઉપયોગ કરવો એ આપણી ફરજ છે.

Exam Tip: આ વિધાનને સમજાવતી વખતે, વસ્તીવધારો અને ટેકનોલોજીના વિકાસની સંસાધનો પરની અસર તેમજ ભવિષ્ય માટે સંરક્ષણની અનિવાર્યતા પર ભાર મૂકો.

3. નીચે આપેલ પ્રશ્નોના ઉત્તર માટે આપેલ વિકલ્પોમાંથી સાચો વિકલ્પ શોધીને લખો:

Question 1. રાસાયણિક ખાતરોનો વપરાશ લાંબા ગાળે ........
(a) જમીનની ગુણવત્તા ઘટાડે છે.
(b) જમીનની ભેજ સંગ્રહણશક્તિ વધારે છે.
(c) જમીનની ગુણવત્તા વધારે છે.
(d) જમીન પોચી બનાવે છે.
Answer: (a) જમીનની ગુણવત્તા ઘટાડે છે.
In simple words: રાસાયણિક ખાતરોનો લાંબા સમય સુધી ઉપયોગ કરવાથી જમીનની ગુણવત્તા ઓછી થાય છે.

Exam Tip: રાસાયણિક ખાતરોની જમીન પરની નકારાત્મક અસર યાદ રાખો, ખાસ કરીને લાંબા ગાળે.

Question 2. નીચેનામાંથી કયું સંસાધન બિનનવીનીકરણીય છે?
(a) જંગલો
(b) ખનીજ કોલસો
(c) પવન
(d) સૂર્યપ્રકાશ
Answer: (b) ખનીજ કોલસો
In simple words: ખનિજ કોલસો એવું સંસાધન છે જે એકવાર વપરાયા પછી ફરીથી બનવામાં લાંબો સમય લે છે અથવા બનતું જ નથી.

Exam Tip: બિનનવીનીકરણીય સંસાધનો એટલે જે ફરીથી બની શકતા નથી અથવા બનવામાં લાખો વર્ષો લાગે છે.

Question 3. નીચેના પૈકી કયું સંસાધન વિરલ સંસાધન છે?
(a) જળ
(b) ખનીજ તેલ
(c) ઑક્સિજન
(d) ક્રાયોલાઇટ
Answer: (b) ખનીજ તેલ
In simple words: ખનિજ તેલ એવું સંસાધન છે જે ખૂબ જ ઓછા સ્થળોએ મળે છે અને મર્યાદિત માત્રામાં હોય છે.

Exam Tip: વિરલ સંસાધનોની વ્યાખ્યા યાદ રાખો: જે સંસાધનો વિશ્વમાં મર્યાદિત સ્થળોએથી જ પ્રાપ્ત થાય છે.