GSEB Class 8 Social Science Solutions Chapter 5 અંગ્રેજ શાસન સમયની શિક્ષણ અને સમાજવ્યવસ્થા

1. વાક્યમાં લખો:

 

Question 1. ગોપાલકૃષ્ણ ગોખલેએ અંગ્રેજ સરકારને કયો કાયદો ઘડવા સૂચન કર્યું?
Answer: ગોપાલકૃષ્ણ ગોખલેએ (ઈ. સ. 1912માં) બ્રિટિશ સરકારને અનિવાર્ય પ્રાથમિક શિક્ષણનો કાયદો બનાવવાનું સૂચન કર્યું.
In simple words: ગોપાલકૃષ્ણ ગોખલેએ અંગ્રેજ સરકારને બધા બાળકો માટે ફરજિયાત પ્રાથમિક શિક્ષણનો કાયદો બનાવવાનું કહ્યું.

Exam Tip: પ્રશ્નમાં માંગ્યા મુજબ, કાયદાનું નામ અને તેની ભલામણ કરનાર વ્યક્તિનો ઉલ્લેખ કરો.

 

Question 2. ઈશ્વરચંદ્ર વિદ્યાસાગરે કયા વિદ્યાલયની સ્થાપનામાં અગત્યનો ભાગ ભજવ્યો હતો?
Answer: ઈશ્વરચંદ્ર વિદ્યાસાગરે હિંદુ કન્યા સરકારી શાળાની સ્થાપનામાં મહત્વનો ભાગ ભજવ્યો હતો.
In simple words: ઈશ્વરચંદ્ર વિદ્યાસાગરે હિંદુ કન્યાઓ માટે સરકારી શાળા બનાવવામાં મદદ કરી હતી.

Exam Tip: શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ અને તેના સ્થાપકોના નામ યાદ રાખો, ખાસ કરીને જ્યાં સ્ત્રી શિક્ષણને પ્રોત્સાહન મળ્યું હોય.

 

Question 3. ગાંધીજીના મત મુજબ પ્રાથમિક શિક્ષણનો અભ્યાસક્રમ કેટલાં વર્ષનો રાખવો જોઈએ?
Answer: ગાંધીજીના મતે, પ્રાથમિક શિક્ષણનો કોર્સ 7 (સાત) વર્ષનો હોવો જોઈએ.
In simple words: ગાંધીજી માનતા હતા કે પ્રાથમિક શિક્ષણ 7 વર્ષનું હોવું જોઈએ.

Exam Tip: ગાંધીજીના શિક્ષણ વિશેના વિચારોને યાદ રાખતી વખતે, તેમના મૂળભૂત સિદ્ધાંતો અને ભલામણો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરો.

 

Question 4. દુર્ગારામ મહેતાએ કઈ સંસ્થાની સ્થાપના કરી?
Answer: દુર્ગારામ મહેતાએ (ઈ. સ. 1844માં) સુરત શહેરમાં માનવધર્મ સભા નામની સંસ્થાની સ્થાપના કરી હતી.
In simple words: દુર્ગારામ મહેતાએ 1844માં સુરતમાં માનવધર્મ સભા નામની સંસ્થા બનાવી.

Exam Tip: સમાજ સુધારકો અને તેમના દ્વારા સ્થાપિત સંસ્થાઓના નામ અને વર્ષો યાદ રાખવા મહત્વપૂર્ણ છે.

 

2. નીચેના પ્રશ્નોના ઉત્તર આપો:

 

Question 1. સર સયાજીરાવ ગાયકવાડ અને તેમનાં પત્ની દ્વારા શિક્ષણના ફેલાવા માટે શાં પગલાં ભરવામાં આવ્યાં?
Answer: સર સયાજીરાવ ગાયકવાડે પોતાના વડોદરા રાજ્યમાં ઈ. સ. 1901માં વિનામૂલ્યે, અનિવાર્ય અને સાર્વત્રિક પ્રાથમિક શિક્ષણની જોગવાઈ કરી. તેમણે દર વર્ષે બે વિદ્યાર્થીઓને વિદેશની યુનિવર્સિટીઓમાં અભ્યાસ કરવા જવા માટે શિષ્યવૃત્તિ આપવાનું શરૂ કર્યું. સર સયાજીરાવ ગાયકવાડનાં પત્ની ચિમનાબાઈ ગાયકવારે પણ યુનિવર્સિટીમાં અભ્યાસ માટે શિષ્યવૃત્તિ આપવાનો કાયદો બનાવ્યો હતો.
In simple words: સર સયાજીરાવ ગાયકવાડે 1901માં વડોદરામાં મફત અને ફરજિયાત પ્રાથમિક શિક્ષણ શરૂ કર્યું. તેમણે વિદેશમાં અભ્યાસ માટે વિદ્યાર્થીઓને શિષ્યવૃત્તિ આપી. તેમનાં પત્ની ચિમનાબાઈ ગાયકવારે પણ આ માટે કાયદો બનાવ્યો.

Exam Tip: શાસકો દ્વારા શિક્ષણ ક્ષેત્રે લેવાયેલા મુખ્ય પગલાં, ખાસ કરીને મફત શિક્ષણ અને શિષ્યવૃત્તિ જેવી જોગવાઈઓ યાદ રાખો.

 

Question 2. સાક્ષરતા એટલે શું?
Answer: ગાંધીજીના મંતવ્ય મુજબ, સાક્ષરતા એ શિક્ષણનો સમાપ્તિ કે આરંભ નથી, પરંતુ તે ફક્ત એક એવું સાધન છે જેના દ્વારા પુરુષો અને મહિલાઓને ભણાવી શકાય છે. સાક્ષરતા અથવા અક્ષરજ્ઞાન પોતે જ શિક્ષણ નથી.
In simple words: ગાંધીજી કહેતા હતા કે સાક્ષરતા એ શિક્ષણની શરૂઆત કે અંત નથી. તે ફક્ત પુરુષો અને સ્ત્રીઓને ભણાવવા માટેનું એક સાધન છે. માત્ર વાંચતા-લખતા આવડવું એ સંપૂર્ણ શિક્ષણ નથી.

Exam Tip: સાક્ષરતાની વ્યાખ્યા અને તેના મહત્વને સમજાવો, ખાસ કરીને ગાંધીજીના દૃષ્ટિકોણ મુજબ.

 

Question 3. વુડના ખરતામાં શિક્ષણ સંબંધી કઈ કઈ ભલામણો કરવામાં આવી?
Answer: ભારતમાં શિક્ષણના ક્ષેત્રમાં 'મેગ્નાકાટ' ગણી શકાય તેવો શૈક્ષણિક સુધારો ઈ. સ. 1854ના વુડના ખરીતા (વર્ડ્સ ડિસ્પેચ) દ્વારા થયો. વુડના ખરીતામાં શિક્ષણ વિશે નીચે મુજબની ભલામણો કરવામાં આવી હતી:
1. સરકારી કોલેજો અને શાળાઓની જાળવણી રાખવી.
2. ખાનગી શાળાઓને સરકારી સહાય (ગ્રાન્ટ્સ) આપવી.
3. શિક્ષકોને તાલીમ આપવા માટે તાલીમી સંસ્થાઓ શરૂ કરવી.
4. વ્યવસાયિક શિક્ષણનો વિસ્તાર કરવો.
5. દરેક તાલુકામાં પ્રાથમિક શાળાઓ અને જિલ્લામાં માધ્યમિક શાળાઓ શરૂ કરવી.
6. કન્યા શિક્ષણને પ્રોત્સાહન આપવું.
7. સ્કોલરશીપ આપવી.
આ સિવાય, વુડના ખરીતામાં ભારતમાં ભારતીય શિક્ષણ પદ્ધતિને બદલે યુરોપીય શિક્ષણ પદ્ધતિ અપનાવવાનું સૂચન કરાયું હતું.
In simple words: ભારતમાં શિક્ષણ માટે 1854ના વુડના ખરીતાને 'મેગ્નાકાટ' કહેવાય છે. તેમાં શિક્ષણ માટે કેટલીક ભલામણો હતી: 1. સરકારી કોલેજો અને શાળાઓની સંભાળ રાખવી. 2. ખાનગી શાળાઓને સરકાર તરફથી મદદ આપવી. 3. શિક્ષકોને તાલીમ આપવા માટે સંસ્થાઓ ખોલવી. 4. વ્યવસાયિક શિક્ષણને વધારવું. 5. દરેક તાલુકામાં પ્રાથમિક શાળાઓ અને જિલ્લામાં માધ્યમિક શાળાઓ ખોલવી. 6. છોકરીઓના શિક્ષણને પ્રોત્સાહન આપવું. 7. વિદ્યાર્થીઓને શિષ્યવૃત્તિ આપવી. વુડના ખરીતામાં ભારતીયને બદલે યુરોપિયન શિક્ષણ અપનાવવાનું પણ કહેવાયું હતું.

Exam Tip: વુડના ખરીતાની મુખ્ય ભલામણોને મુદ્દાસર યાદ રાખો અને તેના મહત્વને ભારપૂર્વક જણાવો.

 

Question 4. મહારાષ્ટ્રમાં વિવિધ સુધારકો દ્વારા કન્યાશિક્ષણ માટે કયા કયા પ્રયત્નો કરવામાં આવ્યા?
Answer: મહારાષ્ટ્રમાં ઘણા સુધારકો દ્વારા કન્યા શિક્ષણ માટે નીચેના પ્રયત્નો કરવામાં આવ્યા:
1. મહાદેવ ગોવિંદ રાનડે અને તેમનાં પત્ની રમાબાઈ રાનડેએ કન્યાઓ માટે શાળાઓ શરૂ કરી.
2. જ્યોતિરાવ ફૂલે અને તેમનાં પત્ની સાવિત્રીબાઈ ફૂલેએ કન્યાઓ માટે શાળાઓ બનાવી.
3. મહર્ષિ કર્વેએ ઈ. સ. 1916માં સ્ત્રીઓ માટે એક અલગ યુનિવર્સિટીની સ્થાપના કરી, જે અત્યારે એસ.એન.ડી.ટી. (શ્રીમતી નાથીબાઈ દામોદરદાસ ઠાકરશી) યુનિવર્સિટી તરીકે કાર્યરત છે.
In simple words: મહારાષ્ટ્રમાં કન્યા શિક્ષણ માટે ઘણા પ્રયત્નો થયા: 1. મહાદેવ ગોવિંદ રાનડે અને રમાબાઈ રાનડેએ કન્યા શાળાઓ ખોલી. 2. જ્યોતિરાવ ફૂલે અને સાવિત્રીબાઈ ફૂલેએ પણ કન્યા શાળાઓ બનાવી. 3. મહર્ષિ કર્વેએ 1916માં સ્ત્રીઓ માટે એક અલગ યુનિવર્સિટી બનાવી, જે આજે એસ.એન.ડી.ટી. યુનિવર્સિટી તરીકે ઓળખાય છે.

Exam Tip: મહારાષ્ટ્રના મુખ્ય સુધારકો અને તેમના કન્યા શિક્ષણ માટેના ચોક્કસ યોગદાનને નામ અને વર્ષ સાથે યાદ રાખો.

 

બ્રહ્મોસમાજની પ્રવૃત્તિઓ

 

Question 1. બ્રહ્મોસમાજની મુખ્ય પ્રવૃત્તિઓનું વર્ણન કરો.
Answer: બ્રહ્મોસમાજની સ્થાપના રાજા રામમોહનરાયે કરી હતી. ભારતીય સમાજમાં પ્રચલિત ખરાબ રીતિ-રિવાજો સામે ઝુંબેશ ચલાવવા અને સામાજિક સુધારા કરવા માટે, ઈ. સ. 1815માં રાજા રામમોહનરાયે 'આત્મીય સભા' નામની સંસ્થા બનાવી હતી. તે જ સંસ્થા ઈ. સ. 1828માં 'બ્રહ્મોસમાજ' તરીકે ઓળખાઈ. બ્રહ્મોસમાજની મુખ્ય પ્રવૃત્તિઓ નીચે મુજબ હતી:
1. ઈ. સ. 1821માં 'સંવાદ કૌમુદી' નામના અખબાર દ્વારા સતીપ્રથા વિરુદ્ધ બંગાળમાં મોટા પાયે આંદોલન ચલાવ્યું.
2. બ્રહ્મોસમાજના પ્રયત્નોને કારણે, ઈ. સ. 1829માં ગવર્નર જનરલ લૉર્ડ વિલિયમ બેન્ટિકે સતીપ્રથા વિરુદ્ધ કાયદો ઘડ્યો.
3. બ્રહ્મોસમાજના પ્રયત્નોથી ઈ. સ. 1939માં 'નરબલિ પ્રથા' અને બાળકીઓને દૂધપીતી કરવાની પ્રથા વિરુદ્ધ બ્રિટિશ સરકારે કાયદા બનાવ્યા.
4. વિધવા પુનર્લગ્ન માટે પુસ્તકો અને પેમ્ફલેટ્સ દ્વારા પ્રચાર કરીને લોકોને જાગૃત કર્યા.
5. ગવર્નર જનરલ લૉર્ડ વિલિયમ બેન્ટિકને ભારતમાં અંગ્રેજી શિક્ષણનો પ્રારંભ કરવા વિનંતી કરી. પરિણામે ભારતમાં અંગ્રેજી શિક્ષણની શરૂઆત થઈ.
6. સ્ત્રી શિક્ષણ માટે ખાસ સમર્થન આપ્યું હતું.
7. બાળલગ્નો નાબૂદ કરવાના પ્રયાસો કર્યા.
8. આંતરજ્ઞાતીય લગ્નોનો પ્રચાર કર્યો.
In simple words: બ્રહ્મોસમાજની સ્થાપના રાજા રામમોહનરાયે કરી. ભારતમાં ખરાબ રીતિ-રિવાજો સામે લડવા અને સુધારા કરવા તેમણે 1815માં 'આત્મીય સભા' બનાવી, જે 1828માં 'બ્રહ્મોસમાજ' બની. તેની પ્રવૃત્તિઓ: 1. 1821માં 'સંવાદ કૌમુદી' પત્ર દ્વારા સતીપ્રથા વિરુદ્ધ આંદોલન ચલાવ્યું. 2. 1829માં બ્રહ્મોસમાજના પ્રયાસોથી લોર્ડ વિલિયમ બેન્ટિકે સતીપ્રથા વિરુદ્ધ કાયદો બનાવ્યો. 3. બ્રહ્મોસમાજના પ્રયત્નોથી 1939માં અંગ્રેજ સરકારે નરબલિ અને બાળકીને દૂધપીતી કરવા સામે કાયદા બનાવ્યા. 4. વિધવા પુનર્લગ્ન માટે પુસ્તકો દ્વારા લોકોમાં જાગૃતિ લાવી. 5. લોર્ડ વિલિયમ બેન્ટિકને અંગ્રેજી શિક્ષણ શરૂ કરવા વિનંતી કરી, જેથી ભારતમાં અંગ્રેજી શિક્ષણ શરૂ થયું. 6. સ્ત્રી શિક્ષણને ખૂબ ટેકો આપ્યો. 7. બાળલગ્નો રોકવાનો પ્રયાસ કર્યો. 8. આંતરજ્ઞાતીય લગ્નોને પ્રોત્સાહન આપ્યું.

Exam Tip: બ્રહ્મોસમાજની સ્થાપના, તેના ઉદ્દેશ્યો અને સામાજિક-શૈક્ષણિક સુધારામાં તેના મુખ્ય યોગદાનને વિગતવાર લખો.

 

Question 2. વિધવાવિવાહ વિશે નોંધ લખો.
Answer: પ્રાચીન સમયના ભારતમાં વિધવા પુનર્લગ્નની પ્રથા હતી. મધ્યકાલીન ભારતમાં વિધવા પુનર્લગ્ન પર સામાજિક પ્રતિબંધ હતો. આથી, આર્થિક જવાબદારી નિભાવતા પોતાના પતિનું અવસાન થતાં વિધવા સ્ત્રીઓ માટે જીવન જીવવું મુશ્કેલ બનતું. વિધવા મહિલાઓની ખરાબ સ્થિતિ દૂર કરવા માટે સમાજ સુધારકોએ તેમને શિક્ષણ આપવું, તેમને આત્મનિર્ભર બનાવવી અને પુનર્લગ્નની છૂટ આપવી વગેરે માટે ઘણા પ્રયત્નો કર્યા:

• રાજા રામમોહનરાય અને ઈશ્વરચંદ્ર વિદ્યાસાગરે વિધવા પુનર્લગ્ન માટે પુસ્તકો અને પેમ્ફલેટ્સ દ્વારા લોકોને જાગૃત કર્યા.
• મહારાષ્ટ્રમાં મહાદેવ ગોવિંદ રાનડે અને તેમનાં પત્ની રમાબાઈ રાનડે, જ્યોતિરાવ ફૂલે અને તેમનાં પત્ની સાવિત્રીબાઈ ફૂલે, મહર્ષિ કર્વે, ગોપાલકૃષ્ણ ગોખલે, આર. જી. ભાંડારકર, બહેરામજી મલબારી વગેરે મુખ્ય સમાજ સુધારકોએ વિધવા પુનર્વિવાહ માટે ખૂબ જ મોટું અભિયાન ચલાવ્યું હતું.
• ગુજરાતના મોટા સુધારકો જેવા કે નર્મદ, કરસનદાસ મૂળજી, મહિપતરામ રૂપરામ મહેતા, દલપતરામ વગેરેએ વિધવા પુનર્લગ્નના પ્રતિબંધ વિરુદ્ધ સક્રિય આંદોલનો ચલાવ્યા હતા. ખુદ નર્મદે એક વિધવા સાથે લગ્ન કરીને ઉદાહરણ પૂરું પાડ્યું હતું.
• ઈશ્વરચંદ્ર વિદ્યાસાગરે પોતાના 'સોમપ્રકાશ' સામયિક દ્વારા પ્રચાર કરીને વિધવા પુનર્લગ્નને સમર્થન આપ્યું હતું. તેઓ માનતા હતા કે જે સ્ત્રીઓ નાની ઉંમરે વિધવા બને છે તે વિધવા તરીકે આખી જિંદગી મુશ્કેલ પરિસ્થિતિમાં જીવે તે સભ્ય સમાજની ઓળખ નથી. તેમના સમયે વિધવાનું જીવન અત્યંત કષ્ટદાયક ગણાતું હતું. તેમના પ્રયત્નોને કારણે ઈ. સ. 1856માં લૉર્ડ ડેલહાઉસીએ વિધવાઓના લગ્નને કાયદેસર બનાવ્યા. ડેલહાઉસીએ બનાવેલો કાયદો 'વિધવા પુનર્લગ્ન અધિનિયમ, 1856' તરીકે ઓળખાયો.

In simple words: પ્રાચીન ભારતમાં વિધવા પુનર્લગ્ન પ્રચલિત હતું, પણ મધ્યકાળમાં સમાજે તેના પર પ્રતિબંધ મૂક્યો. પતિના અવસાન પછી વિધવાઓ માટે જીવન મુશ્કેલ બનતું. સમાજ સુધારકોએ વિધવાઓને શિક્ષણ આપી, તેમને આત્મનિર્ભર બનાવી અને પુનર્લગ્નની છૂટ આપવા ઘણા પ્રયત્નો કર્યા. રાજા રામમોહનરાય અને ઈશ્વરચંદ્ર વિદ્યાસાગરે પુસ્તકો દ્વારા જાગૃતિ લાવી. મહારાષ્ટ્ર અને ગુજરાતમાં ઘણા સુધારકોએ આ માટે મોટા આંદોલનો ચલાવ્યા. નર્મદે તો વિધવા સાથે લગ્ન કરીને ઉદાહરણ આપ્યું. ઈશ્વરચંદ્ર વિદ્યાસાગરે 'સોમપ્રકાશ' સામયિક દ્વારા પ્રચાર કર્યો. તેમના પ્રયત્નોથી 1856માં લોર્ડ ડેલહાઉસીએ 'વિધવા પુનર્લગ્ન અધિનિયમ' બનાવ્યો, જેણે વિધવા લગ્નને કાયદેસર બનાવ્યા.

Exam Tip: વિધવા પુનર્લગ્નના ઇતિહાસ, સમાજ સુધારકોના પ્રયાસો અને તેના માટે ઘડાયેલા કાયદા વિશે વિગતવાર લખો.

 

Question 3. રવીન્દ્રનાથ ટાગોરના શિક્ષણ અંગેના વિચારોનું વર્ણન કરો.
Answer: મહાન સાહિત્યકાર અને કવિવર રવીન્દ્રનાથ ટાગોર એક પ્રકૃતિ પ્રેમી હતા. તેમના શિક્ષણ અંગેના વિચારો નીચે મુજબ હતા:
1. તેઓ પ્રકૃતિ આધારિત શિક્ષણના સમર્થક હતા. તેઓ માનતા હતા કે જ્ઞાન ફક્ત પ્રકૃતિની નિકટતામાં જ પ્રાપ્ત થાય છે.
2. શિક્ષણ બાળકના સર્જનાત્મક વિકાસમાં મદદરૂપ થવું જોઈએ.
3. બાળકને શિક્ષણના કડક નિયમોમાંથી મુક્ત રાખવું જોઈએ.
4. શિક્ષણની પદ્ધતિ બાળકમાં કલ્પનાશક્તિ અને જિજ્ઞાસા વિકસાવનારી હોવી જોઈએ.
5. બાળકોમાં સંગીત, અભિનય અને ચિત્રકલા જેવી આવડતો વિકસાવવી જોઈએ.
6. બાળકોમાં નૈતિકતા અને આધ્યાત્મિકતા જેવા ગુણોનો વિકાસ કરવો જોઈએ.
7. બાળકોને ભારતીય વિચાર અને સાંસ્કૃતિક તત્ત્વોનું જ્ઞાન આપવું જોઈએ.
8. શિક્ષકમાં બાળકોનો મનોવૈજ્ઞાનિક વિકાસ કરવાની ક્ષમતા હોવી જોઈએ.
પોતાના આ વિચારો મુજબ શિક્ષણ આપવા માટે ગુરુદેવ રવીન્દ્રનાથ ટાગોરે ઈ. સ. 1901માં બંગાળમાં 'શાંતિનિકેતન' નામની સંસ્થાની સ્થાપના કરી. સમય જતાં આ સંસ્થા 'શાંતિનિકેતન વિશ્વભારતી યુનિવર્સિટી' તરીકે પ્રખ્યાત બની. આ સંસ્થાએ દેશને ઘણા વિદ્વાનો આપ્યા છે.
In simple words: રવીન્દ્રનાથ ટાગોર પ્રકૃતિપ્રેમી હતા અને તેમના શિક્ષણના વિચારો આવા હતા: 1. પ્રકૃતિલક્ષી શિક્ષણ આપવું. 2. બાળકનો સર્જનાત્મક વિકાસ કરવો. 3. બાળક કડક શિસ્તથી મુક્ત રહે. 4. બાળકોમાં કલ્પના અને જિજ્ઞાસા વધારવી. 5. સંગીત, અભિનય અને ચિત્રકલા જેવી આવડતો વિકસાવવી. 6. નીતિમત્તા અને આધ્યાત્મિકતા જેવા ગુણો વિકસાવવા. 7. ભારતીય સંસ્કૃતિ અને વિચારોનું જ્ઞાન આપવું. 8. શિક્ષક બાળકોનો મનોવૈજ્ઞાનિક વિકાસ કરનાર હોવો જોઈએ. તેમણે 1901માં બંગાળમાં 'શાંતિનિકેતન' નામની સંસ્થા સ્થાપી, જે પછી 'વિશ્વભારતી યુનિવર્સિટી' બની અને દેશને ઘણા વિદ્વાનો આપ્યા.

Exam Tip: રવીન્દ્રનાથ ટાગોરના શિક્ષણના સિદ્ધાંતો, પ્રકૃતિ સાથેના તેમના જોડાણ અને 'શાંતિનિકેતન'ના યોગદાન વિશે વિગતવાર લખો.

 

Question 4. સ્વામી વિવેકાનંદના ઉપદેશોનું વર્ણન કરો.
Answer: સ્વામી વિવેકાનંદે નીચે મુજબ ઉપદેશ આપ્યો હતો:
1. સ્વામી વિવેકાનંદે સમાજસેવા અને સામાજિક સુધારાના ઉપદેશ દ્વારા તે સમયના પ્રચલિત સામાજિક અનિષ્ટો અને ધાર્મિક વિધિઓનો સખત વિરોધ કર્યો હતો.
2. તેમના મત મુજબ, જે ધર્મ અથવા ઈશ્વર વિધવાઓના આંસુ લૂછી ન શકે કે ગરીબ બાળકોના મોંમાં રોટીનો ટુકડો ન મૂકી શકે, તેવા ધર્મ કે ઈશ્વરમાં તેઓ માનતા ન હતા.
3. તેઓ કહેતા કે, “પહેલાં ભોજન પછી ધર્મ.”
4. તેઓ દરેક મનુષ્યમાં ઈશ્વરનાં દર્શન કરતા. તેથી તેઓ કહેતા હતા કે, “માનવસેવા એ જ પ્રભુસેવા છે.” (Service to mankind is service to God.)
5. તેઓ યુવાનોને કહેતા કે, “ઉઠો, જાગો અને જ્યાં સુધી લક્ષ્ય પ્રાપ્ત ન થાય ત્યાં સુધી મંડ્યા રહો.”
In simple words: સ્વામી વિવેકાનંદે આ ઉપદેશો આપ્યા: 1. તેમણે સમાજસેવા અને સુધારા દ્વારા તે સમયના સામાજિક ખરાબ રિવાજો અને ધાર્મિક ક્રિયાકાંડોનો વિરોધ કર્યો. 2. તેઓ માનતા ન હતા કે જે ધર્મ કે ઈશ્વર વિધવા કે ગરીબ બાળકોની મદદ ન કરી શકે. 3. તેમણે કહ્યું, “પહેલાં પેટપૂજા પછી ધર્મ.” 4. તેઓ દરેક મનુષ્યમાં ઈશ્વર જોતા અને કહેતા, “માનવસેવા એ જ પ્રભુસેવા છે.” 5. તેમણે યુવાનોને કહ્યું, “ઉઠો, જાગો અને લક્ષ્ય પ્રાપ્ત ન થાય ત્યાં સુધી પ્રયત્ન કરતા રહો.”

Exam Tip: સ્વામી વિવેકાનંદના ઉપદેશો, ખાસ કરીને સમાજ સેવા, ધર્મ પ્રત્યેનો તેમનો દૃષ્ટિકોણ અને યુવાનો માટેનો સંદેશ સ્પષ્ટ રીતે લખો.

 

4. નીચે આપેલ વિકલ્પમાંથી સાચો વિકલ્પ શોધી ઉત્તર લખો:

 

Question 1. ભવ્યએ ગાંધીજીના કાર્યકરોની યાદી તૈયાર કરવાની છે. નીચેનામાંથી કોનો સમાવેશ તે નહિ કરે?
(a) પૂર્ણિમાબહેન પકવાસાનો
(b) જુગતરામ દવેનો
(c) દુર્ગારામ મહેતાનો
(d) ઠક્કરબાપાનો
Answer: (c) દુર્ગારામ મહેતાનો
In simple words: આ પ્રશ્નમાં પૂછ્યું છે કે ગાંધીજીના કાર્યકરોની યાદીમાં કોનો સમાવેશ નહીં થાય. દુર્ગારામ મહેતા ગાંધીજીના કાર્યકર ન હતા, તેથી તેમનો સમાવેશ નહીં થાય.

Exam Tip: ગાંધીજી સાથે સંકળાયેલા અગ્રણી કાર્યકરો અને સુધારકોના નામો યાદ રાખો જેથી આવા પ્રશ્નોના જવાબ આપી શકાય.

 

Question 2. અંગ્રેજોના આગમન પહેલાંના ભારતીય શિક્ષણમાં નીચેનામાંથી કઈ બાબતનો સમાવેશ થશે?
(a) વિષયવાર પાઠ્યપુસ્તકો
(b) મૌખિક શિક્ષણ
(c) તાલીમ પામેલ શિક્ષકો
Answer: (b) મૌખિક શિક્ષણ
In simple words: અંગ્રેજો ભારતમાં આવ્યા તે પહેલાં, ભારતીય શિક્ષણમાં મોટે ભાગે શિક્ષકો બોલીને શીખવતા હતા. ત્યારે પાઠ્યપુસ્તકો કે તાલીમબદ્ધ શિક્ષકોનું ચલણ ઓછું હતું.

Exam Tip: બ્રિટિશ શાસન પહેલાંની ભારતીય શિક્ષણ પદ્ધતિની મુખ્ય લાક્ષણિકતાઓ, જેમ કે મૌખિક પરંપરા અને ગુરુકુળ પ્રણાલી, ને ધ્યાનમાં રાખો.

 

Question 3. ભારતની જૂની શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ ઘટવા પાછળ કયા કારણને તમે જવાબદાર ગણશો?
(a) અંગ્રેજીના જાણકારને નોકરીમાં અગ્રતા
(b) અંગ્રેજો દ્વારા રોજગારીની તકોમાં વધારો
(c) ખેતીનો વિકાસ
(d) કન્યાશિક્ષણ વિરુદ્ધ કાયદો ઘડવામાં આવેલ
Answer: (a) અંગ્રેજીના જાણકારને નોકરીમાં અગ્રતા
In simple words: જૂની ભારતીય શિક્ષણ સંસ્થાઓ ઓછી થવા પાછળનું મુખ્ય કારણ એ હતું કે અંગ્રેજી જાણનારા લોકોને નોકરીઓમાં વધુ મહત્વ મળતું હતું, તેથી લોકો અંગ્રેજી શિક્ષણ તરફ વળ્યા.

Exam Tip: બ્રિટિશ શાસન હેઠળ ભારતીય શિક્ષણ પ્રણાલીમાં આવેલા ફેરફારો અને તેના કારણો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરો.

 

5. બંધબેસતાં જોડકાં જોડો:

 

Question 1. બંધબેસતાં જોડકાં જોડો.

Answer:
(1) એલેકઝાન્ડર ડફ - (F) પાશ્ચાત્ય શિક્ષણ આપતી સંસ્થાઓની સ્થાપના
(2) દયાનંદ સરસ્વતી - (E) લાહોરમાં એંગ્લો વૈદિક કૉલેજની સ્થાપના
(3) ડી. કે. (મહર્ષિ) કર્વે - (A) સ્ત્રીઓ માટેના વિશ્વવિદ્યાલયની સ્થાપના
(4) કેશવચંદ્ર સેન - (C) લગ્નવય સંમતિ ધારો.
(5) જોનાથન ડંકન - (D) બનારસ સંસ્કૃત કૉલેજની સ્થાપના
In simple words: આ પ્રશ્નમાં, વ્યક્તિઓ અને તેમના દ્વારા કરાયેલા કાર્યો અથવા સંસ્થાઓને યોગ્ય રીતે જોડવાના છે. દરેક વ્યક્તિ સાથે તેના સંબંધિત યોગદાનને મેળવીને સાચો જવાબ મળે છે.

Exam Tip: જોડકાં જોડતી વખતે, દરેક વ્યક્તિના મુખ્ય યોગદાનને યાદ રાખવાનો પ્રયાસ કરો અને કન્ફ્યુઝન ટાળવા માટે સ્પષ્ટ રીતે જોડો.