GSEB Class 8 Social Science Solutions Chapter 19 સામાજિક-આર્થિક ક્ષેત્રે સરકારની ભૂમિકા

1. ટૂંકમાં ઉત્તર આપો

Question 1. કેવા સંજોગોમાં રાજકીય સ્વતંત્રતાનો કોઈ અર્થ રહેતો નથી?
Answer: આઝાદી પહેલાં ઘણા સમય સુધી ભારતીય લોકો રાજકીય રીતે ગુલામ હતા. અંગ્રેજો અને પહેલાના શાસકોએ ભારતીય સમાજને મનથી નાનો રાખવા માટે પ્રયાસ કર્યા. તેના કારણે આઝાદી પછી ભારતીય સમાજ ઘણી બધી ખરાબ પ્રથાઓથી ઘેરાયેલો હતો. દેશમાં ભણતર ખૂબ જ ઓછું હતું. સમાજના મોટા ભાગના લોકો ગરીબ સ્થિતિમાં રહેતા હતા. આખો દેશ આર્થિક અને સામાજિક રીતે ઘણી મુશ્કેલ પરિસ્થિતિમાં જીવતો હતો. આવા સંજોગોમાં સમાજનો આર્થિક અને સામાજિક વિકાસ કરવો એ દેશની સરકારની મુખ્ય ફરજ હતી, કારણ કે સમાજનો આર્થિક અને સામાજિક વિકાસ કર્યા વિના રાજકીય આઝાદીનો કોઈ ફાયદો નથી.
In simple words: જ્યારે સમાજનો આર્થિક અને સામાજિક વિકાસ ન થાય, ત્યારે રાજકીય સ્વતંત્રતાનો કોઈ અર્થ રહેતો નથી.

Exam Tip: જ્યારે ઐતિહાસિક સંદર્ભની ચર્ચા કરો, ત્યારે ભૂતકાળના શાસકોની અસર અને તેના પરિણામે ઉભી થયેલી સામાજિક પરિસ્થિતિઓનો ઉલ્લેખ કરો.

Question 2. માનવની મૂળભૂત જરૂરિયાતો કઈ કઈ છે?
Answer: સારું ભોજન, કપડાં, ઘર, ભણતર, સારી તબિયત, ચોખ્ખું પાણી, શુદ્ધ હવા અને મનોરંજનના સાધનો એ માણસની મુખ્ય જરૂરિયાતો છે.
In simple words: માણસની મૂળભૂત જરૂરિયાતોમાં ખોરાક, કપડાં, રહેઠાણ, શિક્ષણ, આરોગ્ય, પાણી અને હવા શામેલ છે.

Exam Tip: માનવની મૂળભૂત જરૂરિયાતોને સ્પષ્ટ રીતે સૂચિબદ્ધ કરો. "રોટી, કપડાં, મકાન" ઉપરાંત શિક્ષણ અને આરોગ્યને યાદ રાખવા માટે તે સારી રીત છે.

Question 3. દેશમાં શ્વેત ક્રાંતિથી ક્યો લાભ થયો છે?
Answer: આપણા દેશમાં દૂધની શ્વેત ક્રાંતિથી દૂધ બનાવવાના કામમાં લાગેલા અને દૂધાળા પશુઓને રાખતા ખેડૂતોને ઘણો ફાયદો થયો છે. શ્વેત ક્રાંતિને કારણે પશુપાલન કરતા ખેડૂતો આત્મનિર્ભર અને પોતાના પગ પર ઊભા રહ્યા. તેમની પૈસાકીય હાલતમાં સારો એવો સુધારો થયો છે. આ ઉપરાંત, ગામડાઓમાં સહકારી જૂથો દૂધ ભેગું કરીને જિલ્લાની ત્રણ મોટી સહકારી ડેરીઓ સુધી પહોંચાડે છે. આ ડેરીઓ શહેરોમાં દૂધ મોકલે છે, જેથી શહેરના લોકોની દૂધની જરૂરિયાત પૂરી થાય છે. ઉદાહરણ તરીકે, અમૂલ અને દૂધસાગર જેવી ડેરીઓ છે.
In simple words: શ્વેત ક્રાંતિથી દૂધ ઉત્પાદન વધ્યું, ખેડૂતો આત્મનિર્ભર બન્યા, તેમની આર્થિક સ્થિતિ સુધરી અને શહેરોમાં દૂધની જરૂરિયાત પૂરી થઈ.

Exam Tip: "ક્રાંતિ" (જેમ કે શ્વેત ક્રાંતિ) ના ફાયદા સમજાવતી વખતે, સીધા લાભાર્થીઓ (ખેડૂતો), તેમની સુધારેલી આર્થિક સ્થિતિ અને વ્યાપક સામાજિક અસર (શહેરી માંગ પૂરી કરવી) નો ઉલ્લેખ કરો.

Question 4. સરકારની આવકના સ્ત્રોત કયા છે? કોઈ બે સ્ત્રોત 3 અંગે લખો.
Answer: ગુડ્સ એન્ડ સર્વિસ ટેક્સ (GST), આવકવેરો (Income Tax), નિકાસ વેરો (Export Tax), આયાતી ચીજવસ્તુઓ પરનો વેરો, આબકારી જકાત (દેશમાં બનેલી અને વેચાતી વસ્તુઓ પરનો સરકારી ટેક્સ), અને વેલ્યુ એડેડ ટેક્સ (VAT) જેવા કર સરકારની આવકના મુખ્ય રસ્તાઓ છે.
1. આવકવેરો (Income Tax): પગાર મેળવતા લોકોની કમાણી પર સરકાર ટેક્સ લે છે. તે સિવાય, વેપારી સંસ્થાઓ અને કંપનીઓના નફા પર તેમજ તેમના ભાગીદારોની કમાણી પર પણ સરકાર ટેક્સ લે છે. શેરના વેચાણથી થતા ફાયદા પર પણ સરકાર ટેક્સ લે છે.
2. જી.એસ.ટી. (Goods and service Tax): દેશના ધંધા-વ્યાપારમાં વેપારીઓ દ્વારા માલ-સામાનની ખરીદી અને વેચાણની સેવાઓ પર સરકાર વેપારીઓ પાસેથી GSTના રૂપમાં ટેક્સ લે છે, જે સરકારની આવકનો એક મોટો સ્ત્રોત બને છે.
In simple words: સરકાર કર (જેમ કે GST અને આવકવેરો), નિકાસ-આયાત પરના શુલ્ક અને ઉત્પાદન કર જેવી બાબતો દ્વારા પૈસા કમાય છે.

Exam Tip: વિવિધ પ્રકારના કરની યાદી આપો અને દરેક કર સરકારની આવકમાં કેવી રીતે ફાળો આપે છે તે સંક્ષિપ્તમાં સમજાવો. જ્યાં લાગુ પડે ત્યાં ઉદાહરણોનો ઉપયોગ કરો.

2. ટૂંક નોંધ લખો:

Question 1. શિક્ષણ અને આરોગ્યના ક્ષેત્રે સરકારની ભૂમિકા
Answer: વર્ષ 2009માં કેન્દ્ર સરકારે બંધારણ પ્રમાણે 6 થી 14 વર્ષના બધા જ બાળકો માટે પ્રાથમિક શિક્ષણ મફત અને જરૂરી બનાવ્યું છે. આ નિયમ અનુસાર, અત્યારે દરેક ગામમાં પ્રાથમિક શાળા બનાવવામાં આવી છે. સરકારે દરેક પ્રાથમિક શાળામાં વર્ગખંડ, લેબ, પીવાનું શુદ્ધ પાણી, વીજળી, શૌચાલય, બપોરના ભોજનની સુવિધા, શિક્ષકોની યોગ્યતા અને તેમની નિમણૂકના નિયમો, શાળાને પૈસાની મદદ માટે અનુદાન જેવી વ્યવસ્થાઓ કરી છે. સરકાર કેટલીક માધ્યમિક શાળાઓ અને મોટી કોલેજો ચલાવે છે. સરકાર કેટલીક ટેક્નિકલ કોલેજો પણ ચલાવે છે. આ રીતે, ભણતરના ક્ષેત્રમાં સરકાર મહત્વનો ભાગ ભજવે છે.
આપણા દેશમાં આરોગ્યના ક્ષેત્રમાં સારો વિકાસ થયો છે. સરકારે બાળકોની તબિયતની ખાસ કાળજી રાખવા માટે બાળ રસીકરણનો કાર્યક્રમ શરૂ કર્યો છે. આ કાર્યક્રમ મુજબ, પોલિયો માટે OPV, ક્ષય માટે BCG, કમળા માટે હેપેટાઇટિસ-B, ડીપ્થેરિયા, મોટી ઉધરસ અને ધનુર માટે DPT, ઓરી અને ટાઈફોઈડ વિરોધી રસીઓ આપીને બાળકોની તબિયત સુધારવામાં આવી છે. સરકારના પ્રયાસોથી ઘણા રોગોને કાબૂમાં લઈ શકાયા છે. ગુજરાત સરકારે સ્ત્રીઓની તબિયત માટે ઈ-મમતા કાર્યક્રમમાં ગર્ભવતી માતાઓની નોંધણી કરીને તેમને મમતા કાર્ડ આપે છે. ગર્ભવતી મહિલાની તબિયતની નિયમિત તપાસ કરીને સારવાર કરવામાં આવે છે અને બાળકના જન્મ પછી રસીકરણ દ્વારા માતા અને બાળકની તંદુરસ્તીની સંભાળ રાખવામાં આવે છે. રાજ્યના મોટા ગામોમાં પ્રાથમિક આરોગ્ય કેન્દ્રો, તાલુકા અને જિલ્લા કક્ષાએ તેમજ શહેરોમાં સરકાર હોસ્પિટલો ચલાવે છે, આમ, આરોગ્યના ક્ષેત્રમાં સરકાર ખૂબ સારો ભાગ ભજવે છે.
In simple words: સરકાર શિક્ષણમાં મફત પ્રાથમિક શિક્ષણ, શાળાઓ અને કોલેજો ચલાવે છે, જ્યારે આરોગ્યમાં બાળ રસીકરણ, ઈ-મમતા કાર્યક્રમ અને સરકારી હોસ્પિટલો દ્વારા મહત્વનો ભાગ ભજવે છે.

Exam Tip: સરકારી ભૂમિકાઓ વિશેના પ્રશ્નો માટે, શિક્ષણ (શિક્ષણનો અધિકાર, શાળાની સુવિધાઓ) અને આરોગ્ય (રસીકરણ, માતૃ સંભાળ, જાહેર હોસ્પિટલો) બંનેમાં કાર્યક્રમો અને નીતિઓના ચોક્કસ ઉદાહરણો પ્રદાન કરો.

Question 2. કૃષિના ક્ષેત્રે આવેલ પરિવર્તન
Answer: ભારત એક ખેતી કરતો દેશ છે. ખેતી એ ભારતનો મુખ્ય ધંધો છે અને ભારતમાં ખેતી માટે ઘણી જમીન ઉપલબ્ધ છે. પણ જૂના સાધનોથી ખેતી થતી હોવાથી ઉત્પાદન ઓછું મળતું હતું. આઝાદી પછી, પાંચ વર્ષની યોજનાઓમાં ખેતીનો વિકાસ કરવા માટે ત્રણ પગલાં લેવાયા. સારા બિયારણ, રસાયણિક ખાતરોનો વધુ ઉપયોગ, ખેડૂતોની મહેનત, વીજળી વહેંચણીની ગોઠવણ, અને સિંચાઈની વધુ સુવિધાઓ જેવા કારણોથી ખેતીના ઉત્પાદનમાં ઘણો વધારો થયો છે. ભારત અનાજ ઉત્પાદનમાં આત્મનિર્ભર બન્યું. દેશમાં 'હરિયાળી ક્રાંતિ' આવી. ખેતીના લેવલને સુધારવા અને ખેડૂતોને ખેતી વિશે સલાહ આપવામાં સહકારી સંસ્થાઓનો મોટો ફાળો રહ્યો છે. હરિયાળી ક્રાંતિને કારણે ઘઉં અને ચોખાના ઉત્પાદનમાં ખૂબ મોટો રેકોર્ડ બન્યો છે. પહેલાં દેશમાં જ્યાં ખાવા માટે અનાજ ઓછું પડતું હતું, ત્યાં આજે અનાજના ઘણા મોટા ભંડારો છે. અનાજના બફર સ્ટોકને લીધે દુષ્કાળ કે અછત જેવી સ્થિતિનો સરળતાથી સામનો કરી શકાયો છે.
In simple words: ભારતીય ખેતીમાં હરિયાળી ક્રાંતિ આવી, જેનાથી બિયારણ, ખાતર અને સિંચાઈમાં સુધારા થયા. આનાથી અનાજ ઉત્પાદન વધ્યું, દેશ આત્મનિર્ભર બન્યો અને દુષ્કાળનો સામનો કરવો સહેલો બન્યો.

Exam Tip: કૃષિ પરિવર્તનો વિશે ચર્ચા કરતી વખતે, હરિયાળી ક્રાંતિ, સારા બિયારણ અને સિંચાઈ જેવા મુખ્ય પરિબળો અને ખાદ્ય સુરક્ષા તથા આત્મનિર્ભરતા પર તેની અસરનો હંમેશા ઉલ્લેખ કરો.

3. સમજાવો :

Question 1. ખેતી અને પશુપાલનના ક્ષેત્રે થયેલ વિકાસ અને તેની ખેડૂતોના જીવનધોરણ ઉપર થયેલી અસર
Answer: ખેતીમાં આવેલી 'હરિયાળી ક્રાંતિ' અને પશુપાલનમાં દૂધ ઉત્પાદનની 'શ્વેત ક્રાંતિ'ને કારણે ખેતી અને પશુપાલન કરતા ખેડૂતોની આર્થિક અને સામાજિક પરિસ્થિતિમાં ઘણો સારો સુધારો થયો છે. હવે તે ખેડૂતોના બાળકોને સારું ભણતર મળવા માંડ્યું છે. તેમના જમવામાં, કપડાંમાં, જીવનશૈલીમાં, ઘરમાં વગેરેમાં ઘણા ફેરફારો થયા છે. તેમના ઘરોમાં હવે નવા જમાનાના સાધનો રાખવા લાગ્યા છે. તેમની વિચારસરણીમાં ઘણો વિકાસ થયો છે. તેઓ સમાજની ખરાબ પ્રથાઓથી છૂટા પડ્યા છે.
In simple words: હરિયાળી અને શ્વેત ક્રાંતિથી ખેડૂતોના પૈસાકીય અને સામાજિક જીવનમાં સુધારો થયો, જેના કારણે તેમના બાળકોને સારું શિક્ષણ મળ્યું અને જીવનશૈલીમાં આધુનિકતા આવી.

Exam Tip: કૃષિ અને ડેરી ક્રાંતિઓની બેવડી અસર પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરો: આર્થિક (આવક, જીવનધોરણ) અને સામાજિક (શિક્ષણ, માનસિકતા, અંધશ્રદ્ધામાંથી મુક્તિ).

Question 2. કેટલીક વસ્તુઓ
Answer: આખા રાજ્યને જોડતી રોડ પરિવહન વ્યવસ્થા ખર્ચાળ હોવા છતાં, સરકાર લોકોને સગવડ આપવા માટે પૈસા ખર્ચે છે. સરકાર ઓછી કમાણીવાળા પરિવારોને અનાજ, તેલ અને ખાંડ જેવી રોજિંદા વપરાશની જરૂરી વસ્તુઓ જાહેર વિતરણ પ્રણાલી હેઠળ 'વાજબી ભાવની દુકાનો' દ્વારા બનાવવાના ખર્ચ કરતાં પણ ઓછા ભાવે આપે છે. આવા બધા કામો સરકાર નાગરિકોને મૂળભૂત સગવડો પૂરી પાડવાના હેતુથી જ કરે છે. આ સગવડો આપવા માટે કેટલીક વસ્તુઓ પર વધારાનો કર (ટેક્સ) લગાવવાની જરૂર પડે છે.
In simple words: સરકાર લોકોને સસ્તો ખોરાક, તેલ અને ખાંડ જેવી જરૂરી વસ્તુઓ આપે છે અને રોડ પરિવહન પર પણ ખર્ચ કરે છે. આ બધી સુવિધાઓ પૂરી પાડવા માટે કેટલીક વસ્તુઓ પર વધારાનો ટેક્સ લગાવવામાં આવે છે.

Exam Tip: સરકારી ચીજવસ્તુઓની જોગવાઈ વિશે ચર્ચા કરતી વખતે, આવશ્યક વસ્તુઓ (જેમ કે PDS) માટે સબસિડીનો ખ્યાલ સમજાવો અને અન્ય ચીજવસ્તુઓ પરના કરવેરા આ કલ્યાણકારી યોજનાઓને ભંડોળ પૂરું પાડવામાં કેવી રીતે મદદ કરે છે તે સમજાવો.

Question 3. સ્પેશિયલ ઇન્ડસ્ટ્રિયલ ઝોનમાં ઉદ્યોગ શરૂ કરવાથી મળતા લાભો.
Answer:

• ધંધા માટે જમીન (પ્લોટ) બજાર ભાવ કરતાં સસ્તા દરે મળે છે.


• ધંધાના પ્રકાર પ્રમાણે સબસિડી પણ મળે છે.


• ધંધા માટે પાણી અને વીજળી જેવી જરૂરી સગવડો યોગ્ય ભાવે પૂરી પાડવામાં આવે છે.


• આ ઝોનમાં રોડ અને ગટર જેવી સુવિધાઓ પણ આપવામાં આવે છે.


• બેંકમાંથી ઓછા વ્યાજ પર લોન મળે છે.


• અમુક સમય માટે અલગ અલગ ટેક્સમાંથી પણ છૂટછાટ મળે છે.

Exam Tip: સ્પેશિયલ ઇન્ડસ્ટ્રિયલ ઝોન (SEZ/SIEZ) ના ફાયદાઓનું વર્ણન કરતી વખતે, નીચા ભાવે જમીન, સબસિડી, આવશ્યક ઉપયોગિતાઓ, ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને કર મુક્તિ જેવી પ્રોત્સાહનો પ્રકાશિત કરો.