GSEB Class 8 Sanskrit Solutions Chapter 4 प्रेरणादीप चाणक्यः

Pronounce the Following Words Correctly

(i) कम्बलाना
(ii) चन्द्रगुप्तस्य
(iii) तैलदीपः
(iv) प्रकोष्ठम्
(v) शैत्यम्
(vi) पुनश्च
(vii) आश्चर्यम्

Answer the Following Questions

Question 1. चन्द्रगुप्तः चाणक्यं किम् अवदत् ?
Answer: चन्द्रगुप्तः चाणक्यम् अवदत् – “आर्य चाणक्य ! शीतकालः अस्ति। दरिद्रजनानां कृते कम्बलान् वितरतु।”
Chandragupta told Chanakya, “Honourable Chanakya! It is the chilly winter season. Please give blankets to the poor people.”
In simple words: Chandragupta asked Chanakya to share blankets with needy people because it was winter.

Exam Tip: For dialogue-based questions, accurately quote the words spoken and explain their context clearly.

Question 2. चाणक्यः कम्बलान् कुत्र नयति?
Answer: चाणक्यः कम्बलान् स्वगृहं नयति।
Chanakya takes the blankets to his own house.
In simple words: Chanakya takes the blankets to his house.

Exam Tip: Pay close attention to the specific actions and destinations mentioned in the text for accurate answers.

Question 3. चाणक्यस्य गृहे के प्रविशन्ति?
Answer: चाणक्यस्य गृहे त्रयः चौराः प्रविशन्ति।
Three thieves enter Chanakya's house.
In simple words: Three robbers come into Chanakya's house.

Exam Tip: Remember key details like the number of people or objects involved in a scene.

Question 4. चाणक्यः किमर्थं कम्बलस्य उपयोग न करोति?
Answer: कम्बलाः दरिद्रजनानां कृते सन्ति, चाणक्यस्य कृते न। सः मन्यते यत् परकीयवस्तुनः उपयोगः पापम्। अतः चाणक्यः कम्बलस्य उपयोगं न करोति।
The blankets are meant for poor people, not for Chanakya. He believes that using someone else's property is a wrong act. Therefore, Chanakya does not use the blankets.
In simple words: Chanakya does not use the blankets because he believes they belong to the poor, and using things that are not yours is a sin.

Exam Tip: Understand the moral principles or reasons behind a character's actions as these are often central to the story's message.

Question 3. Follow the example and frame sentences using the words from the brackets:
Illustration : सुरेशः पुस्तकम् – सुरेशस्य पुस्तकम् अस्ति।
(i) । (महेशः, लेखनी)
(ii) । (राजेशः, सुधाखण्डः)
(iii) । (शैलेषः, धनम्)
(iv) । (मूकेशः, फलम्)
(v) । (मनीषः, उपनेत्रम्)
Answer:
(i) महेशस्य लेखनी अस्ति।
(ii) राजेशस्य सुधाखण्डः अस्ति।
(iii) शैलेशस्य धनम् अस्ति।
(iv) मूकेशस्य फलम् अस्ति।
(v) मनीषस्य उपनेत्रम् अस्ति। (उपनेत्रम् – spectacles)
In simple words: We are forming possessive sentences. The example shows how to say "Suresh's book" by adding "स्य" to the name and then "अस्ति" for "is". Apply this pattern to the other words provided.

Exam Tip: When forming possessive sentences in Sanskrit, remember to use the genitive case (often ending in -स्य) for the possessor and "अस्ति" for "is".

Question 4. Follow the example given below and frame other sentences:
Illustration : अहं प्रविशामि। वयं प्रविशामः।
(i) अहं खादामि।
(ii) अहं गच्छामि।
(iii) अहं पश्यामि।
(iv) अहं पृच्छामि।
(v) अहं पठामि।
Answer:
(i) वयं खादामः। (We eat.)
(ii) वयं गच्छामः। (We go.)
(iii) वयं पश्यामः। (We see.)
(iv) वयं पृच्छामः । (We ask.)
(v) वयं पठामः। (We read.)
In simple words: The illustration shows how to change a first-person singular verb ("I enter") to a first-person plural verb ("We enter"). The task is to take other "I" verbs and change them to "We" verbs.

Exam Tip: Pay attention to the verb endings. In Sanskrit, the first-person singular (अहं) typically uses -मि, while the first-person plural (वयं) uses -मः. Practice these common conjugations.

Question 5. Follow the example and frame other sentences using the words from the brackets:
Illustration : जनेषुः कम्बलान् वितरतु।
(i) । (शिक्षकः, सुधाखण्डः)
(ii) । (छात्रः, प्रसादः)
(iii) । (बालकः, मोदकः)
(iv) । (मानवः, दीपः)
Answer:
(i) शिक्षकेषु सुधाखण्डान् वितरतु। (Distribute chalk among the teachers.)
(ii) छात्रेषु प्रसादान् वितरतु। (Distribute 'prasad' among the students.)
(iii) बालकेषु मोदकान् वितरतु। (Distribute laddoos among the children.)
(iv) मानवेषु दीपान् वितरतु। (Distribute lamps among the men.)
In simple words: The example teaches how to say "distribute blankets among people". We need to make similar sentences using other items and groups, like distributing chalk to teachers or sweets to children.

Exam Tip: Remember to use the dative or locative case (often ending in -षु or -भ्यः) for the recipients when a distribution action is involved, and ensure the verb "वितरतु" (distribute) is correctly applied.

Activity

• Get the biography of Chanakya from the library and read it. (ચાણક્યનું જીવનચરિત્ર પુસ્તકાલયમાંથી મેળવી વાંચવું.)
• Collect the inspiring events of great persons. (મહાપુરુષોના પ્રેરક પ્રસંગો એકઠા કરો.)
• Get the details of the renounced laymen and honest people who live life with minimum needs. (ઓછી જરૂરિયાતથી ચલાવતા ત્યાગી અને નિષ્ઠાપૂર્વક જીવન જીવતા તમારા વિસ્તારના મહાપુરુષો કે સામાન્ય વ્યક્તિના જીવનની વિગત મેળવો.)

Sanskrit Digest Std 8 GSEB प्रेरणादीप: चाणक्यः Additional Questions and Answers

Answer the Following Questions in Sanskrit and English:

Question 1. चन्द्रगुप्तः चाणक्याय किं यच्छति?
Answer: चन्द्रगुप्तः चाणक्याय दरिद्रेभ्यः वितरणाय कम्बलान् यच्छति।
Chandragupta gives blankets to Chanakya for distribution among the poor.
In simple words: Chandragupta gives blankets to Chanakya so he can hand them out to the needy.

Exam Tip: When translating from Sanskrit, identify the subject, object, and verb to construct a clear English sentence. Make sure to specify the purpose of the action if given.

Question 2. चाणक्यः चन्द्रगुप्ताय किं कथयति?
Answer: चाणक्यः चन्द्रगुप्ताय कथयति – “महाराज ! इदानीम् अहं कम्बलान् मम गृहं नयामि। प्रभाते वितरिष्यामि।”
Chanakya says to Chandragupta, “Lord! Right now, I am taking the blankets to my home. I will distribute them in the morning.”
In simple words: Chanakya tells Chandragupta he will take the blankets home now and give them out in the morning.

Exam Tip: For direct speech, ensure the quotation marks are used correctly and the full statement is presented, reflecting the speaker's intent.

Question 3. द्वितीयः चौर: चाणक्यस्य गृहे कानि वस्तूनि पश्यति?
Answer: द्वितीयः चौरः चाणक्यस्य गृहे तैलदीपम्, पीठम्, पुस्तकानि च पश्यति।
The second thief sees an oil lamp, a seat, and books in Chanakya's house.
In simple words: The second thief observes an oil lamp, a sitting place, and books inside Chanakya's home.

Exam Tip: List all the items explicitly mentioned in the text to provide a complete answer for such descriptive questions.

Question 4. चौरा: चाणक्यस्य गृहे किम् आश्चर्यं पश्यन्ति?
Answer: चौराः पश्यन्ति यत् शैत्यम् अधिकम् अस्ति, कम्बलाः समीपे एव सन्ति, तथापि चाणक्यः कम्बलस्य उपयोग न करोति, अधश्च शयनं करोति। तेषां कृते एतद् आश्चर्यम्।
The robbers notice that despite the intense cold and the blankets being close by, Chanakya does not use them and sleeps on the floor. This is a big surprise for them.
In simple words: The thieves are surprised because it is very cold and blankets are nearby, but Chanakya is sleeping on the floor without using them.

Exam Tip: When describing a "surprise," clearly state both the observed situation and why it is considered unusual or unexpected in the context.

Question 5. चाणक्यः द्वितीयचौरस्य प्रश्नस्य किम् उत्तरं ददाति?
Answer: चाणक्यः द्वितीयचौरस्य प्रश्नस्य उत्तरं ददाति -"एते कम्बलाः मम कृते न, दरिद्राणां कृते सन्ति।"
Answering the second thief's question, Chanakya says, “These blankets are not for me; they are for the poor people.”
In simple words: Chanakya tells the second thief that the blankets are for the poor, not for himself.

Exam Tip: Ensure that the answer directly addresses the question asked and captures the essence of Chanakya's reasoning.

Question 6. चाणक्यस्य उत्तरं श्रुत्वा सर्वे चौराः किम् अवदन् ?
Answer: चाणक्यस्य उत्तरं श्रुत्वा सर्वे चौराः अवदन् – “अरे रे! वयं तु प्रतिदिनं पापं कुर्मः । चौरकार्येण एव उदरपूर्ति कुर्मः। वयम् अद्य आरभ्य पापं न करिष्यामः।”
Upon hearing Chanakya's reply, all the thieves exclaimed, “Oh no! We commit a sin every day. We only fill our stomachs with robbery. From today onwards, we will not commit any sin.”
In simple words: After hearing Chanakya's answer, all the thieves felt guilty, saying they commit sins daily by robbing and would stop from that day.

Exam Tip: Focus on the immediate reaction and the resolution of the characters, as this highlights the impact of Chanakya's words.

Choose the Correct Option for the Answer of the Questions Given Below

Question 1. चन्द्रगुप्तः चाणक्याय किं वितरणार्थं कथयति?
(a) धनम्
(b) अन्नम्
(c) कम्बलान्
(d) वस्तुणि
Answer: (c) कम्बलान्
In simple words: Chandragupta asks Chanakya to distribute blankets.

Exam Tip: Read the question carefully to identify the specific item Chandragupta asks Chanakya to distribute.

Question 2. चाणक्यः कम्बलानां वितरणं कदा कर्तुम् इच्छति?
(a) प्रभाते
(b) मध्याह्न
(c) द्विदिनानन्तरम्
(d) सायंकाले
Answer: (a) प्रभाते
In simple words: Chanakya wants to distribute the blankets in the morning.

Exam Tip: Identify the timeframe mentioned in Chanakya's statement about when he plans to distribute the blankets.

Question 3. चाणक्यः चन्द्रगुप्तस्य कः आसीत् ?
(a) वयस्यः
(b) सेनापतिः
(c) भ्राता
(d) अमात्यः, मन्त्री
Answer: (d) अमात्यः, मन्त्री
In simple words: Chanakya was Chandragupta's minister or chief advisor.

Exam Tip: Recall the key relationship between Chanakya and Chandragupta as presented in historical or literary contexts.

Question 4. कम्बलाः केषां कृते सन्ति?
(a) धनिकजनानां कृते
(b) नृपस्य सेवकानां कृते
(c) शिष्याणां कृते
(d) दरिद्रजनानां कृते
Answer: (d) दरिद्रजनानां कृते
In simple words: The blankets are intended for poor people.

Exam Tip: Focus on Chanakya's explanation of who the actual beneficiaries of the blankets are.

Question 5. चन्द्रगुप्तः वर्तमानकालस्य विषये चाणक्याय किं कथयति?
(a) 'ग्रीष्मकालः अस्ति' इति ।
(b) 'शीतकालः अस्ति' इति।
(c) 'वर्षाकालः अस्ति' इति।
(d) 'हेमन्तकालः अस्ति' इति।
Answer: (b) 'शीतकालः अस्ति' इति।
In simple words: Chandragupta informs Chanakya that it is the winter season.

Exam Tip: Pay attention to the initial statement made by Chandragupta to Chanakya, which sets the scene for the story.

Question 6. चाणक्यस्य उत्तरं श्रुत्वा चौराः किम् अवदन् ?
(a) 'वयं चौरकार्येण एव उदरपूर्ति कुर्मः' इति।
(b) अद्य आरभ्य पुण्यं न करिष्यामः।
(c) आजीविका) कोऽपि उद्यमः कर्तव्यः।
(d) भक्तिमार्गस्य स्वीकारं कुर्मः।
Answer: (a) 'वयं चौरकार्येण एव उदरपूर्ति कुर्मः' इति।
In simple words: The thieves confess that they only earn their livelihood through theft.

Exam Tip: Choose the option that best reflects the thieves' self-admission about their means of living after hearing Chanakya's words.

Question 7. 'उदरम्' इति शब्दस्य कः अर्थः अस्ति?
(a) Mouse
(b) Answer
(c) Stomach
(d) Hole
Answer: (c) Stomach
In simple words: The Sanskrit word 'उदरम्' means 'stomach'.

Exam Tip: Learn common Sanskrit vocabulary, especially nouns related to the body or daily life, to easily answer meaning-based questions.

Question 8. 'प्रकोष्ठम्' इति शब्दस्य कः अर्थः अस्ति?
(a) Carpet
(b) Room
(c) Today
(d) Granary
Answer: (b) Room
In simple words: The Sanskrit word 'प्रकोष्ठम्' refers to a 'room'.

Exam Tip: Building a strong vocabulary of Sanskrit terms, especially those related to common places or objects, will help you understand and answer such questions.

Question 9. कः कम्बलान् वितरितुं कथयति?
(a) चन्द्रगुप्तः
(b) चाणक्यः
(c) द्वितीयः चौर
(d) प्रथमः चौरः
Answer: (a) चन्द्रगुप्तः
In simple words: Chandragupta is the one who tells to distribute the blankets.

Exam Tip: Recall the start of the story, where Chandragupta initiates the idea of distributing blankets.

Question 10. _____ चौराः प्रविशन्ति।
(a) तिस्रः
(b) त्रयम्
(c) त्रयः
(d) त्रीणि
Answer: (c) त्रयः
In simple words: The correct word to fill the blank is 'त्रयः', meaning 'three (masculine plural)', which matches 'चौराः' (thieves).

Exam Tip: Pay attention to gender and number agreement in Sanskrit. 'चौराः' is masculine plural, so the number 'three' must also be in its masculine plural form, 'त्रयः'.

Question 11. 'तथापि' – सन्धिविच्छेदं कुरुत।
(a) तथा + अपि
(b) तथा + आपि
(c) तथा + पि
(d) त + थापि
Answer: (a) तथा + अपि
In simple words: The word 'तथापि' is broken down into 'तथा' and 'अपि', meaning 'even then' or 'nevertheless'.

Exam Tip: For Sandhi questions, understand the rules of vowel and consonant merging. 'तथा' (thus) and 'अपि' (also) combine to form 'तथापि' (even so).

Question 12. _____ कम्बलान् वितरतु।
(a) जनान्
(b) जनस्य
(c) जनेषु
(d) जनात्
Answer: (c) जनेषु
In simple words: The correct word to complete the sentence is 'जनेषु', which means 'among the people', indicating where the blankets should be distributed.

Exam Tip: The verb 'वितरतु' (distribute) often takes the locative case (ending in -षु or -सु for plural) to indicate "among whom" something is distributed.

Question 13. Find the one word of पुनः + च।
(a) पुनाच
(b) पुनाच
(c) [Missing Option]
(d) पुनश्च
Answer: (d) पुनश्च
In simple words: When 'पुनः' (again) and 'च' (and) combine, they form 'पुनश्च', meaning 'and again' or 'moreover'.

Exam Tip: This is an example of Visarga Sandhi. When a Visarga (ः) is followed by 'च', it changes to 'श्', forming 'पुनश्च'.

Question 14. Write Sanskrit meaning of a word 'under'.
(a) अधः
(b) अद्य
(c) कृते
(d) उपरि
Answer: (a) अधः
In simple words: The Sanskrit word for 'under' is 'अधः'.

Exam Tip: Memorize common prepositions and adverbs in Sanskrit to accurately translate positional words like 'under', 'above', 'today', etc.

Question 15. 'एतत् अस्माकं साहसम्!' इदं वाक्यं कः वदति?
(a) प्रथमः चौरः
(b) द्वितीयः चौरः
(c) तृतीयः चौरः
(d) आर्यः चाणक्यः
Answer: (b) द्वितीयः चौरः
In simple words: The sentence "This is our daring!" is spoken by the second thief.

Exam Tip: For dialogue attribution questions, remember which character speaks which significant line in the narrative.

Question 3. Fill in the blanks by selecting proper words from the brackets:
1. अहं कम्बलान् मम गृहं __________। (नयति, नयन्ति, नयामि)
2. चन्द्रगुप्तस्य मन्त्री __________। अस्ति। (चाणक्यः, नन्दः, मलयकेतुः)
3. वयं द्वितीयं प्रकोष्ठं __________। (प्रविशावः, प्रविशामः, प्रविशामि)
4. चाणक्यः स्वयं __________। उपयोग न करोति। (कम्बलं, कम्बलाय, कम्बलस्य)
5. चाणक्यः अधः __________। करोति। (भोजनं, वार्तालापं, शयनं)
6. यत् वस्तु __________। नास्ति, तस्य उपयोगः पापम्। (वयम्, माम्, अस्माकं)
Answer:
1. अहं कम्बलान् मम गृहं नयामि।
2. चन्द्रगुप्तस्य मन्त्री चाणक्यः अस्ति।
3. वयं द्वितीयं प्रकोष्ठं प्रविशामः।
4. चाणक्यः स्वयं कम्बलस्य उपयोगं न करोति।
5. चाणक्यः अधः शयनं करोति।
6. यत् वस्तु अस्माकं नास्ति, तस्य उपयोगः पापम्।
In simple words: This exercise tests verb conjugation and noun cases. For 'अहं' (I), use -मि ending. For 'वयं' (We), use -मः ending. For possessive, use the correct genitive form. For 'स्वयं' (himself) and 'उपयोगं न करोति' (does not use), fill in the correct object. For 'अस्माकं' (our), the meaning changes from 'mam' (mine) to 'asmakam' (ours).

Exam Tip: Always match the verb's person and number with the subject. Also, correctly identify the noun case (e.g., genitive for possession, accusative for the object of a verb) as per the sentence's grammar.

Question 4. Put a✓ against the true statement and a X against the false statement given below:
1. चन्द्रगुप्तः चाणक्यस्य मन्त्री वर्तते। [ X ]
2. चाणक्यः कम्बलान् तस्य गृहं नयति। [✓]
3. इदानीम् अहं जनेभ्यः कम्बलानां वितरणं करोमि । [ X ]
4. त्रयः चौराः रात्रौ चाणक्यस्य गृहं प्रविशन्ति। [✓]
5. तृतीयः चौरः प्रकोष्ठं प्रविशति। [ X ]
6. वयम् अद्य आरभ्य पापं न करिष्यामः। [✓]
Answer:
1. चन्द्रगुप्तः चाणक्यस्य मन्त्री वर्तते। [ X ]
2. चाणक्यः कम्बलान् तस्य गृहं नयति। [✓]
3. इदानीम् अहं जनेभ्यः कम्बलानां वितरणं करोमि । [ X ]
4. त्रयः चौराः रात्रौ चाणक्यस्य गृहं प्रविशन्ति। [✓]
5. तृतीयः चौरः प्रकोष्ठं प्रविशति। [ X ]
6. वयम् अद्य आरभ्य पापं न करिष्यामः। [✓]
In simple words: Review each statement against the story to decide if it is true (✓) or false (X). For example, Chandragupta was the king, and Chanakya was his minister, so statement 1 is false.

Exam Tip: Read each statement carefully and compare it with the facts presented in the chapter. Pay attention to subjects, objects, and actions to avoid errors.

Question 5. Write who said these sentences to whom:
1. जनेषु कम्बलान् वितरतु।
2. अत्र तु नास्ति। द्वितीयं प्रकोष्ठं प्रविशामः।
3. शैत्यम् अस्ति। कम्बलाः समीपे सन्ति।
4. एते कम्बलाः मम कृते न।
Answer:
1. Chandragupta said to Chanakya.
2. First thief said to second thief.
3. Second thief said to Chanakya.
4. Acharya Chanakya said to all thieves.
In simple words: Identify the speaker and the listener for each Sanskrit sentence based on the story's dialogue.

Exam Tip: To correctly attribute dialogue, remember the sequence of events and the context in which each sentence is spoken in the narrative.

Question 6. Find out the true meaning of the given Sanskrit words from the given options and write:
1. कम्बलान् -blankets/carpets
2. प्रकोष्ठम् – room/granary
3. अद्य – today / now
4. शैत्यम् – cold / cool
5. अधः – below/sin
6. कृते – for / we
7. कुर्मः – are doing/are filling
8. उदरम् – stomach/mouse
Answer:
1. कम्बलान् - blankets
2. प्रकोष्ठम् – room
3. अद्य – today
4. शैत्यम् – cold
5. अधः – below
6. कृते – for
7. कुर्मः - are doing
8. उदरम् – stomach
In simple words: Choose the correct English translation for each Sanskrit word from the provided pairs.

Exam Tip: Build a strong Sanskrit vocabulary. Focus on differentiating between similar-sounding words or words with multiple meanings, selecting the most appropriate one in context.

Question 7. Write opposites of the following Sanskrit words:
1. इदानीम् X तदानीम्
2. अधः X उपरि
3. पापम् X पुण्यम्
4. शीतकालः x ग्रीष्मकाल:
5. अद्य X श्वः
6. आगताः X निर्गताः
7. अत्र X तत्र
Answer:
1. इदानीम् X तदानीम्
2. अधः X उपरि
3. पापम् X पुण्यम्
4. शीतकालः X ग्रीष्मकाल:
5. अद्य X श्वः
6. आगताः X निर्गताः
7. अत्र X तत्र
In simple words: List the Sanskrit antonym for each given word.

Exam Tip: Practice forming pairs of opposite words in Sanskrit. Understanding prefixes and root meanings can often help in deducing antonyms.

Question 8. Recognize the following root forms:
1. अस्ति – अस् (२ प.) root, Present Tense, Third Person Singular.
2. नयामि – नी-नय् (४ प.) root, Present Tense, First Person Singular.
3. प्रविशन्ति – प्र + विश् (६ प.) root, Present Tense, Third Person Plural.
4. पृच्छामः – प्रच्छ-पृच्छ (६ प.) root, Present Tense, First Person Plural.
5. कुर्मः – कृ (८ उ.) root, Parasmaipada Present Tense, First Person Plural.
Answer:
1. अस्ति – अस् (२ प.) root, Present Tense, Third Person Singular.
2. नयामि – नी-नय् (४ प.) root, Present Tense, First Person Singular.
3. प्रविशन्ति – प्र + विश् (६ प.) root, Present Tense, Third Person Plural.
4. पृच्छामः – प्रच्छ-पृच्छ (६ प.) root, Present Tense, First Person Plural.
5. कुर्मः – कृ (८ उ.) root, Parasmaipada Present Tense, First Person Plural.
In simple words: Identify the verb root, tense, person, and number for each Sanskrit verb provided.

Exam Tip: Master Sanskrit verb conjugations by understanding the different ganas (classes), tenses (लाकार), persons (पुरुष), and numbers (वचन). This allows for accurate identification of root forms.

Question 9. Recognize the following nouns:
1. जनेषु – जन – अ-कारान्त Masculine Locative Plural.
2. कम्बलान् -कम्बल -अ-कारान्त Masculine Accusative Plural.
3. पुस्तकानि – पुस्तक – अ-कारान्त Neuter Nominative, Accusative Plural.
4. पीठम् – पीठ – अ-कारान्त Neuter Nominative, Accusative Singular.
5. अस्माकम्- अस्मद् Noun Genitive Plural.
6. चौराः -चौर – अ-कारान्त Masculine Nominative Plural.
Answer:
1. जनेषु – जन – अ-कारान्त Masculine Locative Plural.
2. कम्बलान् -कम्बल -अ-कारान्त Masculine Accusative Plural.
3. पुस्तकानि – पुस्तक – अ-कारान्त Neuter Nominative, Accusative Plural.
4. पीठम् – पीठ – अ-कारान्त Neuter Nominative, Accusative Singular.
5. अस्माकम्- अस्मद् Noun Genitive Plural.
6. चौराः -चौर – अ-कारान्त Masculine Nominative Plural.
In simple words: For each Sanskrit noun, identify its basic form (Pratipadika), its ending vowel (A-karant, etc.), its gender, its case (nominative, accusative, locative, genitive), and its number (singular, plural).

Exam Tip: Thoroughly learn Sanskrit noun declensions (शब्दरूप). Understanding the gender, ending, and case endings is crucial for correctly identifying noun forms and their functions in a sentence.

Translate the Following Sentences in Sanskrit:

Question 1. It is a winter season.
Answer: शीतकालः अस्ति।
In simple words: The Sanskrit translation for "It is a winter season" is "शीतकालः अस्ति".

Exam Tip: For simple translations, identify the key noun and the appropriate form of "to be" (अस्ति).

Question 2. This is our endeavour.
Answer: एतत् अस्माकं साहसम्। (अस्ति।)
In simple words: The Sanskrit phrase for "This is our endeavour" is "एतत् अस्माकं साहसम्।".

Exam Tip: Remember pronouns (एतत् for 'this') and possessive forms (अस्माकं for 'our') in Sanskrit for accurate translations.

Question 3. The blankets are nearby.
Answer: कम्बलाः समीपे एव सन्ति।
In simple words: The Sanskrit translation for "The blankets are nearby" is "कम्बलाः समीपे एव सन्ति।".

Exam Tip: Use the correct plural form for 'blankets' (कम्बलाः) and the plural verb 'सन्ति' (are), along with the adverb 'समीपे' (nearby).

Question 4. We fill our stomach only with thieving jobs.
Answer: चौरकार्येण एव उदरपूर्ति कुर्मः।
In simple words: The Sanskrit translation for "We fill our stomach only with thieving jobs" is "चौरकार्येण एव उदरपूर्ति कुर्मः।".

Exam Tip: Ensure that the instrumental case (चौरकार्येण for 'by thieving') and the correct first-person plural verb form (कुर्मः for 'we do/fill') are used.

Question 5. These blankets are not for me.
Answer: एते कम्बलाः मम कृते न।
In simple words: The Sanskrit translation for "These blankets are not for me" is "एते कम्बलाः मम कृते न।".

Exam Tip: Use the plural demonstrative pronoun 'एते' for 'these', the possessive pronoun 'मम' for 'my', and 'कृते न' for 'not for'.

Question 11. Arrange the following sentences in proper order and rewrite them:
1. तथापि भवान् किमर्थम् उपयोगं न करोति?
2. आर्य! वयं चौराः स्मः।
3. कम्बलाः समीपे सन्ति।
4. शैत्यम् अस्ति।
Answer:
1. आर्य! वयं चौराः स्मः।
2. शैत्यम् अस्ति।
3. कम्बलाः समीपे सन्ति।
4. तथापि भवान् किमर्थम् उपयोग न करोति?
In simple words: The sentences should be arranged to follow a logical conversation. The thieves first identify themselves, then describe the cold and the nearby blankets, and finally question Chanakya about not using them.

Exam Tip: When arranging sentences, look for logical flow, cause-and-effect relationships, and the typical progression of a conversation or narrative. Starting with an introduction or observation often helps.

Question 12. Translate the following prose in English:
प्रथमः – चन्द्रगुप्तस्य मन्त्री चाणक्यः। एतत् तस्य गृहम्।
द्वितीयः – अत्र तैलदीपः। समीपे पीठम्। पुस्तकानि...।
तृतीयः – धनं कुत्र?
प्रथमः – अत्र तु नास्ति । द्वितीयं प्रकोष्ठं प्रविशामः।
Second (Thief) : Surprise! It is very cold.
Third (Thief): The blankets are nearby ...
First (Thief): Even then, this man.
Second (Thief) : He himself does not use the blankets !
Third (Thief): And also sleeps down on the floor! Surprise !
First (Thief) : So we ask Chanakya. Let us know his secret.
Answer:
First (Thief) – Chandragupta's minister, Chanakya. This is his house.
Second (Thief) – There is an oil lamp here. A seat is nearby. Books ...
Third (Thief) – Where is the wealth?
First (Thief) – It is not here. Let us enter another room.
Second (Thief) – Surprise! It is very cold.
Third (Thief) – The blankets are nearby ...
First (Thief) – Even then, this man...
Second (Thief) – He himself does not use the blankets!
Third (Thief) – And also sleeps on the floor! What a surprise!
First (Thief) – So let us question Chanakya. Let's find out his secret.
In simple words: This is a prose section depicting a dialogue among thieves entering Chanakya's house, observing the scene, and questioning why he isn't using the blankets despite the cold.

Exam Tip: When translating prose, maintain the narrative flow and correctly attribute dialogue to each speaker. Ensure that the tone and implication of the original text are reflected in the translation.

प्रेरणादीपः चाणक्यः Summary in English

This conversational chapter presents an inspiring event from Chanakya's life. The story offers motivation to everyone. It emphasizes the principle that one should use only what truly belongs to them, and they have no right over others' possessions. The chapter also introduces various action words (verbs) in Sanskrit.

शब्दार्थाः टिप्पणी च

शब्दार्थाः

चन्द्रगुप्तः - Chandragupta Maurya; Chanakya had made Chandragupta the king of Magadh.

आर्य चाणक्य - Arya (Shri) Chanakya! Like 'Sir'. The word \( \text{आर्य} \) ('Arya') is used for a prestigious person. The person who does only the correct things and discards all wrong deeds is known as 'Arya'. This is addressing name.

शीतकालः - Time of chill winter.

अस्ति - is.

जनेषु - among the people. The Locative or Vocative case is used when certain determinations are to be made from the community. So here '\( \text{जनेषु} \)' the Vocative case is used.

कम्बलान् - blankets.

वितरतु - distribute; imperative third person singular of \( \text{वि} + \text{तू} - \text{वितर्} \) (1 p.) verb of the subject '\( \text{भवान्} \)' that is understood. With the root \( \text{वि} + \text{तृ} \) (1 p.) the noun to whom the thing is to be given is always in the Dative or Locative case; e.g., \( \text{गुरुः} \) \( \text{सर्वेभ्यः} \) \( \text{छात्रेभ्यः} \) (\( \text{सर्वेषु} \) \( \text{छात्रेषु} \) वा) \( \text{विद्यां} \) \( \text{वितरति} \).

चाणक्यः - Another name 'Kautilya'. The author of 'Kautiliya Arthshāstra', which is famous as \( \text{विष्णुगुप्त} \) or \( \text{विष्णुशर्मा} \) also. He uprooted the Nanda dynasty and put Chandragupta Maurya on the throne of Magadh (In 321 B.C.).

महाराज - O! King (Lord); this is how Chanakya addresses Chandragupta.

इदानीम् - now; this is an indeclinable (adverb).

गृहम् प्रति - towards the house; the indeclinable 'प्रति' is used

with the Accusative case; e.g., \( \text{गोपालः} \) \( \text{ग्रामं} \) \( \text{प्रति} \) \( \text{गच्छति} \).

नयामि - (I) am taking/carrying.

प्रभाते - in the morning.

वितरिष्यामि - (I) will distribute; simple future tense, first person singular of \( \text{वि} + \text{तू} - \text{वितर्} \) (1 p.) verb of the subject '\( \text{अहम्} \)' that's understood.

तथा - in that way; this is an indeclinable.

करोतु भवान् - (you) do; The verb used with the pronoun '\( \text{भवत्} \)' is of the third person, hence the verb '\( \text{करोतु} \)' has been used with '\( \text{भवान्} \)' \( \text{त्वं} \) \( \text{कुरु} \).

त्रयः चौराः - three robbers.

प्रविशन्ति - enter; verb of the subject '\( \text{चौराः} \)'.

प्रथमः (चौरः) - the first robber/thief.

चन्द्रगुप्तस्य - Chandragupta's.

मन्त्री - minister.

एतत् - this; pronoun.

तस्य गृहम् - his house.

द्वितीयः (चौरः) - the second (thief).

अत्र - here; this is an indeclinable.

तैलदीपः - an oil lamp.

पीठम् - seat.

पुस्तकानि - books.

तृतीयः (चौरः) - the third (thief).

धनम् कुत्र - where (is) the wealth ?

अत्र तु - but here.

नास्ति - \( \text{न} + \text{अस्ति} \) - is not.

प्रकोष्ठम् - in the outer room (verandah).

प्रविशामः - (we) enter.

आश्चर्यम् - surprise!

शैत्यम् - cold.

कम्बलाः - blankets.

समीपे एव - nearby.

सन्ति - are; verb of the subject '\( \text{कम्बलाः} \)'.

तथापि - \( \text{तथा} + \text{अपि} \) - even then; this is an indeclinable.

एषः महाशयः - this man (Chanakya).

स्वयम् - himself; this is an indeclinable.

कम्बलस्य उपयोगम् - use of the blanket.

न करोति - does not do; verb of the subject '\( \text{महाशयः} \).

पुनश्च - \( \text{पुनः} + \text{च} \) - and even so, and also; this is an indeclinable.

अधः - down (on the ground/floor); this is an indeclinable.

शयनम् करोति - sleeps.

तर्हि - then; this is an indeclinable.

चाणक्यम् - to Chanakya.

पृच्छामः - (we) ask.

ज्ञातव्यम् - let us know.

तस्य - his; Genetive singular of \( \text{तत्} \) pronoun.

रहस्यम् - secret.

अनुवादः

Chandragupta : Arya Chanakya ! It is the winter season. Distribute blankets among the people.

Chanakya : Lord! I am taking the blankets to my home now. I will distribute (them) in the morning.

Chandragupta : Alright, you do that. (Three thieves enter.)

First (Thief): Chandragupta's minister Chanakya. This is his house.

Second (Thief) : There is an oil lamp here. A seat is (there) nearby. Books ...

Third (Thief): Where (is) the wealth ?

First (Thief): But it is not here. Let us enter another room.

Second (Thief) : Surprise! It is very cold.

Third (Thief): The blankets are nearby ...

First (Thief): Even then, this man.

Second (Thief) : He himself does not use the blankets !

Third (Thief): And also sleeps down on the floor! Surprise !

First (Thief) : So we ask Chanakya. Let us know his secret.

शब्दार्थाः

अस्माकम् - our (of the three thieves).

साहसम् - daring.

आर्य - Sir, Lord !

वयम् - we.

चौराः - robbers.

स्मः - are; present tense, first person plural of Parasmaipadi root \( \text{अस्} \) (2 p.).

चौरकार्याय - for the job of thieving.

आगताः - have come.

महोदय - Sir !

सन्ति - is, \( \text{अस्} \) (2 p.) root; present tense third person plural.

शैत्यम् - cold.

समीपे - nearby.

भवान् - you.

किमर्थम् - \( \text{किम्} + \text{अर्थम्} \) - why; this is an indeclinable.

उपयोगं न करोति - not use them.

एते - these (all); \( \text{एतत्} \) - Nominative plural of pronoun adjective of the noun '\( \text{कम्बलाः} \)').

मम कृते न - are not for me; for the indeclinable '\( \text{कृते} \)' the genetive case is used; e.g., \( \text{पुत्राणाम्} \) \( \text{पुत्रीणाम्} \) \( \text{च} \) \( \text{कृते} \) \( \text{कष्टम्} \) \( \text{अनुभवन्ति} \) \( \text{संसारिणः} \) । (People take pains for their sons and daughters.)

दरिद्रजनानाम् कृते - for poor people.

यत् वस्तु - that thing.

अस्माकम् नास्ति - is not ours.

तस्य उपयोगः - its use.

सर्वे चौराः - all (three) thieves.

वयम् तु - but we.

प्रतिदिनम् - everyday.

पापं कुर्मः - (we) do sins.

चौरकार्येण - with the job of thieving.

उदरपूर्तिम् कुर्मः - fill our stomachs; verb of the subject '\( \text{वयम्} \).

अद्य आरभ्य - starting from today.

न करिष्यामः - (we) will not do.

जयतु आर्यः - victory to Arya!

प्रेरणादीप: चाणक्यः Summary in Gujarati

પ્રસ્તુત સંવાદાત્મક પાઠમાં ચાણક્યના જીવનમાં બનેલ એક પ્રસંગ રજૂ કરવામાં આવ્યો છે. આ પ્રસંગ સૌને માટે પ્રેરણાદાયક છે. આ પ્રસંગથી આપણને સમજાય છે કે “જે મારું છે તે જ મારે વાપરવાનું છે. અન્યનું છે તેના પર મારો કોઈ અધિકાર નથી." આ પાઠ દ્વારા વિવિધ ક્રિયાપદોનો પરિચય પણ કરાવવામાં આવ્યો છે.

शब्दार्थाः टिप्पणी च

ચંદ્રગુપ્તઃ – ચંદ્રગુપ્ત મૌર્ય; ચાણક્યે ચંદ્રગુપ્તને મગધનો રાજા બનાવ્યો હતો.

આર્ય ચાણક્ય – આર્ય (શ્રીમાન, મહાશય) ચાણક્ય! ‘\( \text{આર્ય} \)’ શબ્દ સમાજના પ્રતિષ્ઠિત પુરુષ માટે વપરાય છે. જે કરવા યોગ્ય કાર્ય કરે અને ન કરવાનાં કાર્યોનો ત્યાગ કરે તેવા પુરુષને “આર્ય” કહેવામાં આવે છે; આ સંબોધન છે.

શીતકાલઃ – ઠંડીનો સમય, શિયાળાનો સમય.

અસ્તિ – છે.

જનેષુ – લોકોમાં. જ્યારે સમુદાયમાંથી અમુકનું નિર્ધારણ કરવાનું હોય ત્યારે તેની ષષ્ઠી કે સપ્તમી વિભક્તિ વપરાય છે. તેથી અહીં ‘\( \text{જનેષુ} \)’ લોકોમાંથી અમુક ‘ગરીબ લોકોને’ એમ સપ્તમી વિભક્તિ વાપરવામાં આવી છે.

કમ્બલાન – કામળા; ધાબળાને.

વિતરતુ – વહેંચો; \( \text{વિ} + \text{તૃ} - \text{વિતર્} \) (1 પ.) ધાતુનું આજ્ઞાર્થ, અન્ય પુરુષ એકવચન; ‘\( \text{ભવાન્} \)’ અધ્યાહૃત કર્તાનું ક્રિયાપદ.

ચાણક્યઃ – બીજું નામ ‘કૌટિલ્ય’. કૌટિલીય અર્થશાસ્ત્રનો કર્તા. તે વિષ્ણુગુપ્ત કે વિષ્ણુશર્મા નામે પણ પ્રસિદ્ધ છે. તેણે નંદ વંશને ઉખેડીને ચંદ્રગુપ્ત મૌર્યને મગધના સિંહાસને બેસાડ્યો હતો (ઈ. સ. પૂર્વ 321).

મહારાજ – હે મહારાજ; ચાણક્ય ચંદ્રગુપ્તને આ રીતે સંબોધે છે.

ઇદાનીમ્ – અત્યારે; આ અવ્યય છે.

ગૃહમ્ પ્રતિ – ઘર તરફ; ‘\( \text{પ્રતિ} \)’ અવ્યય દ્વિતીયા વિભક્તિ સાથે વપરાય છે; જેમ કે, \( \text{ગોપાલઃ} \) \( \text{ગ્રામં} \) \( \text{પ્રતિ} \) \( \text{ગચ્છતિ} \).

નયામિ – (હું) લઈ જાઉં છું.

પ્રભાતે – સવારે.

વિતરિષ્યામિ – (હું) વહેંચીશ; \( \text{વિ} + \text{તૃ} - \text{વિતર્} \) (1 પ.) ધાતુનું સામાન્ય ભવિષ્યકાળ, ઉત્તમ પુરુષ એકવચન; ‘\( \text{અહમ્} \)’ અધ્યાહૃત કર્તાનું ક્રિયાપદ.

તથા – તેમ; આ અવ્યય છે.

કરોતુ ભવાન્ – આપ કરો; ‘\( \text{ભવત્} \)’ સર્વનામ સાથે ક્રિયાપદ અન્ય પુરુષનું આવે છે એટલે ‘\( \text{ભવાન્} \)’ સાથે ‘\( \text{કરોતુ} \)’ એ અન્ય પુરુષનું ક્રિયાપદ આવ્યું છે.

ત્રયઃ ચોરાઃ – ત્રણ ચોરો.

પ્રવિશન્તિ – પ્રવેશ કરે છે; ‘\( \text{ચોરાઃ} \)’ કર્તાનું ક્રિયાપદ.

પ્રથમઃ (ચૌરઃ) – પહેલો (ચોર).

ચન્દ્રગુપ્તસ્ય – ચંદ્રગુપ્તનો.

મંત્રી – મંત્રી, અમાત્ય.

એતત – આ; આ સર્વનામ છે.

તસ્ય ગૃહમ્ – તેનું ઘર.

દ્વિતીયઃ (ચૌરઃ) – બીજો (ચોર).

અત્ર – અહીં; આ અવ્યય છે.

તૈલદીપઃ – તેલનો દીવો.

પીઠમ્ – આસન, બેઠક.

પુસ્તકાનિ – પુસ્તકો.

તૃતીયઃ (ચૌરઃ) – ત્રીજો (ચોર).

ધનમ્ કુત્ર – ધન ક્યાં?

અત્ર તુ – અહીં તો.

નાસ્તિ – \( \text{ન} + \text{અસ્તિ} \) - નથી.

પ્રકોષ્ઠમ્ – ઓરડો [(અહીં–ઓરડામાં કે ખંડમાં)].

પ્રવિશામઃ – (આપણે) પ્રવેશીએ છીએ.

આશ્ચર્યમ્ – નવાઈ, આશ્ચર્ય!

શૈત્યમ્ – ઠંડી, ટાઢ.

કમ્બલાઃ – કામળા.

સમીપે એવ – નજીકમાં જ.

સન્તિ – છે; ‘\( \text{કમ્બલાઃ} \)’ કર્તાનું ક્રિયાપદ.

તથાપિ – \( \text{તથા} + \text{અપિ} \) - તોપણ, છતાં પણ; આ અવ્યય છે.

એષઃ મહાશયઃ – આ મહાશય (ચાણક્ય).

સ્વયમ્ – જાતે; આ અવ્યય છે.

કમ્બલસ્ય ઉપયોગમ્ – કામળાનો ઉપયોગ.

ન કરોતિ - કરતા નથી; ‘\( \text{મહાશયઃ} \)’ કર્તાનું ક્રિયાપદ.

પુનશ્ચ – \( \text{પુનઃ} + \text{ચ} \) – અને વળી; આ અવ્યય છે.

અધઃ – નીચે (જમીન પર, ભૂમિ પર); આ અવ્યય છે.

શયનમ્ કરોતિ – સૂએ છે.

તર્હિ – તો; આ અવ્યય છે.

ચાણક્યમ્ – ચાણક્યને.

પૃચ્છામઃ – (આપણે) પૂછીએ.

જ્ઞાતવ્યમ્ – જાણવું જોઈએ; \( \text{જ્ઞા} \) (2 પ.) ધાતુનું વિધ્યર્થકૃદંત.

તસ્ય – તેનું; \( \text{તત્} \) સર્વનામનું ષષ્ઠી વિ. એકવચન.

રહસ્યમ્ – રહસ્ય, ભેદ.

અનુવાદ:

ચંદ્રગુપ્ત – આર્ય ચાણક્ય! ઠંડીનો સમય છે. (ગરીબ) લોકોને કામળા વહેંચો.

ચાણક્ય – મહારાજ ! અત્યારે હું કામળા મારે ઘેર લઈ જાઉં છું. સવારમાં વહેંચીશ. ચંદ્રગુપ્ત – ભલે આપ તેમ કરો. (ત્રણ ચોરો પ્રવેશે છે.)

પહેલો (ચોર) - ચંદ્રગુપ્તના મંત્રી ચાણક્ય આ તેમનું ઘર છે.

બીજો (ચોર) – અહીં તેલનો દીવો છે. નજીકમાં આસન (બેઠક) છે. પુસ્તકો ...

ત્રીજો (ચોર) - ધન ક્યાં (છે)?

પહેલો (ચોર) – અહીં તો નથી. બીજા ઓરડામાં પ્રવેશીએ.

બીજો (ચોર) – આશ્ચર્ય! ઠંડી ખૂબ છે.

ત્રીજો (ચોર) – કામળા નજીકમાં જ છે .

પહેલો (ચોર) – છતાં પણ આ મહાશય.

બીજો (ચોર) – પોતે (જાતે) કામળાનો ઉપયોગ કરતા નથી.

ત્રીજો (ચોર) – અને વળી નીચે જમીન પર સૂએ છે! નવાઈ !

પહેલો (ચોર) – તો આપણે ચાણક્યને પૂછીએ. તેનું રહસ્ય જાણવું જોઈએ.

शब्दार्थाः

અસ્માકમ્ - અમારું.

સાહસમ્ - સાહસ, લૂંટ, ધાડ.

વયમ્ – અમે (સૌ).

સ્મઃ – છીએ; \( \text{અસ્} \) (2 પ.) પરસ્મૈપદી ધાતુનું વર્તમાનકાળ, ઉત્તમ પુરુષ બહુવચન.

ચૌરકાર્યાય – ચોરીના કાર્ય માટે; ચોરી કરવા.

આગતાઃ – આવેલા છીએ.

મહોદય – મહાશય!

સન્તિ – છે, \( \text{અસ્} \) (2 પ.) ધાતુનું વર્તમાનકાળ, અન્ય પુરુષ બહુવચન.

ભવાન્ - આપ, શ્રીમાન.

કિમર્થમ્ – \( \text{કિમ} + \text{અર્થમ્} \) - શા માટે; કેમ; આ અવ્યય છે.

ઉપયોગં ન કરોતિ – ઉપયોગ કરતા નથી.

એતે – આ (બધાં); \( \text{એતત} \) - સર્વનામનું પ્રથમા વિભક્તિ બહુવચનનું રૂપ; ‘\( \text{કમ્બલાઃ} \)’ નામ(વિશેષ્ય)નું વિશેષણ.

મમ કૃતે ન – મારા માટે નથી; ‘\( \text{કૃતે} \)’ અવ્યયની સાથે ષષ્ઠી વિભક્તિ વપરાય છે. તેથી અહીં ‘\( \text{મમ} \)’નું ષષ્ઠી વિભક્તિનું રૂપ પ્રયોજાયું છે. જેમ કે, \( \text{સંસ્કૃતસ્ય} \) \( \text{કૃતે} \) \( \text{જીવતિ} \)। (સંસ્કૃતને કાજે જીવે છે;)

એતે કમ્બલાઃ દરિદ્રજનાનાં કૃતે સન્તિ। (આ કામળા ગરીબ લોકો માટે છે.)

દરિદ્રજનાનામ્ કૃતે - ગરીબ માણસોને માટે.

યત્ વસ્તુ – જે વસ્તુ.

અસ્માકમ્ નાસ્તિ – આપણી નથી.

તસ્ય ઉપયોગઃ – તેનો ઉપયોગ.

સર્વે ચોરાઃ - બધા (ત્રણેય) ચોરો.

વયમ્ તુ – અમે તો.

પ્રતિદિનમ્ - દરરોજ.

પાપં કુર્મઃ – પાપ કરીએ છીએ.

ચૌરકાર્યેણ - ચોરીના કામ વડે (ચોરી કરીને).

ઉદરપૂર્તિમ્ કુર્મઃ – પેટ ભરીએ છીએ; ‘\( \text{વયમ્} \)’ કર્તાનું ક્રિયાપદ.

અદ્ય આરભ્ય – આજથી શરૂ કરીને; આજથી માંડીને.

ન કરિષ્યામઃ – કરીશું નહિ.

જયતુ આર્યઃ – આર્ય(શ્રીમાન)નો જય થાઓ!

અનુવાદ:

બીજો (ચોર) - આ અમારું સાહસ (છે)!

પહેલો (ચોર) – શ્રીમાન! અમે ચોરો છીએ. ચોરી કરવા માટે આવ્યા છીએ. મહાશય! આશ્ચર્ય છે!

બીજો (ચોર) - ઠડી છે. કામળા નજીકમાં (જ) છે. છતાં પણ આપ શા માટે (તેનો) ઉપયોગ કરતા નથી?

ચાણક્ય – આ કામળા! મારે માટે નથી. ગરીબ લોકો માટે છે. જે વસ્તુ આપણી નથી, તેનો ઉપયોગ કરવો) પાપ છે.

બધા ચોરો - અરે રે! અમે તો દરરોજ પાપ કરીએ છીએ. ચોરીના કામ વડે જ પેટ ભરીએ છીએ. અમે આજથી માંડીને પાપ નહિ કરીએ. આર્યનો જય થાઓ!