GSEB Class 7 Science Solutions Chapter 10 સજીવોમાં શ્વસન

પાઠ્યપુસ્તકના સ્વાધ્યાયના પ્રશ્નોત્તર

Question 1. દોડની સ્પર્ધાને અંતે રમતવીર સામાન્ય પરિસ્થિતિની સરખામણીએ શા માટે ઝડપી અને ઊંડા શ્વાસ લે છે?
Answer: રમતવીરને દોડની સ્પર્ધા દરમિયાન ઝડપથી દોડવું પડે છે. ઝડપથી દોડવા માટે શરીરને વધુ શક્તિની જરૂર હોય છે. વધુ શક્તિ મેળવવા માટે ખોરાક (ગ્લુકોઝ) ના અણુઓ તોડવા માટે વધુ ઓક્સિજનની આવશ્યકતા રહે છે. કોષોને વધુ ઓક્સિજનનો જથ્થો પૂરો પાડવા માટે, તેણે વધુ ઝડપથી શ્વાસોચ્છવાસ કરવો પડે છે. આમ, સ્પર્ધાના અંતે રમતવીર સામાન્ય સંજોગોની સરખામણીએ ઝડપી અને ઊંડા શ્વાસ લે છે.
In simple words: જ્યારે રમતવીરો ઝડપથી દોડે છે, ત્યારે તેમને વધુ ઊર્જાની જરૂર પડે છે. આ ઊર્જા બનાવવા માટે, તેમના શરીરને વધુ ઓક્સિજન જોઈએ. તેથી, તેઓ વધુ ઝડપથી અને ઊંડા શ્વાસ લે છે, જેથી શરીરમાં વધુ ઓક્સિજન પહોંચે.

Exam Tip: આ પ્રકારના પ્રશ્નોમાં, ઓક્સિજનની જરૂરિયાત અને ઊર્જા ઉત્પાદન વચ્ચેનો સંબંધ સ્પષ્ટપણે સમજાવવો જોઈએ, જે સંપૂર્ણ ગુણ મેળવવા માટે મદદરૂપ થશે.

Question 2. જારક અને અજારક શ્વસનમાં જોવા મળતી સમાનતા અને અસમાનતા નોંધો.
Answer: જારક અને અજારક શ્વસનમાં જોવા મળતી સમાનતા અને અસમાનતા નીચે મુજબ છે:
સમાનતાઃ
1. જારક શ્વસન અને અજારક શ્વસન બંનેમાં ખોરાક (ગ્લુકોઝ) ના અણુઓને તોડીને ઊર્જા પેદા કરવામાં આવે છે. આ સમયે બંનેમાં કાર્બન ડાયોક્સાઈડ ઉત્પન્ન થાય છે.
2. જારક શ્વસન અને અજારક શ્વસન બંને પ્રક્રિયાઓ સજીવના શરીરના કોષોમાં થાય છે.
અસમાનતાઃ
1. જારક શ્વસન ઓક્સિજનની હાજરીમાં થાય છે, જ્યારે અજારક શ્વસન ઓક્સિજનની ગેરહાજરીમાં થાય છે.
2. જારક શ્વસન દરમિયાન વધુ પ્રમાણમાં ઊર્જા પેદા થાય છે, જ્યારે અજારક શ્વસનમાં ખૂબ ઓછા પ્રમાણમાં ઊર્જા પેદા થાય છે.
In simple words: બંને પ્રકારના શ્વસનમાં ખોરાકમાંથી ઊર્જા મળે છે અને કાર્બન ડાયોક્સાઈડ બને છે, જે શરીરના કોષોમાં થાય છે. જારક શ્વસન ઓક્સિજન સાથે થાય છે અને વધુ ઊર્જા આપે છે, જ્યારે અજારક શ્વસન ઓક્સિજન વગર થાય છે અને ઓછી ઊર્જા આપે છે.

Exam Tip: સમાનતા અને અસમાનતાઓને અલગ-અલગ મુદ્દાઓ તરીકે રજૂ કરો, જેથી ઉત્તર સ્પષ્ટ અને સમજવામાં સરળ બને. ખાસ કરીને ઓક્સિજનની ભૂમિકા અને ઊર્જા ઉત્પાદનના સ્તરો પર ધ્યાન આપો.

Question 3. જ્યારે આપણે ધૂળવાળી હવા શ્વાસમાં લઈએ છીએ ત્યારે શા માટે વારંવાર છીંક આવે છે?
Answer: શ્વાસમાં લેવાયેલી ધૂળવાળી હવામાં ધૂળના નાના કણો હોય છે. આવી હવા નાસિકાકોટરમાંથી પસાર થાય ત્યારે તેના વાળમાં ધૂળના કણો ભરાઈ રહે છે. પરંતુ કેટલીક વાર આ કણો વાળમાંથી નાસિકાકોટરમાં પસાર થતી વખતે તેની અંદરની દીવાલ પર ખંજવાળ પેદા કરે છે. આના પરિણામે આપણને છીંક આવે છે. છીંક દ્વારા આ કણો ધક્કા સાથે બહાર નીકળે છે અને ધૂળમુક્ત સ્વચ્છ હવા શરીરના શ્વસનમાર્ગમાં આગળ વધે છે. આમ, જ્યારે આપણે ધૂળવાળી હવા શ્વાસમાં લઈએ છીએ, ત્યારે વારંવાર છીંક આવે છે.
In simple words: જ્યારે આપણે ધૂળવાળી હવા શ્વાસમાં લઈએ છીએ, ત્યારે નાકના અંદરના ભાગમાં ધૂળના કણ જાય છે. આ કણ નાકના અંદરના ભાગને હેરાન કરે છે, જેના કારણે આપણને છીંક આવે છે. છીંક આવવાથી ધૂળના કણ બહાર નીકળી જાય છે અને શ્વાસ લેવાનો રસ્તો સાફ થઈ જાય છે.

Exam Tip: છીંક આવવા પાછળનું કારણ સમજાવતી વખતે, નાકના વાળની ભૂમિકા અને કણો દ્વારા થતી બળતરાનો ઉલ્લેખ કરવો મહત્વપૂર્ણ છે.

Question 4. ત્રણ કસનળી લો. ત્રણેયને \( \frac{3}{4} \) પાણીથી ભરો. તેને A, B અને Cથી નોંધો. કસનળી Aમાં ગોકળગાય, કસનળી Bમાં વનસ્પતિ અને કસનળી Cમાં ગોકળગાય અને વનસ્પતિ બંને મૂકો. કઈ કસનળીમાં \( CO_2 \) નું પ્રમાણ સૌથી વધુ જોવા મળશે?
Answer: કસનળી Aમાં \( CO_2 \) નું પ્રમાણ સૌથી વધુ જોવા મળશે.
કારણ:
* કસનળી Aમાં ગોકળગાય છે. તે શ્વસનક્રિયામાં \( CO_2 \) ઉત્પન્ન કરે છે, જે કસનળી Aમાં ભરેલા પાણીમાં ઓગળીને દ્રાવણ સ્વરૂપે રહેશે.
* કસનળી Bમાં વનસ્પતિ છે. તે શ્વસનક્રિયા અને પ્રકાશસંશ્લેષણની ક્રિયા બંને કરે છે. આથી શ્વસન દ્વારા મુક્ત થયેલ \( CO_2 \) તેની જ પ્રકાશસંશ્લેષણની ક્રિયામાં વપરાશે. આથી કસનળી Bમાં સૌથી ઓછો \( CO_2 \) દ્રાવણ સ્વરૂપે હશે.
* કસનળી Cમાં ગોકળગાય અને વનસ્પતિ બંને છે. આથી તેમાં ગોકળગાયે ઉચ્છવાસમાં મુક્ત કરેલ \( CO_2 \) વનસ્પતિ દ્વારા પ્રકાશસંશ્લેષણની ક્રિયામાં વપરાશે. આથી કસનળી Cમાં ગોકળગાયે ઉત્પન્ન કરેલ \( CO_2 \) કરતાં ઓછો \( CO_2 \) રહેશે.
આ ત્રણેય પરિસ્થિતિ જોતાં, કસનળી Aમાં \( CO_2 \) નું પ્રમાણ સૌથી વધુ જોવા મળશે.
In simple words: કસનળી Aમાં ફક્ત ગોકળગાય છે, જે શ્વાસ લેતી વખતે \( CO_2 \) બહાર કાઢે છે, તેથી તેમાં સૌથી વધુ \( CO_2 \) હશે. કસનળી Bમાં ફક્ત છોડ છે, જે \( CO_2 \) વાપરી લે છે. કસનળી Cમાં ગોકળગાય અને છોડ બંને છે, તેથી છોડ ગોકળગાયનો \( CO_2 \) વાપરી લેશે.

Exam Tip: જ્યારે આવા પ્રયોગો સમજાવતા હોવ, ત્યારે દરેક ઘટક (ગોકળગાય, વનસ્પતિ) ની શ્વસન અને પ્રકાશસંશ્લેષણની ભૂમિકાને સ્પષ્ટપણે અલગ-અલગ સમજાવવી જરૂરી છે.

5. સાચો વિકલ્પ પસંદ કરોઃ

Question 1. વંદામાં હવા .......... દ્વારા શરીરની અંદર પ્રવેશે છે.
(a) ફેફસાં
(b) ઝાલર
(c) શ્વસનછિદ્રો
(d) ત્વચા
Answer: (c) શ્વસનછિદ્રો
In simple words: વંદા તેના શરીરમાં આવેલા નાના છિદ્રો દ્વારા હવા લે છે, જેને શ્વસનછિદ્રો કહેવાય છે.

Exam Tip: પ્રાણીઓના શ્વસન અંગો યાદ રાખવા માટે, દરેક પ્રાણી માટે તેના શ્વસન માર્ગને સ્પષ્ટપણે અલગ કરો.

Question 2. ભારે કસરત દરમિયાન, પગના સ્નાયુઓ ખેંચાઈ જાય છે કારણ કે તેમાં .......... નો ભરાવો થાય છે.
(a) કાર્બન ડાયૉક્સાઈડ
(b) લૅક્ટિક ઍસિડ
(c) આલ્કોહોલ
(d) પાણી
Answer: (b) લૅક્ટિક ઍસિડ
In simple words: જ્યારે આપણે ખૂબ કસરત કરીએ છીએ, ત્યારે સ્નાયુઓને પૂરતો ઓક્સિજન મળતો નથી, જેના કારણે લૅક્ટિક ઍસિડ બને છે અને સ્નાયુઓ દુખે છે.

Exam Tip: ભારે કસરત દરમિયાન સ્નાયુઓમાં થતા ફેરફારો અને લૅક્ટિક ઍસિડના નિર્માણને યાદ રાખવા માટે, અજારક શ્વસન પ્રક્રિયાને સમજો.

Question 3. આરામદાયી સ્થિતિમાં પુખ્તવયની વ્યક્તિમાં એક મિનિટમાં શ્વસનદર.
(a) 9-12
(b) 15-18
(c) 21-24
(d) 30-23
Answer: (b) 15-18
In simple words: આરામ કરતી વખતે, પુખ્ત માણસ એક મિનિટમાં સરેરાશ 15 થી 18 વાર શ્વાસ લે છે.

Exam Tip: સામાન્ય શ્વસનદરની શ્રેણી યાદ રાખો, ખાસ કરીને આરામદાયી સ્થિતિમાં, કારણ કે તે સામાન્ય સ્વાસ્થ્યનું સૂચક છે.

Question 4. ઉદ્ઘાસ દરમિયાન, પાંસળીઓ ..........
(a) ઉપર તરફ જાય છે.
(b) નીચે તરફ જાય છે.
(c) બહાર તરફ આવે છે.
(d) કોઈ જ હલનચલન નહિ.
Answer: (b) નીચે તરફ જાય છે.
In simple words: જ્યારે આપણે શ્વાસ બહાર કાઢીએ છીએ, ત્યારે પાંસળીઓ નીચેની તરફ ખસે છે.

Exam Tip: શ્વાસ લેવા અને શ્વાસ બહાર કાઢવાની પ્રક્રિયામાં પાંસળીઓ અને ઉરોદરપટલની ગતિને હંમેશા સાથે યાદ રાખો.

Question 6. કૉલમ I માં આપેલી વિગતોને કૉલમ II સાથે જોડોઃ

Answer:
(1) યીસ્ટ → (c) આલ્કોહોલ
(2) ઉરોદરપટલ → (d) ઉરોદરપટલ
(3) ત્વચા → (a) અળસિયું
(4) પર્ણ → (e) પર્ણરંદ્ર
(5) માછલી → (b) ઝાલરો
(6) દેડકો → (f) ફેફસાં અને ત્વચા
In simple words: યીસ્ટ આલ્કોહોલ બનાવે છે. ઉરોદરપટલ શ્વાસ લેવામાં મદદ કરે છે. અળસિયું ત્વચા દ્વારા શ્વાસ લે છે. છોડના પાન પર નાના છિદ્રો હોય છે. માછલી ઝાલર દ્વારા શ્વાસ લે છે. દેડકો ફેફસાં અને ત્વચા બંને દ્વારા શ્વાસ લઈ શકે છે.

Exam Tip: જ્યારે જોડકાં જોડતા હોવ, ત્યારે દરેક વિકલ્પને કાળજીપૂર્વક વાંચો અને તેની સાથે જોડાયેલા યોગ્ય વિકલ્પને ઓળખો. યાદ રાખો કે કેટલાક વિકલ્પો ખાલી પણ રહી શકે છે.

7. સાચા વિધાન સામે ‘T' કરો અને ખોટા વિધાન સામે ‘F’ કરોઃ

Question 1. ભારે કસરત દરમિયાન વ્યક્તિનો શ્વસનદર ઘટે છે.
Answer: F
In simple words: આ વિધાન ખોટું છે. ભારે કસરત કરતી વખતે શ્વાસ લેવાની ગતિ વધે છે, ઘટે નહીં.

Exam Tip: શ્વસનદર અને શારીરિક પ્રવૃત્તિ વચ્ચેના સીધા સંબંધને યાદ રાખો; જેમ પ્રવૃત્તિ વધે, તેમ શ્વસનદર પણ વધે.

Question 2. વનસ્પતિ દિવસ દરમિયાન પ્રકાશસંશ્લેષણની ક્રિયા કરે છે અને રાત્રિ દરમિયાન શ્વસન કરે છે.
Answer: F
In simple words: આ વિધાન ખોટું છે. છોડ દિવસ અને રાત બંને સમયે શ્વાસ લે છે, જોકે દિવસ દરમિયાન પ્રકાશસંશ્લેષણ મુખ્ય હોય છે.

Exam Tip: વનસ્પતિની પ્રકાશસંશ્લેષણ અને શ્વસન પ્રક્રિયાઓ વચ્ચેનો તફાવત અને સમયગાળો સ્પષ્ટપણે સમજો.

Question 3. દેડકામાં ત્વચા અને ફેફસાં બંને દ્વારા શ્વસનક્રિયા થાય છે.
Answer: T
In simple words: આ વિધાન સાચું છે. દેડકા પાણીમાં ત્વચા દ્વારા અને જમીન પર ફેફસાં દ્વારા શ્વાસ લઈ શકે છે.

Exam Tip: દેડકા જેવા ઉભયજીવીઓમાં બેવડા શ્વસન અંગોની હાજરી એક વિશિષ્ટ અનુકૂલન છે, જે યાદ રાખવું જરૂરી છે.

Question 4. માછલીમાં શ્વસન માટે ફેફસાં હોય છે.
Answer: F
In simple words: આ વિધાન ખોટું છે. માછલી ફેફસાં દ્વારા નહીં, પણ ઝાલર દ્વારા શ્વાસ લે છે.

Exam Tip: જળચર પ્રાણીઓના શ્વસન અંગો, ખાસ કરીને માછલીઓમાં ઝાલરની ભૂમિકાને યાદ રાખો.

Question 5. શ્વાસ દરમિયાન ઉરસગુહાનું કદ વધે છે.
Answer: T
In simple words: આ વિધાન સાચું છે. જ્યારે આપણે શ્વાસ અંદર લઈએ છીએ, ત્યારે છાતીના પોલાણનું કદ વધે છે.

Exam Tip: શ્વસન પ્રક્રિયામાં ઉરોદરપટલ અને પાંસળીઓની ગતિને કારણે ઉરસગુહાના કદમાં થતા ફેરફારોને યાદ રાખો.

Question. નીચેના ચોરસમાં આપેલા અંગ્રેજી અક્ષરોમાં સજીવના શ્વસનતંત્રને લગતા શબ્દો છુપાયેલા છે. આ શબ્દો કોઈ પણ દિશામાંથી હોઈ શકે છે – ઉપર, નીચે કે સીધા પણ હોઈ શકે. તમારા શ્વસનતંત્રને લગતા શબ્દોનું અંગ્રેજી શોધો.. ચોરસની નીચે તમને ચાવી આપવામાં આવેલ છે.

Answer: શ્વસનતંત્રને લગતા શબ્દો નીચે મુજબ છે:
1. કીટકમાં હવાની નળી (TRACHEA)
2. ઉરસગુહાની આજુબાજુનું કંકાલ (RIBS)
3. ઉરસગુહાના તળિયે આવેલ સ્નાયુઓ (DIAPHRAGM)
4. પર્ણની સપાટી પર આવેલાં નાનાં છિદ્રો (STOMATA)
5. કીટકોમાં શરીરની બંને બાજુએ આવેલાં છિદ્રો (SPIRACLES)
6. મનુષ્યમાં આવેલ શ્વસનાંગ (LUNGS)
7. જ્યાંથી આપણે શ્વાસ લઈએ છીએ તે (NOSTRILS)
8. એક અજારક સજીવ (YEAST)
9. શ્વાસનળી ધરાવતું એક સજીવ (ANT)
In simple words: શબ્દકોશમાં શ્વસન સંબંધિત અંગ્રેજી શબ્દો શોધો અને તેમને ગુર્જરી વર્ણન સાથે જોડો.

Exam Tip: આવા કોયડા ઉકેલતી વખતે, સૌ પ્રથમ પરિચિત શબ્દો શોધો અને પછી અક્ષરોના જૂથોમાં પેટર્ન ઓળખવાનો પ્રયાસ કરો. શબ્દો કોઈ પણ દિશામાં હોઈ શકે છે તે યાદ રાખો.

Question 9. સાચો વિકલ્પ પસંદ કરોઃ પર્વતારોહકો તેમની સાથે ઑક્સિજન લઈ જાય છે, કારણ કે....
(a) 5 કિલોમીટર કે તેથી વધુ ઊંચાઈએ હવા નથી.
(b) વ્યક્તિ માટે જે હવા હોય છે તે જમીનની હવા કરતાં ઓછી હોય છે.
(c) હવાનું તાપમાન એ જમીનના તાપમાન કરતાં વધુ હોય છે.
(d) હવાનું દબાણ એ જમીનના દબાણ કરતાં વધુ હોય છે.
Answer: (b) વ્યક્તિ માટે જે હવા હોય છે તે જમીનની હવા કરતાં ઓછી હોય છે.
In simple words: પર્વતારોહકો તેમની સાથે ઓક્સિજન એટલા માટે લઈ જાય છે કારણ કે ઊંચા પર્વતો પરની હવા જમીનની હવા કરતાં ઓછી હોય છે અને તેમાં શ્વાસ લેવો મુશ્કેલ બને છે.

Exam Tip: ઊંચાઈ અને હવામાં ઓક્સિજનની સાંદ્રતા વચ્ચેનો વ્યસ્ત સંબંધ સમજવો આવા પ્રશ્નોના ઉત્તર માટે ચાવીરૂપ છે.

GSEB Class 7 Science સજીવોમાં શ્વસન Textbook Activities

પાઠ્યપુસ્તકની પ્રવૃત્તિઓની સમજ

પ્રવૃત્તિ 1: શ્વાસોચ્છવાસ રોકવાથી મૂંઝવણ થાય છે તે દર્શાવવું.
પદ્ધતિઃ
1. તમારા નસકોરાં અને મોં ચુસ્ત રીતે બંધ કરો અને ઘડિયાળ જુઓ.
2. થોડા સમય પછી તમે શું અનુભવો છો?
3. ક્યાં સુધી તમે નસકોરાં અને મોં બંધ રાખી શકો છો?
4. તમારો શ્વાસ રોકી શકવાનો સમય નોંધો.
Answer:
અવલોકનઃ
1. શ્વાસોચ્છવાસ રોકવાથી મૂંઝવણ થાય છે.
2. 30 સેકન્ડ સુધી નસકોરાં અને મોં બંધ રાખી શકાય છે.
3. શ્વાસ રોકી શકવાનો સમય 35 સેકન્ડ.
In simple words: આ પ્રવૃત્તિ દર્શાવે છે કે આપણે થોડા સમય માટે જ શ્વાસ રોકી શકીએ છીએ, કારણ કે શરીરને જીવંત રહેવા માટે સતત ઓક્સિજનની જરૂર હોય છે.

Exam Tip: પ્રવૃત્તિઓનું વર્ણન કરતી વખતે, સ્પષ્ટપણે અવલોકનો અને તેના પરથી તારવેલા નિષ્કર્ષોને અલગ-અલગ દર્શાવો.

પ્રવૃત્તિ 2: જુદી જુદી પરિસ્થિતિમાં શ્વસનદર શોધવો.
પદ્ધતિઃ
1. તમે અને તમારા સહપાઠી બેઠા હો તે સ્થિતિમાં 1 મિનિટમાં કેટલી વાર શ્વાસ લો છો અને કેટલી વાર શ્વાસ છોડો છો એ શોધો.
2. હવે 10 મિનિટ ઝડપી ચાલ્યા પછી શ્વસનદર શોધો.
3. હવે 100 મીટર ઝડપથી દોડ્યા પછી શ્વસનદર શોધો.
4. આરામદાયી સ્થિતિમાં હો ત્યારનો શ્વસનદર શોધો.
તમારી મેળવેલ વિગતોને કોષ્ટકમાં નોંધો.
કોષ્ટક 10.1: જુદી જુદી પરિસ્થિતિમાં શ્વસનદરમાં ફેરફાર

Answer:
અવલોકનઃ
1. સામાન્ય સ્થિતિમાં શ્વસનદર 15થી 18 હોય છે.
2. ઝડપથી ચાલવાથી કે દોડવાથી શ્વસનદર વધે છે.
નિર્ણય:
સામાન્ય રીતે આપણો શ્વસનદર 15થી 18 હોય છે. ઝડપથી ચાલવાથી કે દોડવાથી શક્તિનો વપરાશ વધે છે અને ઓક્સિજનની જરૂરિયાત વધે છે. તેથી શ્વસનદર વધે છે.
In simple words: આ પ્રવૃત્તિ દર્શાવે છે કે આપણે જેવી પ્રવૃત્તિ કરીએ છીએ તે મુજબ આપણા શ્વાસ લેવાની ગતિ બદલાય છે. જ્યારે આપણે વધુ મહેનત કરીએ, ત્યારે વધુ ઓક્સિજન જોઈએ, તેથી શ્વાસ ઝડપી બને છે.

Exam Tip: આવા પ્રયોગોમાં, ડેટાનું ચોકસાઈપૂર્વક રેકોર્ડિંગ અને અવલોકનોમાંથી યોગ્ય તારણો કાઢવા એ ગુણ મેળવવા માટે મહત્વપૂર્ણ છે.

પ્રવૃત્તિ 3: આપેલ જુદી જુદી પ્રવૃત્તિઓને તેમના શ્વસનદરના ચડતા ક્રમમાં ગોઠવવી.
Question.
1. બાજુની આકૃતિમાં દિવસ દરમિયાન વ્યક્તિ દ્વારા થતી જુદી જુદી પ્રવૃત્તિઓ દર્શાવેલ છે.
2. તે દરેક પ્રવૃત્તિ માટે કેટલો શ્વસનદર હશે તે વિચારો.
3. કઈ પ્રવૃત્તિમાં શ્વસનદર સૌથી ઓછો હશે? કઈ પ્રવૃત્તિમાં શ્વસનદર સૌથી વધુ હશે? (4) તેમને તેમના શ્વસનદરના ચડતા ક્રમમાં ગોઠવો.
Answer:
અવલોકન:
1. સૂઈ ગયેલી છોકરીનો શ્વસનદર સૌથી ઓછો છે.
2. દોડતી છોકરીનો શ્વસનદર સૌથી વધુ છે.
3. સામેલ પ્રવૃત્તિઓ તેમના શ્વસનદરના ચડતા ક્રમ મુજબ આ પ્રમાણે છે :
    1. સૂવું
    2. વાંચવું
    3. ચાલવું
    4. પગથિયાં ચડવાં
    5. કપડાં ધોવાં
    6. ઝડપથી દોડવું
નિર્ણયઃ
વ્યક્તિનો શ્વસનદર તેમના દ્વારા કરવામાં આવતી પ્રવૃત્તિ ઉપર આધાર રાખે છે.
In simple words: આપણે જેટલી વધુ મહેનતવાળી પ્રવૃત્તિ કરીએ છીએ, તેટલો જ આપણો શ્વાસ ઝડપી ચાલે છે. સૂતી વખતે શ્વાસ ધીમો હોય છે અને દોડતી વખતે શ્વાસ ખૂબ ઝડપી હોય છે.

Exam Tip: શ્વસનદર હંમેશા શારીરિક પ્રવૃત્તિના સ્તર સાથે સીધો સંબંધ ધરાવે છે. પ્રવૃત્તિઓનું વિશ્લેષણ કરતી વખતે, તેમની ઊર્જા જરૂરિયાત ધ્યાનમાં લો.

પ્રવૃત્તિ 4: શ્વાસોચ્છવાસ દરમિયાન ઉરસગુહાના કદમાં ફેરફાર થાય છે તે સમજવું.
સાધન-સામગ્રીઃ માપનપટ્ટી
પદ્ધતિઃ
1. એક ઊંડો શ્વાસ લો.
2. માપનપટ્ટીથી તમારી છાતી માપો.
3. હવે શ્વાસ છોડીને છાતીનું માપ લો.
4. આ જ રીતે તમારા સહપાઠીનાં માપ લો.
તમારાં અવલોકનો કોષ્ટક 10.2માં નોંધો.
કોષ્ટક 10.2: કેટલાક સહપાઠીઓનાં છાતીનાં માપ પર શ્વાસોચ્છવાસની અસર

Answer:
અવલોકનઃ
શ્વાસ લેતી વખતે ઉરસગુહા (છાતી) નું માપ વધે છે અને ઉચ્છવાસ છોડતી વખતે તેનું માપ ઘટીને મૂળ સ્થિતિમાં આવે છે.
નિર્ણયઃ
શ્વાસોચ્છવાસ દરમિયાન ઉરસગુહાના કદમાં ફેરફાર થાય છે.
In simple words: જ્યારે આપણે શ્વાસ લઈએ છીએ, ત્યારે છાતી મોટી થાય છે, અને જ્યારે શ્વાસ બહાર કાઢીએ છીએ, ત્યારે છાતી નાની થાય છે. આ દર્શાવે છે કે શ્વાસ લેતી વખતે છાતીનું કદ બદલાય છે.

Exam Tip: શ્વાસ લેવા અને શ્વાસ બહાર કાઢવાની પ્રક્રિયામાં છાતીના કદમાં થતા ફેરફારોને સ્પષ્ટપણે સમજાવો, કારણ કે તે શ્વસનતંત્રની કાર્યક્ષમતા દર્શાવે છે.

પ્રવૃત્તિ 5: એક સાદા નમૂના દ્વારા શ્વાસોચ્છવાસની પ્રક્રિયા સમજવી.
સાધન-સામગ્રીઃ એક પહોળી પ્લાસ્ટિકની બૉટલ, ‘Y’ આકારની પ્લાસ્ટિકની નળી, બે ફુગ્ગા, રબર શીટ, ઢાંકણ.
પદ્ધતિઃ
1. એક પહોળી પ્લાસ્ટિકની બૉટલ લો. તેનું તળિયું કાપી નાખો.
2. ‘Y’ આકારની પ્લાસ્ટિકની નળી લો.
3. બૉટલના ઢાંકણ ઉપર કાણું પાડો, જેથી નળી તેમાંથી પસાર થઈ શકે.
4. નળીના બંને ખુલ્લા છેડા પર ફુલાવ્યા વગરના ફુગ્ગા બાંધો.
5. આકૃતિમાં દર્શાવ્યા મુજબ બૉટલમાંથી નળી પસાર કરો.
6. હવે બૉટલને ચુસ્ત બંધ કરો. જેથી બહારની હવા અંદર ન જાય.
7. બોટલના નીચેના ખુલ્લા તળિયા પર પાતળું રબર રબરબૅન્ડથી બાંધો.
8. ફેફસાંના કદમાં થતો વધારો સમજવા રબર શીટને તળિયાં – તરફથી નીચે ખેંચો અને ફુગ્ગાને જુઓ.
શીટને ઉપર ધકેલો અને ફુગ્ગાનું અવલોકન કરો.
શુ તમને ફુગ્ગામાં કોઈ ફેરફાર દેખાય છે?
Answer:
આ નમૂનામાં ફુગ્ગા શું દર્શાવે છે? રબર શીટ શું દર્શાવે છે?
અવલોકનઃ
1. રબર શીટને નીચે ખેંચવાથી ફુગ્ગા ફૂલે છે, કારણ કે તેમ કરવાથી પ્લાસ્ટિકની બૉટલનું કદ વધે છે, પરિણામે બહારથી હવા નળી દ્વારા ફુગ્ગામાં ભરાય છે.
2. જ્યારે રબર શીટને ઉપર ધકેલવામાં આવે છે ત્યારે ફુગ્ગા સંકોચાય છે, કારણ કે તેમ કરવાથી બૉટલનું કદ ઘટે છે. પરિણામે ફુગ્ગામાંથી હવા બહાર નીકળી જાય છે.
નિર્ણયઃ
આ નમૂનો મનુષ્યના શ્વાસોચ્છવાસની પ્રક્રિયા સમજાવે છે. અહીં ફુગ્ગા ફેફસાં અને રબર શીટ ઉરોદરપટલ તરીકેનું કાર્ય સમજાવે છે.
In simple words: આ મોડેલ બતાવે છે કે જ્યારે રબર શીટ (ઉરોદરપટલ) નીચે ખેંચાય છે, ત્યારે ફુગ્ગા (ફેફસાં) ફૂલે છે, અને જ્યારે શીટ ઉપર ધકેલાય છે, ત્યારે ફુગ્ગા સંકોચાય છે, જે શ્વાસ લેવા અને બહાર કાઢવા જેવું છે.

Exam Tip: આવા મોડેલ આધારિત પ્રશ્નોમાં, મોડેલના દરેક ભાગને શરીરના સંબંધિત અંગ સાથે યોગ્ય રીતે જોડવો અને તેમની કાર્યપદ્ધતિ સમજાવવી આવશ્યક છે.

પ્રવૃત્તિ 6: ઉચ્છવાસમાં કાર્બન ડાયૉક્સાઈડ વાયુની હાજરી તપાસવી.
સાધન-સામગ્રીઃ કસનળી, પ્લાસ્ટિકની સાંકડી નળી (સ્ટ્રૉ), તાજું બનાવેલું ચૂનાનું નીતર્યું પાણી.
પદ્ધતિઃ
1. એક કસનળી લો. તેના ઢાંકણ (બૂચ) પર છિદ્ર કરો.
2. કસનળીમાં તાજું બનાવેલું ચૂનાનું નીતર્યું પાણી લો. હવે ઢાંકણ વડે કસનળી બંધ કરો.
3. ઢાંકણના છિદ્રમાંથી પ્લાસ્ટિકની સાંકડી નળી કે સ્ટ્રૉ પસાર કરો અને તેનો છેડો ચૂનાના પાણીમાં ડૂબે તેમ રાખો.
અમુક સમય સુધી ફૂંક મારો. ચૂનાના પાણીના રંગમાં કંઈ ફેરફાર લાગે છે?
Answer:
અવલોકનઃ
ચૂનાનું રંગવિહીન પાણી દૂધિયા રંગનું બને છે.
આમ થવાનું કારણ:
ફૂંક દ્વારા ઉચ્છવાસમાંનો કાર્બન ડાયૉક્સાઇડ વાયુ ચૂનાના પાણી સાથે રાસાયણિક પ્રક્રિયા કરી કેલ્શિયમ કાર્બોનેટ નામનો સફેદ અદ્રાવ્ય પદાર્થ બનાવે છે.
ચૂનાનું નીતર્યું પાણી + કાર્બન ડાયૉક્સાઈડ
\( \implies \) કૅલ્શિયમ કાર્બોનેટ + પાણી
\( Ca(OH)_2 \) \( (CO_2) \)
\( \implies \) \( (CaCO_3) \) \( (H_2O) \)
સફેદ અદ્રાવ્ય પદાર્થ
નિર્ણયઃ
ઉચ્છવાસમાં કાર્બન ડાયોક્સાઇડ વાયુ રહેલો છે.
In simple words: જ્યારે આપણે ચૂનાના પાણીમાં ફૂંક મારીએ છીએ, ત્યારે પાણી સફેદ દૂધિયું બની જાય છે. આ એટલા માટે થાય છે કારણ કે આપણે જે હવા બહાર કાઢીએ છીએ તેમાં કાર્બન ડાયોક્સાઈડ હોય છે, જે ચૂનાના પાણી સાથે પ્રતિક્રિયા કરીને કેલ્શિયમ કાર્બોનેટ બનાવે છે.

Exam Tip: આ પ્રયોગના પરિણામ અને રાસાયણિક પ્રક્રિયાને યાદ રાખો, ખાસ કરીને કેલ્શિયમ હાઇડ્રોક્સાઇડ અને કાર્બન ડાયોક્સાઇડ વચ્ચેની પ્રતિક્રિયાથી કેલ્શિયમ કાર્બોનેટનું નિર્માણ.