Get the most accurate GSEB Solutions for Class 11 Mathematics Chapter 15 આંકડાશાસ્ત્ર here. Updated for the 2026-27 academic session, these solutions are based on the latest GSEB textbooks for Class 11 Mathematics. Our expert-created answers for Class 11 Mathematics are available for free download in PDF format.
Detailed Chapter 15 આંકડાશાસ્ત્ર GSEB Solutions for Class 11 Mathematics
For Class 11 students, solving GSEB textbook questions is the most effective way to build a strong conceptual foundation. Our Class 11 Mathematics solutions follow a detailed, step-by-step approach to ensure you understand the logic behind every answer. Practicing these Chapter 15 આંકડાશાસ્ત્ર solutions will improve your exam performance.
Class 11 Mathematics Chapter 15 આંકડાશાસ્ત્ર GSEB Solutions PDF
Question 1. 4, 7, 8, 9, 10, 12, 13, 17. આપેલ માહિતી માટે મધ્યકને સાપેક્ષ સરેરાશ વિચલન શોધો.
Answer: આપેલ માહિતી માટે, સૌ પ્રથમ આપણે મધ્યક શોધીશું.
| \( x_i \) | \( |x_i - \bar{x}|, \bar{x} = 10 \) |
|---|---|
| 4 | 6 |
| 7 | 3 |
| 8 | 2 |
| 9 | 1 |
| 10 | 0 |
| 12 | 2 |
| 13 | 3 |
| 17 | 7 |
| કુલ | \( \sum_{i=1}^8 |x_i - \bar{x}| = 24 \) |
મધ્યક:
\( \bar{x} = \frac{4+7+8+9+10+12+13+17}{8} \)
\( = \frac{80}{8} \)
\( = 10 \)
હવે, આપેલી માહિતી પરથી નીચે મુજબ કોષ્ટક તૈયાર કરીશું:
આથી, મધ્યકની સાપેક્ષ સરેરાશ વિચલન,
\( M.D. (\bar{x}) = \frac{\sum_{i=1}^8|x_i-\bar{x}|}{8} \)
\( = \frac{24}{8} \)
\( = 3 \)
In simple words: પહેલાં, આપણે બધા આંકડાનો સરવાળો કરીને તેને આંકડાની સંખ્યાથી ભાગીને સરેરાશ શોધીએ છીએ. પછી, દરેક આંકડામાંથી સરેરાશ બાદ કરીને તેનો ધન તફાવત લઈએ છીએ. છેલ્લે, આ ધન તફાવતોનો સરવાળો કરીને તેને કુલ આંકડાની સંખ્યાથી ભાગીને સરેરાશ વિચલન મેળવીએ છીએ.
Exam Tip: જ્યારે અવલોકનો ઓછી સંખ્યામાં હોય, ત્યારે મધ્યક શોધીને સરેરાશ વિચલનની ગણતરી કરવી સરળ બને છે.
Question 2. 38, 70, 48, 40, 42, 55, 63, 46, 54, 44. આપેલ માહિતી માટે મધ્યકને સાપેક્ષ સરેરાશ વિચલન શોધો.
Answer: આપેલ માહિતી માટે, સૌ પ્રથમ આપણે મધ્યક શોધીશું.
| \( x_i \) | \( |x_i - \bar{x}|, \bar{x} = 50 \) |
|---|---|
| 38 | 12 |
| 70 | 20 |
| 48 | 2 |
| 40 | 10 |
| 42 | 8 |
| 55 | 5 |
| 63 | 13 |
| 46 | 4 |
| 54 | 4 |
| 44 | 6 |
| કુલ | \( \sum_{i=1}^{10} |x_i - \bar{x}| = 84 \) |
મધ્યક:
\( \bar{x} = \frac{38+70+48+40+42+55+63+46+54+44}{10} \)
\( = \frac{500}{10} \)
\( = 50 \)
હવે, આપેલી માહિતી પરથી નીચે મુજબ કોષ્ટક તૈયાર કરીશું:
આથી, મધ્યકની સાપેક્ષ સરેરાશ વિચલન,
\( M.D. (\bar{x}) = \frac{\sum_{i=1}^{10}|x_i-\bar{x}|}{10} \)
\( = \frac{84}{10} \)
\( = 8.4 \)
In simple words: પહેલાં, બધા આંકડાનો સરવાળો કરીને કુલ સંખ્યાથી ભાગીને સરેરાશ શોધીએ. પછી, દરેક આંકડામાંથી સરેરાશ બાદ કરીને તેનો ધન તફાવત લઈએ. છેલ્લે, આ ધન તફાવતોનો સરવાળો કરીને તેને કુલ આંકડાની સંખ્યાથી ભાગીને સરેરાશ વિચલન મેળવીએ.
Exam Tip: ખાતરી કરો કે તમે મધ્યકને સાપેક્ષ સરેરાશ વિચલન શોધી રહ્યા છો, મધ્યસ્થને સાપેક્ષ નહીં. આ બંનેમાં તફાવત છે.
Question 3. 13, 17, 16, 14, 11, 13, 10, 16, 11, 18, 12, 17. આપેલ માહિતી માટે મધ્યસ્થને સાપેક્ષ સરેરાશ વિચલન શોધો.
Answer: આપેલ અવલોકનોને ચડતા ક્રમમાં ગોઠવતાં,
10, 11, 11, 12, 13, 13, 14, 16, 16, 17, 17, 18 અને \( n = 12 \), જે યુગ્મ સંખ્યા છે.
| \( x_i \) | \( |x_i - M|, M = 13.5 \) |
|---|---|
| 10 | 3.5 |
| 11 | 2.5 |
| 11 | 2.5 |
| 12 | 1.5 |
| 13 | 0.5 |
| 13 | 0.5 |
| 14 | 0.5 |
| 16 | 2.5 |
| 16 | 2.5 |
| 17 | 3.5 |
| 17 | 3.5 |
| 18 | 4.5 |
| કુલ | \( \sum_{i=1}^{12} |x_i - M| = 28.0 \) |
મધ્યસ્થ \( (M) = \frac{(\frac{n}{2})\text{મા અને } (\frac{n}{2}+1)\text{મા અવલોકનોની સરેરાશ}}{2} \)
\( = \text{છઠ્ઠા અને સાતમા અવલોકનોની સરેરાશ} \)
\( = \frac{13+14}{2} \)
\( = 13.5 \)
હવે, આપેલી માહિતી પરથી નીચે મુજબ કોષ્ટક તૈયાર કરીશું:
આથી, મધ્યસ્થને સાપેક્ષ સરેરાશ વિચલન,
\( M.D. (M) = \frac{\sum_{i=1}^{12}|x_i-M|}{n} \)
\( = \frac{28}{12} \)
\( = 2.33 \)
In simple words: પહેલાં, બધા આંકડાને નાનાથી મોટા ક્રમમાં ગોઠવીએ. પછી, વચ્ચેનો આંકડો (મધ્યસ્થ) શોધીએ. જો બે આંકડા વચ્ચે હોય, તો તેમની સરેરાશ લઈએ. પછી, દરેક આંકડામાંથી મધ્યસ્થ બાદ કરીને તેનો ધન તફાવત લઈએ. છેલ્લે, આ ધન તફાવતોનો સરવાળો કરીને તેને કુલ આંકડાની સંખ્યાથી ભાગીને સરેરાશ વિચલન મેળવીએ.
Exam Tip: મધ્યસ્થની ગણતરી કરતી વખતે અવલોકનોને ચડતા ક્રમમાં ગોઠવવાનું ભૂલશો નહીં, કારણ કે આ તેના વિના શક્ય નથી.
Question 4. 36, 72, 46, 42, 60, 45, 53, 46, 51, 49. આપેલ માહિતી માટે મધ્યસ્થને સાપેક્ષ સરેરાશ વિચલન શોધો.
Answer: આપેલ અવલોકનોને ચડતા ક્રમમાં ગોઠવતાં,
36, 42, 45, 46, 46, 49, 51, 53, 60, 72 અને \( n = 10 \), જે યુગ્મ છે.
| \( x_i \) | \( |x_i - M|, M = 47.5 \) |
|---|---|
| 36 | 11.5 |
| 42 | 5.5 |
| 45 | 2.5 |
| 46 | 1.5 |
| 46 | 1.5 |
| 49 | 1.5 |
| 51 | 3.5 |
| 53 | 5.5 |
| 60 | 12.5 |
| 72 | 24.5 |
| કુલ | \( \sum_{i=1}^{10} |x_i - M| = 70.0 \) |
મધ્યસ્થ \( (M) = \frac{(\frac{n}{2})\text{મા અને } (\frac{n}{2}+1)\text{મા અવલોકનોની સરેરાશ}}{2} \)
\( = \text{પાંચમા અને છઠ્ઠા અવલોકનોની સરેરાશ} \)
\( = \frac{46+49}{2} \)
\( = \frac{95}{2} \)
\( = 47.5 \)
હવે, આપેલી માહિતી પરથી નીચે મુજબ કોષ્ટક તૈયાર કરીશું:
આથી, મધ્યસ્થને સાપેક્ષ સરેરાશ વિચલન,
\( M.D. (M) = \frac{\sum_{i=1}^{10}|x_i-M|}{n} \)
\( = \frac{70}{10} \)
\( = 7 \)
In simple words: પહેલાં, બધા આંકડાને ચડતા ક્રમમાં ગોઠવીએ. પછી, મધ્યસ્થ શોધીએ, જે વચ્ચેનો આંકડો છે. જો બે આંકડા વચ્ચે હોય, તો તેમની સરેરાશ લઈએ. પછી, દરેક આંકડામાંથી મધ્યસ્થ બાદ કરીને તેનો ધન તફાવત લઈએ. છેલ્લે, આ ધન તફાવતોનો સરવાળો કરીને તેને કુલ આંકડાની સંખ્યાથી ભાગીને સરેરાશ વિચલન મેળવીએ.
Exam Tip: અવલોકનોને ચડતા ક્રમમાં ગોઠવ્યા પછી મધ્યસ્થ શોધવા માટે, યુગ્મ સંખ્યાના અવલોકનો માટે મધ્યના બે અવલોકનોની સરેરાશ લો.
Question 5. આપેલ માહિતી માટે મધ્યકને સાપેક્ષ સરેરાશ વિચલન શોધો :
| \( x_i \) | \( f_i \) |
|---|---|
| 5 | 7 |
| 10 | 4 |
| 15 | 6 |
| 20 | 3 |
| 25 | 5 |
Answer: આપેલ માહિતી પરથી નીચે મુજબ કોષ્ટક તૈયાર કરીશું:
| \( x_i \) | \( f_i \) | \( f_i x_i \) | \( |x_i - \bar{x}| \) | \( f_i|x_i - \bar{x}| \) |
|---|---|---|---|---|
| 5 | 7 | 35 | 9 | 63 |
| 10 | 4 | 40 | 4 | 16 |
| 15 | 6 | 90 | 1 | 6 |
| 20 | 3 | 60 | 6 | 18 |
| 25 | 5 | 125 | 11 | 55 |
| કુલ | \( \sum_{i=1}^5 f_i = 25 \) | \( \sum_{i=1}^5 f_i x_i = 350 \) | - | \( \sum_{i=1}^5 f_i|x_i - \bar{x}| = 158 \) |
મધ્યક:
\( \bar{x} = \frac{\sum_{i=1}^5 f_i x_i}{\sum_{i=1}^5 f_i} \)
\( = \frac{350}{25} \)
\( = 14 \)
મધ્યકને સાપેક્ષ સરેરાશ વિચલન,
\( M.D. (\bar{x}) = \frac{\sum_{i=1}^5 f_i|x_i-\bar{x}|}{\sum_{i=1}^5 f_i} \)
\( = \frac{158}{25} \)
\( = 6.32 \)
In simple words: પહેલાં, દરેક \( x_i \) ને તેના \( f_i \) સાથે ગુણીને \( f_i x_i \) શોધીએ. પછી, બધા \( f_i x_i \) નો સરવાળો કરીને કુલ \( f_i \) ના સરવાળાથી ભાગીને સરેરાશ શોધીએ. પછી, દરેક \( x_i \) માંથી સરેરાશ બાદ કરીને તેનો ધન તફાવત લઈએ. આ તફાવતને તેના \( f_i \) સાથે ગુણીને તેનો સરવાળો કરીએ. છેલ્લે, આ સરવાળાને કુલ \( f_i \) ના સરવાળાથી ભાગીને સરેરાશ વિચલન મેળવીએ.
Exam Tip: જ્યારે આવૃત્તિ વિતરણ આપેલું હોય ત્યારે, મધ્યક અને સરેરાશ વિચલન માટેના સૂત્રો યાદ રાખવા અને તેનો યોગ્ય રીતે ઉપયોગ કરવો મહત્વપૂર્ણ છે.
Question 6. આપેલ માહિતી માટે મધ્યકને સાપેક્ષ સરેરાશ વિચલન શોધો :
| \( x_i \) | \( f_i \) |
|---|---|
| 10 | 4 |
| 30 | 24 |
| 50 | 28 |
| 70 | 16 |
| 90 | 8 |
Answer: આપેલ માહિતી પરથી નીચે મુજબ કોષ્ટક તૈયાર કરીશું:
| \( x_i \) | \( f_i \) | \( f_i x_i \) | \( |x_i - \bar{x}| \) | \( f_i|x_i - \bar{x}| \) |
|---|---|---|---|---|
| 10 | 4 | 40 | 40 | 160 |
| 30 | 24 | 720 | 20 | 480 |
| 50 | 28 | 1400 | 0 | 0 |
| 70 | 16 | 1120 | 20 | 320 |
| 90 | 8 | 720 | 40 | 320 |
| કુલ | \( \sum_{i=1}^5 f_i = 80 \) | \( \sum_{i=1}^5 f_i x_i = 4000 \) | - | \( \sum_{i=1}^5 f_i|x_i - \bar{x}| = 1280 \) |
મધ્યક:
\( \bar{x} = \frac{\sum_{i=1}^5 f_i x_i}{\sum_{i=1}^5 f_i} \)
\( = \frac{4000}{80} \)
\( = 50 \)
મધ્યકને સાપેક્ષ સરેરાશ વિચલન,
\( M.D. (\bar{x}) = \frac{\sum_{i=1}^5 f_i|x_i-\bar{x}|}{\sum_{i=1}^5 f_i} \)
\( = \frac{1280}{80} \)
\( = 16 \)
In simple words: પહેલાં, દરેક \( x_i \) ને તેના \( f_i \) સાથે ગુણીને \( f_i x_i \) શોધીએ. પછી, બધા \( f_i x_i \) નો સરવાળો કરીને કુલ \( f_i \) ના સરવાળાથી ભાગીને સરેરાશ શોધીએ. પછી, દરેક \( x_i \) માંથી સરેરાશ બાદ કરીને તેનો ધન તફાવત લઈએ. આ તફાવતને તેના \( f_i \) સાથે ગુણીને તેનો સરવાળો કરીએ. છેલ્લે, આ સરવાળાને કુલ \( f_i \) ના સરવાળાથી ભાગીને સરેરાશ વિચલન મેળવીએ.
Exam Tip: જ્યારે માહિતી વર્ગીકૃત ન હોય ત્યારે પણ આવૃત્તિ વિતરણ માટે મધ્યકની સાપેક્ષ સરેરાશ વિચલન આ જ પદ્ધતિથી શોધવામાં આવે છે.
Question 7. આપેલ માહિતી માટે મધ્યસ્થને સાપેક્ષ સરેરાશ વિચલન શોધો :
| \( x_i \) | 5 | 7 | 9 | 10 | 12 | 15 |
|---|---|---|---|---|---|---|
| \( f_i \) | 8 | 6 | 2 | 2 | 2 | 6 |
Answer: આપેલ માહિતી પરથી નીચે મુજબ કોષ્ટક તૈયાર કરીશું:
| \( x_i \) | \( f_i \) | સંચયી આવૃત્તિ | \( |x_i - M|, M = 7 \) | \( f_i|x_i - M| \) |
|---|---|---|---|---|
| 5 | 8 | 8 | 2 | 16 |
| 7 | 6 | 14 | 0 | 0 |
| 9 | 2 | 16 | 2 | 4 |
| 10 | 2 | 18 | 3 | 6 |
| 12 | 2 | 20 | 5 | 10 |
| 15 | 6 | 26 | 8 | 48 |
| કુલ | \( N = 26 \) | - | - | \( \sum_{i=1}^6 f_i|x_i - M| = 84 \) |
મધ્યસ્થ: \( N = 26 \), જે યુગ્મ છે.
\( \implies M = \frac{(\frac{n}{2})\text{મા અને } (\frac{n}{2} + 1)\text{મા અવલોકનોની સરેરાશ}}{2} \)
\( = \text{13મા અને 14મા અવલોકનોની સરેરાશ} \)
આ બંને અવલોકનો સંચયી આવૃત્તિ 14ને સંગત છે.
\( \implies \) તેને અનુરૂપ અવલોકન 13 છે.
\( \implies \) મધ્યસ્થ \( (M) = \frac{\text{13મું અવલોકન + 14મું અવલોકન}}{2} \)
\( = \frac{7+7}{2} \)
\( = 7 \)
આથી, મધ્યસ્થને સાપેક્ષ સરેરાશ વિચલન,
\( M.D. (M) = \frac{\sum_{i=1}^6 f_i|x_i-M|}{N} \)
\( = \frac{84}{26} \)
\( = 3.23 \)
In simple words: પહેલાં, આપણે આવૃત્તિઓનો ઉપયોગ કરીને સંચયી આવૃત્તિ બનાવીએ છીએ. પછી, કુલ અવલોકનોની સંખ્યા \( N \) ના આધારે મધ્યસ્થ શોધીએ છીએ. જો \( N \) યુગ્મ હોય, તો મધ્યના બે અવલોકનોની સરેરાશ લઈએ. પછી, દરેક \( x_i \) માંથી મધ્યસ્થ બાદ કરીને તેનો ધન તફાવત લઈએ. આ તફાવતને તેના \( f_i \) સાથે ગુણીને તેનો સરવાળો કરીએ. છેલ્લે, આ સરવાળાને \( N \) થી ભાગીને સરેરાશ વિચલન મેળવીએ.
Exam Tip: વિચ્છિન્ન આવૃત્તિ વિતરણમાં મધ્યસ્થ શોધવા માટે, સૌપ્રથમ સંચયી આવૃત્તિ શોધો અને પછી \( N/2 \) અથવા \( (N+1)/2 \) ને અનુરૂપ અવલોકન શોધો.
Question 8. આપેલ માહિતી માટે મધ્યસ્થને સાપેક્ષ સરેરાશ વિચલન શોધો :
| \( x_i \) | 15 | 21 | 27 | 30 | 35 |
|---|---|---|---|---|---|
| \( f_i \) | 3 | 5 | 6 | 7 | 8 |
Answer: આપેલ માહિતી પરથી નીચે મુજબ કોષ્ટક તૈયાર કરીશું:
| \( x_i \) | \( f_i \) | સંચયી આવૃત્તિ cf | \( |x_i - M|, M = 30 \) | \( f_i|x_i - M| \) |
|---|---|---|---|---|
| 15 | 3 | 3 | 15 | 45 |
| 21 | 5 | 8 | 9 | 45 |
| 27 | 6 | 14 | 3 | 18 |
| 30 | 7 | 21 | 0 | 0 |
| 35 | 8 | 29 | 5 | 40 |
| કુલ | \( N = 29 \) | - | - | \( \sum_{i=1}^5 f_i|x_i - M| = 148 \) |
મધ્યસ્થ: \( N = 29 \), જે યુગ્મ છે.
\( \implies M = (\frac{N+1}{2})\text{મું અવલોકન} \)
\( = \text{15મું અવલોકન} \)
આ અવલોકનો સંચયી આવૃત્તિ 21ને સંગત છે.
\( \implies \) તેને અનુરૂપ અવલોકન 30 છે.
\( \implies M = 30 \)
આથી, મધ્યસ્થને સાપેક્ષ સરેરાશ વિચલન,
\( M.D. (M) = \frac{\sum_{i=1}^5 f_i|x_i-M|}{N} \)
\( = \frac{148}{29} \)
\( = 5.1 \)
In simple words: પહેલાં, આપણે આવૃત્તિનો ઉપયોગ કરીને સંચયી આવૃત્તિ શોધીએ. પછી, કુલ અવલોકનોની સંખ્યા \( N \) ના આધારે મધ્યસ્થ નક્કી કરીએ. જો \( N \) એકી હોય, તો વચ્ચેનો આંકડો મધ્યસ્થ હોય છે. પછી, દરેક \( x_i \) માંથી મધ્યસ્થ બાદ કરીને તેનો ધન તફાવત લઈએ. આ તફાવતને તેના \( f_i \) સાથે ગુણીને તેનો સરવાળો કરીએ. છેલ્લે, આ સરવાળાને \( N \) થી ભાગીને સરેરાશ વિચલન મેળવીએ.
Exam Tip: એકી સંખ્યાના અવલોકનો માટે મધ્યસ્થ એ \( \frac{(N+1)}{2} \)-મું અવલોકન હોય છે, તેથી આ સૂત્રનો ઉપયોગ કરીને ગણતરી કરવી સરળ બને છે.
Question 9. આપેલ માહિતી માટે મધ્યકને સાપેક્ષ સરેરાશ વિચલન શોધો :
| એક દિવસની આવક | 0-100 | 100-200 | 200-300 | 300-400 | 400-500 | 500-600 | 600-700 | 700-800 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| વ્યક્તિઓની સંખ્યા \( f_i \) | 4 | 8 | 9 | 10 | 7 | 5 | 4 | 3 |
Answer: અહીં, નવો ચલ \( d_i = \frac{x_i-350}{100} \) લઈ નીચે મુજબ કોષ્ટક તૈયાર કરીશું:
| એક દિવસની આવક | વ્યક્તિઓની સંખ્યા \( f_i \) | મધ્યકિંમત \( x_i \) | \( d_i = \frac{x_i-350}{100} \) | \( f_i d_i \) | \( |x_i - \bar{x}|, \bar{x} = 358 \) | \( f_i|x_i - \bar{x}| \) |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 0-100 | 4 | 50 | -3 | -12 | 308 | 1232 |
| 100-200 | 8 | 150 | -2 | -16 | 208 | 1664 |
| 200-300 | 9 | 250 | -1 | -9 | 108 | 972 |
| 300-400 | 10 | 350 | 0 | 0 | 8 | 80 |
| 400-500 | 7 | 450 | 1 | 7 | 92 | 644 |
| 500-600 | 5 | 550 | 2 | 10 | 192 | 960 |
| 600-700 | 4 | 650 | 3 | 12 | 292 | 1168 |
| 700-800 | 3 | 750 | 4 | 12 | 392 | 1176 |
| કુલ | 50 | - | - | 4 | - | 7896 |
હવે, કોષ્ટક પરથી,
\( \sum_{i=1}^8 f_i d_i = 4 \) અને \( \sum_{i=1}^8 f_i = 50 \)
\( \implies \bar{d} = \frac{\sum_{i=1}^8 f_i d_i}{\sum_{i=1}^8 f_i} \)
\( = \frac{4}{50} \)
\( \implies \bar{x} = a + h \bar{d} \) જ્યાં, \( a = 350 \) અને \( h = 100 \)
\( = 350 + 100 \times \frac{4}{50} \)
\( = 358 \)
હવે, કોષ્ટક પરથી,
\( \sum_{i=1}^8 f_i|x_i - \bar{x}| = 7896 \)
આથી, મધ્યકને સાપેક્ષ સરેરાશ વિચલન,
\( M.D. (\bar{x}) = \frac{\sum_{i=1}^8 f_i|x_i-\bar{x}|}{\sum_{i=1}^8 f_i} \)
\( = \frac{7896}{50} \)
\( = 157.92 \)
In simple words: પહેલાં, આપણે વર્ગની મધ્યકિંમત શોધીએ. પછી, એક ધારેલો મધ્યક લઈને \( d_i \) શોધીએ અને તેનો ઉપયોગ કરીને સરેરાશ શોધીએ. પછી, દરેક વર્ગની મધ્યકિંમતમાંથી સરેરાશ બાદ કરીને તેનો ધન તફાવત લઈએ. આ તફાવતને આવૃત્તિ સાથે ગુણીને તેનો સરવાળો કરીએ. છેલ્લે, આ સરવાળાને કુલ આવૃત્તિથી ભાગીને સરેરાશ વિચલન મેળવીએ.
Exam Tip: વર્ગીકૃત માહિતીમાં મધ્યકને સાપેક્ષ સરેરાશ વિચલન શોધવા માટે, મધ્યકિંમત \( x_i \) ને કાળજીપૂર્વક ગણતરી કરો અને પછી યોગ્ય સૂત્રોનો ઉપયોગ કરો.
Question 10. આપેલ માહિતી માટે મધ્યકને સાપેક્ષ સરેરાશ વિચલન શોધો :
| ઊંચાઈ (સેમીમાં) | 95-105 | 105-115 | 115-125 | 125-135 | 135-145 | 145-155 |
|---|---|---|---|---|---|---|
| છોકરાઓની સંખ્યા | 9 | 13 | 26 | 30 | 12 | 10 |
Answer: અહીં, નવો ચલ \( d_i = \frac{x_i-120}{10} \) લઈ નીચે મુજબ કોષ્ટક તૈયાર કરીશું:
| ઊંચાઈ (સેમીમાં) | છોકરાઓની સંખ્યા \( f_i \) | મધ્યકિંમત \( x_i \) | \( d_i = \frac{x_i-120}{10} \) | \( f_i d_i \) | \( |x_i - \bar{x}|, \bar{x} = 125.3 \) | \( f_i|x_i - \bar{x}| \) |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 95-105 | 9 | 100 | -2 | -18 | 25.3 | 227.7 |
| 105-115 | 13 | 110 | -1 | -13 | 15.3 | 198.9 |
| 115-125 | 26 | 120 | 0 | 0 | 5.3 | 137.8 |
| 125-135 | 30 | 130 | 1 | 30 | 4.7 | 141.0 |
| 135-145 | 12 | 140 | 2 | 24 | 14.7 | 176.4 |
| 145-155 | 10 | 150 | 3 | 30 | 24.7 | 247.0 |
| કુલ | 100 | - | - | 53 | - | 1128.8 |
હવે, કોષ્ટક પરથી,
\( \sum_{i=1}^6 f_i d_i = 53 \) અને \( \sum_{i=1}^6 f_i = 100 \)
\( \implies \bar{d} = \frac{\sum_{i=1}^6 f_i d_i}{\sum_{i=1}^6 f_i} \)
\( = \frac{53}{100} \)
\( \implies \bar{x} = a + h \bar{d} \) જ્યાં, \( a = 120 \) અને \( h = 10 \)
\( = 120 + 10 \times \frac{53}{100} \)
\( = 125.3 \)
હવે, કોષ્ટક પરથી,
\( \sum_{i=1}^6 f_i|x_i - \bar{x}| = 1128.8 \)
આથી, મધ્યકને સાપેક્ષ સરેરાશ વિચલન,
\( M.D. (\bar{x}) = \frac{\sum_{i=1}^6 f_i|x_i-\bar{x}|}{\sum_{i=1}^6 f_i} \)
\( = \frac{1128.8}{100} \)
\( = 11.28 \)
In simple words: પહેલાં, આપણે વર્ગની મધ્યકિંમત શોધીએ. પછી, એક ધારેલો મધ્યક લઈને \( d_i \) શોધીએ અને તેનો ઉપયોગ કરીને સરેરાશ શોધીએ. પછી, દરેક વર્ગની મધ્યકિંમતમાંથી સરેરાશ બાદ કરીને તેનો ધન તફાવત લઈએ. આ તફાવતને આવૃત્તિ સાથે ગુણીને તેનો સરવાળો કરીએ. છેલ્લે, આ સરવાળાને કુલ આવૃત્તિથી ભાગીને સરેરાશ વિચલન મેળવીએ.
Exam Tip: પદ વિચલનની રીત (Step Deviation Method)નો ઉપયોગ કરીને ગણતરીઓ સરળ બનાવી શકાય છે, ખાસ કરીને જ્યારે વર્ગ અંતરાલ સમાન હોય.
Question 11. આપેલ માહિતી માટે મધ્યસ્થને સાપેક્ષ સરેરાશ વિચલન શોધો :
| ગુણ | 0-10 | 10-20 | 20-30 | 30-40 | 40-50 | 50-60 |
|---|---|---|---|---|---|---|
| છોકરીઓની સંખ્યા | 6 | 8 | 14 | 16 | 4 | 2 |
Answer: આપેલ માહિતી પરથી નીચે મુજબ કોષ્ટક તૈયાર કરીશું:
| ગુણ | છોકરીઓની સંખ્યા \( f_i \) | સંચયી આવૃત્તિ | મધ્યકિંમત \( x_i \) | \( |x_i - M|, M = 27.86 \) | \( f_i|x_i - M| \) |
|---|---|---|---|---|---|
| 0-10 | 6 | 6 | 5 | 22.86 | 137.16 |
| 10-20 | 8 | 14 | 15 | 12.86 | 102.88 |
| 20-30 | 14 | 28 | 25 | 2.86 | 40.04 |
| 30-40 | 16 | 44 | 35 | 7.14 | 114.24 |
| 40-50 | 4 | 48 | 45 | 17.14 | 68.56 |
| 50-60 | 2 | 50 | 55 | 27.14 | 54.28 |
| કુલ | 50 | - | - | - | 517.16 |
અહીં, \( N = 50 \)
\( \implies \) મધ્યસ્થ વર્ગ \( = (\frac{N}{2})\text{મું અવલોકન અર્થાત્ 25મું અવલોકન જે વર્ગમાં હોય તે વર્ગ} \)
ઉપરના કોષ્ટકમાં સંચયી આવૃત્તિ પરથી,
મધ્યસ્થ વર્ગ \( = 20 - 30 \)
હવે, મધ્યસ્થ \( (M) = l + \frac{\frac{N}{2}-C}{f} \times h \)
જ્યાં \( l = 20, C = 14, f = 14, h = 10 \) અને \( N = 50 \)
\( \implies M = 20 + \frac{25-14}{14} \times 10 \)
\( = 20 + \frac{110}{14} \)
\( = 20 + 7.86 \)
\( = 27.86 \)
હવે, કોષ્ટક પરથી, \( \sum_{i=1}^6 f_i|x_i - M| = 517.16 \)
આથી, મધ્યસ્થને સાપેક્ષ સરેરાશ વિચલન,
\( M.D. (M) = \frac{1}{N} \sum_{i=1}^6 f_i|x_i - M| \)
\( = \frac{1}{50} \times 517.16 \)
\( = 10.34 \)
In simple words: પહેલાં, આપણે સંચયી આવૃત્તિ શોધીએ. પછી, \( N/2 \) નો ઉપયોગ કરીને મધ્યસ્થ વર્ગ નક્કી કરીએ. પછી, મધ્યસ્થનું સૂત્ર વાપરીને મધ્યસ્થ \( M \) શોધીએ. પછી, દરેક વર્ગની મધ્યકિંમતમાંથી મધ્યસ્થ બાદ કરીને તેનો ધન તફાવત લઈએ. આ તફાવતને આવૃત્તિ સાથે ગુણીને તેનો સરવાળો કરીએ. છેલ્લે, આ સરવાળાને કુલ આવૃત્તિથી ભાગીને સરેરાશ વિચલન મેળવીએ.
Exam Tip: વર્ગીકૃત માહિતી માટે મધ્યસ્થ શોધતી વખતે \( N/2 \) નો ઉપયોગ કરીને મધ્યસ્થ વર્ગ ઓળખવો અને પછી સૂત્રમાં યોગ્ય મૂલ્યો દાખલ કરવા નિર્ણાયક છે.
Question 12. 100 વ્યક્તિઓનું વય વિતરણ નીચે આપેલ છે, મધ્યસ્થ વયની સાપેક્ષે સરેરાશ વિચલનની ગણતરી કરો:
| વય (વર્ષમાં) | 16-20 | 21-25 | 26-30 | 31-35 | 36-40 | 41-45 | 46-50 | 51-55 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| સંખ્યા | 5 | 6 | 12 | 14 | 26 | 12 | 16 | 9 |
Answer: અહીં, પ્રત્યેક વર્ગની અધઃસીમામાંથી 0.5 ઘટાડીને અને ઊર્ધ્વસીમામાં 0.5 ઉમેરીને આપેલ માહિતીને સતત આવૃત્તિ-વિતરણમાં ફેરવીને નીચે મુજબ કોષ્ટક તૈયાર કરીશું:
| વર્ગ | સુધારેલો વર્ગ | આવૃત્તિ \( f_i \) | સંચયી આવૃત્તિ | મધ્યકિંમત \( x_i \) | \( |x_i - M|, M = 38 \) | \( f_i|x_i - M| \) |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 16-20 | 15.5-20.5 | 5 | 5 | 18 | 20 | 100 |
| 21-25 | 20.5-25.5 | 6 | 11 | 23 | 15 | 90 |
| 26-30 | 25.5-30.5 | 12 | 23 | 28 | 10 | 120 |
| 31-35 | 30.5-35.5 | 14 | 37 | 33 | 5 | 70 |
| 36-40 | 35.5-40.5 | 26 | 63 | 38 | 0 | 0 |
| 41-45 | 40.5-45.5 | 12 | 75 | 43 | 5 | 60 |
| 46-50 | 45.5-50.5 | 16 | 91 | 48 | 10 | 160 |
| 51-55 | 50.5-55.5 | 9 | 100 | 53 | 15 | 135 |
| કુલ | - | 100 | - | - | - | 735 |
અહીં, \( N = 100 \)
\( \implies \) મધ્યસ્થ વર્ગ \( = (\frac{N}{2})\text{નું અવલોકન અર્થાત્ 50મું અવલોકન જે વર્ગમાં હોય તે વર્ગ} \)
ઉપરના કોષ્ટકમાં સંચયી આવૃત્તિ પરથી,
મધ્યસ્થ વર્ગ \( = 35.5 - 40.5 \)
\( M = l + \frac{\frac{N}{2}-C}{f} \times h \)
જ્યાં \( l = 35.5, C = 37, f = 26, h = 5 \) અને \( N = 100 \)
\( \implies M = 35.5 + \frac{50-37}{26} \times 5 \)
\( = 35.5 + \frac{13 \times 5}{26} \)
\( = 35.5 + 2.5 \)
\( = 38 \)
હવે, કોષ્ટક પરથી, \( \sum_{i=1}^8 f_i|x_i - M| = 735 \)
આથી, મધ્યસ્થને સાપેક્ષ સરેરાશ વિચલન,
\( M.D. (M) = \frac{1}{N} \sum_{i=1}^8 f_i|x_i - M| \)
\( = \frac{1}{100} \times 735 \)
\( = 7.35 \)
In simple words: પહેલાં, આપણે વર્ગને સુધારીને સતત બનાવીએ છીએ. પછી, સંચયી આવૃત્તિ શોધીને મધ્યસ્થ વર્ગ ઓળખીએ. પછી, મધ્યસ્થનું સૂત્ર વાપરીને મધ્યસ્થ \( M \) શોધીએ. પછી, દરેક વર્ગની મધ્યકિંમતમાંથી મધ્યસ્થ બાદ કરીને તેનો ધન તફાવત લઈએ. આ તફાવતને આવૃત્તિ સાથે ગુણીને તેનો સરવાળો કરીએ. છેલ્લે, આ સરવાળાને કુલ આવૃત્તિથી ભાગીને સરેરાશ વિચલન મેળવીએ.
Exam Tip: વર્ગીકૃત માહિતીમાં મધ્યસ્થ શોધતી વખતે, જો વર્ગો સતત ન હોય તો તેને સતત વર્ગોમાં રૂપાંતરિત કરવું ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે.
Free study material for Mathematics
GSEB Solutions Class 11 Mathematics Chapter 15 આંકડાશાસ્ત્ર
Students can now access the GSEB Solutions for Chapter 15 આંકડાશાસ્ત્ર prepared by teachers on our website. These solutions cover all questions in exercise in your Class 11 Mathematics textbook. Each answer is updated based on the current academic session as per the latest GSEB syllabus.
Detailed Explanations for Chapter 15 આંકડાશાસ્ત્ર
Our expert teachers have provided step-by-step explanations for all the difficult questions in the Class 11 Mathematics chapter. Along with the final answers, we have also explained the concept behind it to help you build stronger understanding of each topic. This will be really helpful for Class 11 students who want to understand both theoretical and practical questions. By studying these GSEB Questions and Answers your basic concepts will improve a lot.
Benefits of using Mathematics Class 11 Solved Papers
Using our Mathematics solutions regularly students will be able to improve their logical thinking and problem-solving speed. These Class 11 solutions are a guide for self-study and homework assistance. Along with the chapter-wise solutions, you should also refer to our Revision Notes and Sample Papers for Chapter 15 આંકડાશાસ્ત્ર to get a complete preparation experience.
FAQs
The complete and updated GSEB Class 11 Maths Solutions Chapter 15 આંકડાશાસ્ત્ર Exercise 15.1 is available for free on StudiesToday.com. These solutions for Class 11 Mathematics are as per latest GSEB curriculum.
Yes, our experts have revised the GSEB Class 11 Maths Solutions Chapter 15 આંકડાશાસ્ત્ર Exercise 15.1 as per 2026 exam pattern. All textbook exercises have been solved and have added explanation about how the Mathematics concepts are applied in case-study and assertion-reasoning questions.
Toppers recommend using GSEB language because GSEB marking schemes are strictly based on textbook definitions. Our GSEB Class 11 Maths Solutions Chapter 15 આંકડાશાસ્ત્ર Exercise 15.1 will help students to get full marks in the theory paper.
Yes, we provide bilingual support for Class 11 Mathematics. You can access GSEB Class 11 Maths Solutions Chapter 15 આંકડાશાસ્ત્ર Exercise 15.1 in both English and Hindi medium.
Yes, you can download the entire GSEB Class 11 Maths Solutions Chapter 15 આંકડાશાસ્ત્ર Exercise 15.1 in printable PDF format for offline study on any device.