GSEB Class 11 Gujarati Vyakaran સમાસ Solutions

Question 1. ગુજરાતીના પાઠ્યપુસ્તકમાંથી પાંચેય પ્રકારનાં પાંચ-પાંચ ઉદાહરણો શોધી તેનો વિગ્રહ કરોઃ
Answer: અહીં ગુજરાતી વ્યાકરણના મુખ્ય પાંચ સમાસ પ્રકારો અને તેમના પાંચ-પાંચ ઉદાહરણો વિગ્રહ સાથે રજૂ કર્યા છે:

• દ્વિગુ સમાસ (Dvigu Samas): આ સમાસમાં પહેલું પદ સંખ્યા દર્શાવે છે અને આખા પદનો સમુહનો અર્થ થાય છે.
  1. પંચવટી = પાંચ વડનો સમૂહ (group of five banyan trees)
  2. ત્રિભુવન = ત્રણ ભુવનનો સમૂહ (group of three worlds)
  3. ચોમાસું = ચાર માસનો સમૂહ (group of four months)
  4. નવરાત્રી = નવ રાત્રિઓનો સમૂહ (group of nine nights)
  5. પંચરંગી = પાંચ રંગોનો સમૂહ (group of five colors)
• દ્વંદ્વ સમાસ (Dvandva Samas): આ સમાસમાં બંને પદો સમાન મહત્વ ધરાવે છે અને 'અને' અથવા 'કે' જેવા સંયોજક દ્વારા જોડાય છે.
  1. માતા-પિતા = માતા અને પિતા (mother and father)
  2. રાત-દિવસ = રાત અને દિવસ (night and day)
  3. સુખ-દુઃખ = સુખ અને દુઃખ (happiness and sorrow)
  4. અમીર-ગરીબ = અમીર અને ગરીબ (rich and poor)
  5. રામ-લક્ષ્મણ = રામ અને લક્ષ્મણ (Ram and Lakshman)
• તત્પુરુષ સમાસ (Tatpurush Samas): આ સમાસમાં બીજું પદ પ્રમુખ હોય છે અને પ્રથમ પદ સંબંધ દર્શાવે છે. તેમાં વિભક્તિ પ્રત્યયોનો લોપ થાય છે.
  1. રાજ્યગૃહ = રાજ્યનું ગૃહ (house of the kingdom)
  2. ગંગાજળ = ગંગાનું જળ (water of Ganga)
  3. દેશભક્તિ = દેશ પ્રત્યે ભક્તિ (devotion to the country)
  4. સ્નેહવશ = સ્નેહને વશ (under the influence of love)
  5. શૌર્યવીર = શૌર્યથી વીર (brave due to valor)
• કર્મધારય સમાસ (Karmadharaya Samas): આ સમાસમાં એક પદ બીજા પદનું વિશેષણ બને છે અથવા બંને પદો ઉપમેય-ઉપમાનનો સંબંધ ધરાવે છે.
  1. મહાદેવ = મહાન એવા દેવ (great god)
  2. નીલકમલ = નીલું કમળ (blue lotus)
  3. શ્યામસુંદર = શ્યામ અને સુંદર (dark and beautiful)
  4. પીતાંબર = પીળું વસ્ત્ર (yellow garment)
  5. મહારાજા = મહાન રાજા (great king)
• બહુવ્રીહિ સમાસ (Bahuvrihi Samas): આ સમાસમાં કોઈ પણ પદ મુખ્ય હોતું નથી. આખું પદ કોઈ અન્ય અર્થનો નિર્દેશ કરે છે.
  1. ગજાનન = ગજ જેવું આનંદ છે જેને તે (elephant-faced, refers to Ganesha)
  2. દશાનન = દશ છે આનંદ જેને તે (ten-faced, refers to Ravana)
  3. નીલકંઠ = નીલો છે કંઠ જેનો તે (blue-throated, refers to Shiva)
  4. ચતુર્ભુજ = ચાર ભુજાઓ છે જેને તે (four-armed, refers to Vishnu)
  5. લંબોદર = લાંબુ છે ઉદર જેનું તે (big-bellied, refers to Ganesha)

Exam Tip: સમાસના પ્રકારોને યાદ રાખવા માટે દરેક પ્રકારની વ્યાખ્યા અને મુખ્ય લક્ષણોને સમજી લો. ઉદાહરણો દ્વારા નિયમિત અભ્યાસ કરવાથી તમને સમાસ ઓળખવામાં અને તેનો વિગ્રહ કરવામાં મદદ મળશે.

Question 2. નીચેના સમાસ ઓળખાવો અને તેનો વિગ્રહ કરોઃ
Answer: નીચે આપેલા સમાસને ઓળખીને તેનો વિગ્રહ કર્યો છે:

• ત્રિકોણ = ત્રણ ખૂણા - દ્વિગુ સમાસ (A triangle means three angles, which is a Dvigu compound.)
• આકાશપાતાળ = આકાશ અને પાતાળ - દ્વન્દ સમાસ (Akashpatal means sky and netherworld, a Dvandva compound.)
• જગવિખ્યાત = જગમાં વિખ્યાત - તત્પુરુષ સમાસ (Jagvikhyat means famous in the world, a Tatpurush compound.)
• કર્ણપ્રિય = કર્ણને પ્રિય - તત્પુરુષ સમાસ (Karnapriya means dear to the ear, a Tatpurush compound.)
• પ્રાર્થનામંદિર = પ્રાર્થના કરવા માટેનું મંદિર - મધ્યમપદલોપી સમાસ (Prarthana Mandir is a temple for prayer, a Madhyamapadlopi compound.)
• બત્રીસ લક્ષણું = બત્રીસ લક્ષણવાળું - ઉપપદ સમાસ (Batris Lakshanun means having thirty-two characteristics, an Upapad compound.)
• પાતાળકૂવો = પાતાળ સુધીનો ઊંડો કૂવો - મધ્યમપદલોપી સમાસ (Patalkuvo is a deep well reaching to the netherworld, a Madhyamapadlopi compound.)
• લાલપીળું = લાલ અને પીળું - દ્વન્દ સમાસ (Lalpilu means red and yellow, a Dvandva compound.)
• ટાંચણપોથી = ટાંચણની નોંધ રાખવા માટેની પોથી - મધ્યમપદલોપી સમાસ (Tanchampothi is a notebook for keeping notes, a Madhyamapadlopi compound.)
• તનતોડ = તનને તોડનારી - ઉપપદ સમાસ (Tantod means one that breaks the body, an Upapad compound.)
• દશાનન = દશ આનન(માથાં)નો સમૂહ - દ્વિગુ સમાસ (Dashanan means a group of ten heads, a Dvigu compound.)
• વ્યાજખાઉં = વ્યાજ ખાનાર - ઉપપદ સમાસ (Vyajkhau means one who consumes interest, an Upapad compound.)

Exam Tip: જ્યારે તમને સમાસનો વિગ્રહ કરવાનું કહેવામાં આવે, ત્યારે તેનું મૂળ સ્વરૂપ અને તેમાં છુપાયેલો સંબંધ સ્પષ્ટ રીતે દર્શાવવો જરૂરી છે. આ માટે સમાસના નિયમો યાદ રાખવા મહત્વપૂર્ણ છે.

Question 3. નીચેના શબ્દોના સમાસ ઓળખાવોઃ
Answer: નીચે આપેલા શબ્દોના સમાસ ઓળખીને તેનો પ્રકાર લખ્યો છે:

• જયપરાજય – દ્વન્દ સમાસ (Jayaparajay - Dvandva compound)
• ગર્ભશ્રીમંત – તત્પુરુષ સમાસ (Garbhashrimant - Tatpurush compound)
• સપ્તર્ષિ – દ્વિગુ સમાસ (Saptarshi - Dvigu compound)
• ચિત્રકાર – ઉપપદ સમાસ (Chitrakar - Upapad compound)
• દહીંવડાં – મધ્યમપદલોપી સમાસ (Dahi vada - Madhyamapadlopi compound)
• રણવીર – તત્પુરુષ સમાસ (Ranveer - Tatpurush compound)
• પરિપુ – દ્વિગુ સમાસ (Paripu - Dvigu compound)
• હારજીત – દ્વન્દ સમાસ (Haarjeet - Dvandva compound)
• શોકાતુર – તત્પુરુષ સમાસ (Shokaatur - Tatpurush compound)
• સિંહાસન – મધ્યમપદલોપી સમાસ (Sinhaasan - Madhyamapadlopi compound)

Exam Tip: સમાસના પ્રકારને ઓળખવા માટે, શબ્દનો અર્થ અને તેના ઘટક પદો વચ્ચેનો સંબંધ સમજવાનો પ્રયત્ન કરો. દ્વિગુમાં સંખ્યા, દ્વંદ્વમાં 'અને', તત્પુરુષમાં વિભક્તિ અને બહુવ્રીહિમાં ત્રીજો અર્થ યાદ રાખો.