GSEB Class 10 Gujarati Vyakaran સમાનાર્થી, વિરૂદ્ધાર્થી, જોડણી Solutions

નોંધઃ ધ્વનિશ્રેણીનો આ મૂળભૂત ધ્વનિઘટક (સ્વર-વ્યંજન) છૂટા પાડી! એ મૂળભૂત એકમથી નીચેના પરીક્ષમાં પૂછાય છે. સ્વર કે વ્યંજનથી થતા અનુસ્વારનું અટકું (સ્વરાહરણ) આ પાઠ્યપુસ્તકમાં છે, તેથી અહીં પણ એનો ઉલ્લેખ કર્યો નથી.

ધ્વનિશ્રેણી

નીચેના શબ્દોની ધ્વનિશ્રેણીનો અભ્યાસ કરોઃ

1. બીમાર – \( ન્ + ઈ + મ્ + આ + ર્ \)
2. બીમારી – \( ન્ + ઈ + મ્ + આ + ર્ + ઈ \)

(1) “બીમાર’ શબ્દની ધ્વનિશ્રેણીમાં “ર પછી “અ” લખ્યો નથી. “ર વ્યંજનધ્વનિ છે, વ્યંજનાત ભાષા ગુજરાતીમાં “અ” શબ્દને અંતે આવે ત્યારે એનો ઉચ્ચાર થતો નથી, તેથી ધ્વનિશ્રેણી છૂટી પાડતાં “અ”ની નોંધ નથી. પણ “અ” સિવાયના ધ્વનિનો ઉચ્ચાર થાય છે, તેથી (2) “બીમારી' શબ્દમાં ‘ઈ’ની નોંધ લીધી છે.

એ સિવાય “અ” સિવાયના વ્યંજનાત શબ્દોનો અભ્યાસ કરો:

મનીષા = \( મ્ + અ + ન્ + ઈ + ષ્ + આ \)
સહુ = \( સ્ + અ + હ્ + ઉ \)
વધૂ = \( વ્ + અ + ધ્ + ઊ \)
ઘડો = \( ઘ્ + અ + ડ્ + ઓ \)

નીચેની કેટલીક શબ્દજોડનો અભ્યાસ કરો:

ઉપરોક્ત શબ્દોમાં જોડાક્ષર સાથે ઉચ્ચારાતા “અ”ની નોંધ ધ્વનિશ્રેણીમાં લીધી છે, તે જુઓ.

નીચેના જોડાક્ષરનો અભ્યાસ કરો:

બે વ્યંજનો વચ્ચે સ્વર ન હોય ત્યારે તે વ્યંજનો જોડાતાં સંયુક્ત વ્યંજન કે જોડાક્ષર બને છે.

દા. ત.,
ક્ષ = \( ક્ + ષ \) (ક્ષત્રિય, લક્ષ)
જ્ઞ = \( જ્ + ઞ \) (જ્ઞાન, વિજ્ઞાન)

નોધ : “જ્ઞ’ \( જ + ન્ + અ + યુ + અ \)'ની રીતે ઉચ્ચારાય કે સંભળાય છે. પણ સંસ્કૃત ભાષાને અનુસરીને તે “જ્ (વ્યંજન)નો જોડાક્ષર છે, તેથી તેના ધ્વનિઘટકો “જૂ + ન્ + અ તરીકે છૂટા પડે છે.

દા. ત.,
ક્ષોભ = \( ક + ષ + ઓ + મ્ \)
જ્ઞાતા = \( જ્ + ન્ + અ + ત્ + આ \).

(1) “(લિપિચિહ્ન)થી થતા જોડાક્ષરઃ
દ્ + ધ = \( (દ્ + ધ) = દ્ધ \) (શુદ્ધ, યુદ્ધ)
દા. ત., બુદ્ધ = \( બ્ + ઉ + દ્ + ધ્ + અ \)
દ્ + વ = \( (દ્ + વ) = દ્વ \) (દ્વાર, વિદ્વાન)
દા. ત., દ્વય = \( દ્ + વ્ + અ + ય્ \)
દ્ + ર = \( (દ્ + ર) = દ્ર \) (દ્રવ્ય, દ્રાક્ષ)
દા. ત., દ્રષ્ટા = \( દ્ + ર્ + અ + ષ્ + ટ્ + આ \)
દ્ + ય = \( (દ્ + ય) = દ્ય \) (વિદ્યા, ઉદ્યોગ)
દા. ત., વિદ્યુત = \( વ્ + ઈ + દ્ + ય્ + ઉ + ત્ \)
દ્ + દ = \( (દ્ + દ) = દ્દ \) (મુદ્દો, મુદ્દલ)
દા. ત., ઉદ્દત = \( ઉ + દ્ + દ્ + અ + ત્ \)
દ્ + મ = \( (દ્ + મ) = દ્મ \) (પદ્માવતી, પદ્મ)
દા. ત., છદ્મ = \( છ્ + અ + દ્ + મ્ + અ \)
દ્ + ગ = \( (દ્ + ગ) = દ્ગ \) (ઉદ્વાર – ઉદ્ગાર, પુદ્ગલ – પુદ્ગલ)
દા. ત., ઉદ્ગમ = \( ઉ + દ્ + ગ્ + અ + મ્ \)
દ્ + ઘ = \( (દ્ + ઘ) = દ્ઘ \)

(ઉદ્ધાટન – ઉદ્ઘાટન, ઉપોદ્ધાત – ઉપોદ્ઘાત)
દા. ત., ઉદ્ઘોષ = \( ઉ + દ્ + ઘ્ + ઓ + ષ્ \)

(2) “શુથી થતા જોડાક્ષરઃ
શ્ચ = \( શ્ + ચ \)
દા. ત., નિશ્ચય = \( ન્ + ઈ + શ્ + ચ્ + અ + ય્ \)
શ્ક = \( શ્ + ક \)
દા. ત., અશ્ક = \( અ + શ્ + ક્ + અ \)
શ્ન = \( શ્ + ન \)
દા. ત., પ્રશ્ન = \( પ્ + ર્ + અ + શ્ + ન્ + અ \)
શ્મ = \( શ્ + મ \)
દા. ત., દુશ્મન = \( દ્ + ઉ + શ્ + મ્ + અ + ન્ \)
શ્લ = \( શ્ + લ \)
દા. ત., શ્લેષ = \( શ્ + લ્ + એ + ષ્ \)
શ્વ = \( શ્ + વ \)
દા. ત., વિશ્વ = \( વ્ + ઈ + શ્ + વ્ + અ \)
શ્ય = \( શ્ + ય \)
દા. ત., શ્યામ = \( શ્ + ય્ + આ + મ્ \)

(૩) થી થતા જોડાક્ષરઃ
હ્ન = \( હ્ + ન \)
દા. ત., ચિહ્ન, ચિહ્ન = \( ચ્ + ઈ + હ્ + ન્ + અ \)
હ્મ = \( હ્ + મ \)
દા. ત., બ્રહ્મ = \( બ્ + ર્ + અ + હ્ + મ્ + અ \)
હ્ય = \( હ્ + ય \)
દા. ત., બાહ્ય = \( બ્ + આ + હ્ + ય્ + અ \)
હૃ = \( હ્ + ઋ \)
દા. ત., હૃદય = \( હ્ + ઋ + દ્ + અ + ય્ \)
હ્વ = \( હ્ + વ \)

દા. ત., આહ્વાન – આહ્વાન = \( આ + હ્ + વ્ + આ + ન્ \)
હ્લ = \( હ્ + લ \)
દા. ત., પ્રહ્લાદ– પ્રહ્લાદ = \( પ્ + ર્ + અ + હ્ + લ્ + આ + દ્ \)

(4) અન્યઃ
સ્ત્ર = \( સ્ + ર \)
દા. ત., સ્રોત = \( સ્ + ર્ + ઓ + ત્ \)
સહસ્ર = \( સ્ + અ + હ્ + અ + સ્ + ર્ + અ \)
સ્ત્ર = \( સ્ + ત્ + ર \)
દા. ત., સ્ત્રી = \( સ્ + ત્ + ર્ + ઈ \)
શસ્ત્ર = \( શ્ + અ + સ્ + ત્ + ર્ + અ \)
ત્ર = \( ત્ + ર \)
દા. ત., માત્ર = \( મ્ + આ + ત્ + ર્ + અ \)
ત્રાડ = \( ત્ + ર્ + આ + ડ્ \)
ર્ત = \( ર્ + ત \)
દા. ત., આર્ત = \( આ + ર્ + ત્ + અ \)
ત્ર = \( ત્ + ર \)
દા. ત., તૃણ = \( ત્ + ર્ + અ + ણ્ \)
[નોંધઃ 'ત' અને “ત્ર' લિપિચિહ્ન એક જ છે.]
ત્ત = \( ત્ + ત \)
દા. ત., સત્તા = \( સ્ + અ + ત્ + ત્ + આ \)

આવા કેટલાક શબ્દોની ધ્વનિશ્રેણી જાતે છૂટી પાડીશું.
(1) ઉત્કૃષ્ટ = \( ઉ + ત્ + ક્ + ઋ + ષ્ + ટ્ + અ \)
(2) સ્નિગ્ધ = \( સ્ + ન્ + ઈ + ગ્ + ધ્ + અ \)
(3) વિદ્વત્તા = \( વ્ + ઈ + દ્ + વ્ + અ + ત્ + ત્ + આ \)
(4) જ્ઞાનચક્ષુ = \( જ્ + ઞ્ + આ + ન્ + અ + ચ્ + અ + ક્ + ષ્ + ઉ \)
(5) સ્તબ્ધતા = \( સ્ + ત્ + અ + બ્ + ધ્ + અ + ત્ + આ \)

1. જોડણી

1. તદ્ભવ શબ્દોની જોડણી

એકાક્ષરી શબ્દો:
• “ઈ” – દા. ત., ધી, જી, ફી, બી, પી.
• “ઊ” – દા. ત., છૂ, જૂ, ભૂ, રૂ, લૂં.

અનુસ્વારવાળા એક અક્ષરના શબ્દમાં હ્રસ્વ “ઉ” લખવો.
દા. ત., છું, તું, શું, હું.

અપવાદઃ
• ખાંસીનો ખું
• પ્રાણીઓના અવાજ : “ફૂ॰ કે “ચુંમાં દીર્ઘ “ઊ′ લખવો.

બે અક્ષરના શબ્દો:
(1) પોચા અનુસ્વારવાળા અને અનુસ્વાર વગરના બે અક્ષરના શબ્દમાં પહેલા અક્ષરનો “ઈ′ દીર્ઘ લખવો.
દા. ત.,
• છીંટ, ઢીંક, ભીંત, ભીંસ, પીછું.
• કીટ, ખીલ, ગીધ, ચીર, જીન, ઢીલ, તીર, પીર, બીક, ભીલ, મીણ, લીલ, વીર, શીલ.

અપવાદઃ વિશે અને વિષે, દિલ, બિલ, મિલ, કિલ.

(2) બે અક્ષરના શબ્દમાં પહેલો અક્ષર અનુનાસિક હોય કે તીવ્ર અનુસ્વારવાળો હોય, તો પ્રથમ અક્ષરનો ઈ´ કે ઉ’ હ્રસ્વ લખવો.
દા. ત.,
• હિંદ, સિંધ, પિડ, પિડી, લિંગ, સિંહ, બિંબ, ચિંતા.
• ગંઠો, છંદ, લુંગી, ગુંજન, પુંકેસર, પુંડરીક.

• ખૂંટ,
• ગૂંચ,
• ટૂંફ,
• ચૂંડ.

(5) બે અક્ષરના શબ્દમાં અનુસ્વારવાળા કે અનુસ્વાર વગરના ૨ બીજા અક્ષરને છેડે આવતો “ઈ′ હંમેશાં દીર્ધ લખવો.
દા. ત.,
• અહીં, દહીં.
• ધણી, બેલી, બોચી.

(6) બે અક્ષરના શબ્દોમાં, અનુસ્વારવાળા કે અનુસ્વાર વગરના બીજા અક્ષરને છેડે આવતો “ઉ” હંમેશાં હ્રસ્વ લખવો.
દા. ત.,
• નાનું, મોટું, સારું.
• ખેડુ, બાબુ, લાડુ.

અપવાદ : રજૂ અને શરૂ

(નોંધઃ તંબુ અને તંબૂ, સાબુ અને સાબુ અને ધરીને પહેલો અક્ષરઃ

(1) ત્રણ અક્ષરના શબ્દમાં જો બીજા અક્ષરમાં લઘુ સ્વર હોય, તો પહેલા અક્ષરનો ઈ” કે “ઊ′ દીર્ઘ લખવો. (અ, ઇ, ઉ, આ હસ્વ સ્વરો લઘુ કહેવાય છે, જ્યારે આ, ઈ, ઊ, એ, ઐ, ઓ અને ઓ – આ દીર્ઘ સ્વરો ગુરુ કહેવાય છે.)
દા. ત.,
• દીકરી, મીરજા, લીલમ, કીમિયો.
• ખૂજલી, ઘૂમટો, ડૂબકી, બૂકડો, સૂતળી.

અપવાદઃ ઉપર, ઉપલું, મુગટ.

(2) ત્રણ અક્ષરના શબ્દમાં જો બીજા અક્ષરમાં ગુરુ સ્વર હોય, તો પહેલા અક્ષરનો “ઇ” કે “ઉ” હ્રસ્વ લખવો.

• કિનારો, કિસાન, દિમાગ, નિકાસ, દિલાસો, નિકાલ, બિછાનું, બિલાડી, બિલોસ, બિહાગ, લિસોટો, સિતાર, હિલોળો.
• ઉછીનું, ઉતારો, ઉનાળો, કુનેહ, કુબેર, કુહાડી, ખુવાર, ખુશાલ, તુમાખી, તુમાર, ધુમાડો, કુમાર, ચુકાદો.

અપવાદઃ દીવાલ, દીવાન, બીમાર, રૂમાલ.

(3) ત્રણ અક્ષરના શબ્દમાં પહેલા અક્ષરનો પોચા અનુસ્વારવાળો $ “ઈ′ કે “ઊ′ દીર્ઘ લખવો.
દા. ત.,
• ખેંચવું, ચૂંટણી, પૂંછડું, ફૂંકવું, ભૂંકવું.

અપવાદઃ કુંવારું, કુંભાર, કુંવરી, સુંવાળું.

(4) ત્રણ અક્ષરના શબ્દમાં પહેલા અક્ષરનો રણક્તા અનુસ્વારવાળો (તીવ્ર અનુસ્વારવાળો) “ઇ” કે “ઉ" હ્રસ્વ લખવો.
દા. ત.,
• જિંદગી
• ગુંદર, ઝુંબેશ.

(5) ત્રણ અક્ષરના શબ્દમાં જો ત્રીજો અક્ષર જોડાક્ષર હોય, તો પહેલા અક્ષરનો ‘ઈ’ કે ‘ઉ′ હ્રસ્વ લખવો.
દા. ત.,
રિશ્વત અથવા રુશવત.

ત્રણ અક્ષરના શબ્દમાં વચલો અક્ષર :
(6) ત્રણ અક્ષરના શબ્દને છેડે મીંડા સાથે હ્રસ્વ ઉ આવે, તો બીજા અક્ષરમાં આવતો સ્વર દીર્ઘ કરવો. એટલે કે ‘ઈ' કે 'ઊ' દીર્ઘ લખવો.
દા. ત.,
• અદીઠું, અધીરુ, ઓશીકું, સાંતીડું.
• અધૂરું, અલૂણું, આફૂડું, બસૂરું.

(7) ત્રણ અક્ષરના શબ્દને છેડે જો “ઓ” સ્વર આવે, તો બીજા અક્ષરમાં આવતો સ્વર “ઈ′ કે “ઊ′ દીર્ઘ

• કાકીડો, ગાલીચો, ગંજીફો, ગોકીરો.
• કચૂડો, નકૂચો, નમૂનો.

અપવાદઃ ટહુકો, મહુડો.

(8) ત્રણ અક્ષરના શબ્દોમાં જ્યાં આગળના નિયમોમાં કહ્યા છે તે જાતના શબ્દો ન હોય ત્યાં વચલા અક્ષરોની જોડણીના નિયમો નીચે પ્રમાણે છે :

ત્રણ અક્ષરના શબ્દમાં ત્રીજા અક્ષરમાં લઘુ સ્વર આવે, તો બીજા અક્ષરનો ઈ” કે “ઊ′ દીર્ઘ લખવો.
દા. ત.,
• અબીલ, ખરીદી, ખલીફ, નસીબ.
• અંગૂર, કસૂર, ખજૂર, ખેડૂત.

(9) ત્રણ અક્ષરના શબ્દમાં ત્રીજા અક્ષરમાં ગુરુ સ્વર આવે, તો બીજા અક્ષરનો “ઇ” કે “ઉ” હ્રસ્વ લખવો.
દા. ત.,
• નાટિકા, પત્રિકા
• મહુડો, ગારુડી

અપવાદ: મનીષા ત્રણ અક્ષરના.

(10) આગળના નિયમ પ્રમાણે ત્રણ અક્ષરના શબ્દમાં, અનુસ્વારવાળા કે અનુસ્વાર વગરના ત્રીજા (અંત્ય) અક્ષરમાં ઈ” દીર્ઘ લખવો.
દા. ત.,
• દીકરી, ચાલાકી, વાટકી, બોલકી, ઉપરી.
• રઝળુ, ફરતું, ભૂલવું, ગભરુ.

(11) ત્રણ અક્ષરના શબ્દમાં બીજા અક્ષરમાં 'ઈ' આવે ને પછી સ્વર આવે, તો ઈહસ્વ લખવો અને સ્વરમાં ય ઉમેરવો.
દા. ત.,
• કોડિયું, રેટિયો, રેડિયો.

તારવણીઃ ત્રણ અક્ષરના શબ્દમાં અપવાદો બાદ કરતાં પહેલો અક્ષર છે કે જે હ્રસ્વ હોય, તો બીજો અક્ષર ઈ કે ઊ દીર્ઘ હોય છે. પહેલો અક્ષર ઈ કે ઊ દીર્ઘ હોય, તો બીજો અક્ષર છે કે જે હસ્વ હોય છે. એક હ્રસ્વ તો એક દીર્ઘ, એક દીર્ઘ તો એક હ્રસ્વ – એ પ્રમાણે 3 મોટે ભાગે આવે છે.

• ધૂળિયું, ખરીફ.
• ઉછીનું, દીકરી, કિનારો.

ચાર કે તેથી વધુ અક્ષરના શબ્દોઃ
(1) ચાર કે તેથી વધુ અક્ષરના શબ્દોમાં પહેલા અક્ષરનો છે' કે “ઉ” હ્રસ્વ લખવો.
દા. ત.,
• હિમાલય, વિલાયત, સિફારસ, ખિસકોલી, ટિપણિયો, કિલકિલાટ.
• ભુલામણું, હુલામણું, ઉત્તરાયણ, સુરાવટ.

અપવાદઃ નીરખવું, શૂરાતન. નોંધઃ ગુજરાત અને ગુજરાત બંને રૂપો માન્ય છે. (આ નિયમમાં અપવાદ નોંધવા જેવા છે.)

(2) એકનો એક શબ્દ જ્યારે બે વાર લખાય ત્યારે મૂળ જોડણી કાયમ રાખવો.
દા. ત.,
• રુઠરુઠ,
• બૂમાબૂમ.

(3) મૂળ ધાતુના પહેલા અક્ષરમાં દીર્ઘ ઈ કે “ઊગ્ન હોય તે = કર્મણિ અને પ્રેરકમાં હ્રસ્વ લખવો.
દા. ત.,
ઊઠવું પરથી ઉઠાવું, ઉઠાડવું.
ઝીલવું (ઝિલાવું), ઝિલાવવું.

[નોંધઃ ત્રણ અક્ષરના આ નિયમો અહીં ચાર અક્ષરમાં ફરી = લખ્યા છે.]

2. જોડાક્ષર

[નોંધઃ ધ્વનિશ્રેણીમાં આપેલ જોડાક્ષરનો અભ્યાસ કરો.]

(1) 'રના જોડાક્ષર સિવાયના તત્સમ શબ્દોમાં મોટે ભાગે : હ્રસ્વ “ઇ” “ઉ” આવે છે.
• દિવ્ય, શિષ્ટ, સંક્ષિપ્ત, પવિત્ર, બિલ્બ, નિષ્ઠા, ચિહ્ન, નિષ્ઠા, ઇન્દ્ર
• સુખ, શુદ્ર, ઉગ્ર, શુદ્ધ, યુદ્ધ, મુગ્ધ, પુષ્કળ, ઉત્સવ, દિવ્ય

• શીર્ષક, આશીર્વાદ, વિસ્તીર્ણ, જીર્ણ, ઈર્ષા, દીર્ઘ
• પૂર્ણ, પૂર્વ, ચૂર્ણ, મુહૂર્ત, ઊર્મિ

3. અનુસ્વાર

જોડણીમાં અનુસ્વારનો યોગ્ય રીતે ઉપયોગ થાય તો ભાષામાં શુદ્ધિ લાવી શકાય. અનુસ્વારનો અયોગ્ય ઉપયોગ ક્યારેક હાસ્યાસ્પદ – સ્થિતિ ઊભી કરે છે. અનુસ્વાર ક્યાં મૂકવો અને ક્યાં ન મૂકવો એ અંગેના કેટલાક મહત્ત્વના નિયમો નીચે આપ્યા છે :

(1) પુંલ્લિંગના કોઈ પણ શબ્દને અનુસ્વાર લાગતો નથી. – તેને લગતાં વિશેષણ કે તેને અનુસરતાં ક્રિયાપદનાં વિકારી રૂપોમાં પણ અનુસ્વાર આવતો નથી; જેમ કે, અમારા ઇતિહાસના શિક્ષક જયન્તભાઈ અમારી સાથે પર્યટનમાં આવવાના હતા.

(2) “ઓકારાન્ત કે “ઉ’કારાન્ત પુંલ્લિંગના બહુવચનના શબ્દને અનુસ્વાર લાગતો નથી; જેમ કે, છોકરાઓના વાલીઓ આવ્યા અને મારા બધા ગુરુઓને મળ્યા.

(3) સ્ત્રીલિંગમાં માનાર્થે કે અવહેલનાર્થે બહુવચન છેડે 'ઉવાળું વિશેષણ લાગ્યું હોય તો તેનું બહુવચન “આ થાય છે; જેમ કે, મોટાં બા; મોટાં બહેનબા સલાહ તો સારી આપતાં હતાં!

(4) એકવચનમાં નપુંસકલિંગનાં “ઉ‘કારાન્ત વિકારી સંજ્ઞા, વિશેષણ, કુદત તથા ક્રિયાપદને અનુસ્વાર લાગે છે; જેમ કે, તારું નવું રમકડું તૂટી ગયું. નાનું છોકરું રમકડું લઈ રમતું હતું.

(5) બહુવચનમાં નપુંસકલિંગનાં વિકારી સંજ્ઞા, વિશેષણ તથા ક્રિયાપદને અનુસ્વાર લાગે છે; જેમ કે, તારાં બધાં નવાં રમકડાં તૂટી ગયાં. આવાં મજાનાં છોકરાં તોફાન કરતાં હોય ખરાં?

અપવાદઃ નપુંસકલિંગ સંજ્ઞાની પાછળ પ્રત્યય લાગેલો હોય તો તે સંજ્ઞાને તેનાં વિકારી વિશેષણ, કૃદંત કે ક્રિયાપદને અનુસ્વાર લાગતો નથી; જેમ કે, આ નવા રમકડાને સાચવજો. આ મજાના પુસ્તકમાં છોકરાએ કેવા લીટા પાડ્યા છે!

(6) બે અલગ અલગ લિંગની સંજ્ઞાઓ હોય ત્યારે તે માટે સમાનપણે વપરાતાં વિકારી વિશેષણો, કુદતો અને ક્રિયાપદોને પણ અનુસ્વાર લાગે છે; જેમ કે, યોગેશ અને યામિની વિલાયત જવાનાં હતાં. મેદાનમાં છોકરાઓ અને છોકરીઓ રમતાં હતાં. સભામાં ઘણાં સ્ત્રી-પુરુષો હાજર રહ્યાં.

(7) પહેલા પુરુષ એકવચનનું સર્વનામ “હું જ્યારે વાક્યમાં ક્રિયાનાથ હોય ત્યારે ક્રિયાપદના સાદાનાં રૂપોમાં પણ અનુસ્વાર આવે છે; જેમ કે, હું ખાઉં. હું ખાઉં છું.

(8) હોવું” અને “જવું, સહાયકારક કે સંયુક્ત ક્રિયાપદ તરીકે આવે ત્યારે તેમની આગળના ક્રિયાપદને પણ અનુસ્વાર લાગે છે; જેમ કે, હું સભામાં હંમેશાં હાજર હોઉં છું. પિતાજી “જાઉં છું એમ કહીને રવાના થયા.

(9) ક્રિયાપદોની સંજ્ઞા જેવો ઉપયોગ થયો હોય ત્યારે અનુસ્વાર આવતો નથી; જેમ કે, ફક્ત વાંચવા કરતાં લખવાનો અભ્યાસ વધુ સારો ગણાય. અહીં “વાંચવા” સંજ્ઞા તરીકે વપરાયેલું પદ છે.

"વું કારાન્ત સામાન્ય કુદત સંજ્ઞા તરીકે આવે ત્યારે 'વુંમાં અનુસ્વાર હોય છે જ; જેમ કે, બોલવું સહેલું છે, કરવું અઘરું છે.

(10) વાંચતા વાંચતાં’, “લખતાં લખતાં, ખાતાં ખાતાં વગેરે વર્તમાન કૃદંતોનાં જોડકાં ક્રિયાવિશેષણ તરીકે આવે છે ત્યારે ‘તા પર અનુસ્વાર ચોક્કસ લાગે છે. પરંતુ ખાતા છોકરાઓ દાળમાં કશુંક પડેલું જોયું – આ વાક્યમાં ખાતા’ શબ્દ ‘છોકરાએ’નું ક્રિયાવાચક વિશેષણ છે અને છોકરો શબ્દ પુંલ્લિંગ છે, એટલે “ખાતામાં “તા′ ઉપર અનુસ્વાર મુકાતો નથી.

(11) ગુજરાતી ભાષામાં ‘ઉ’કારાન્ત નપુંસકલિંગ સંજ્ઞાઓ બે અવિકારી.

“ઉ’કારાન્ત નપુંસકલિંગી વિકારી સંજ્ઞાઓમાં અનુસ્વાર હોય છે; જેમ કે, સોનું, રૂપું, તાંબુ, ખોખું, તુંબડું વગેરે. ‘સોનું’ને પ્રત્યય (અનુગ) લગાડતાં “સોનાને, ‘સોનાથી’, “સોનાનું' એમ થાય છે.

‘ઉ’કારાન્ત નપુંસકલિંગી અવિકારી સંજ્ઞાઓમાં અનુસ્વાર હોતો નથી; જેમ કે, લીંબુ, જાંબુ, ગોખરુ, રખડુ, પશુ વગેરે. લીંબુને પ્રત્યય (અનુગ) લાગતાં લીંબુને', લીંબુથી', લીંબુનો', “લીંબુમાં વગેરે રૂપો થાય છે. એવાં રૂપોમાં લીંબુ શબ્દ મૂળ સ્વરૂપે જ રહે છે, કોઈ ફેરફાર થતો નથી.

(12) દર્શન, વંદન, અભિનંદન જેવા નપુંસકલિંગના શબ્દોનાં બહુવચન તેમજ અધિકરણ વિભક્તિનો અનુગ માં ('અંદર'ના અર્થમાં) અનુસ્વારયુક્ત હોય છે; જેમ કે, તમારા દર્શન તો દુર્લભ થઈ ગયાં છે! આપ વડીલને મારાં વંદન. તમને તમારી સફળતા માટે અમારાં અભિનંદન છે. રામ-લક્ષ્મણ અને સીતા ચૌદ વર્ષ વનમાં રહ્યાં.

4. અંગસાધક પ્રત્યય

(1) પૂર્વપ્રત્યયઃ અનુ, નિસ્-નિર્, દુસ-દુર, વિ, નિ, અધિ, અતિ, સુ, ઉત્ (ઉ), અભિ, પ્રતિ, પરિ, ઉપ – આ બધા પૂર્વપ્રત્યયોમાં ‘ઈ’ કે ‘ઉ’ સ્વ છે; તેથી ઉપસગોની મદદથી બનેલા શબ્દોની જોડણી મૂળ પ્રમાણે જ

• અનુ/ : અનુજ્ઞા, અનુકૂળ, અનુયાયી, અનુમતિ, અનુકરણ
• નિ-નિર/નિ : નિસ્તેજ, નિરક્ષર, નિરુપમ, નિર્દય, નિર્દોષ નિરામિષ, નિરાશ, નિરાહાર, નિરુત્તર નિઃશબ્દ, નિઃસંતાન, નિઃશુલ્ક, નિસહાય
• દુશુ-દુર/ : દુરુપયોગ, દુર્જન, દુઃશાસન, દુષ્કૃત્ય, દુષ્પાય
• વિ (વિરોધ'નો અર્થ)/ : વિધવા, વિધર્મ, વિદેહ, વિસર્જન
• વિ ('વિશેષ'નો અર્થ)/ : વિશુદ્ધ, વિદ્રોહ, વિજ્ઞાન, વિખ્યાત
• નિ/ : નિમગ્ન, નિગ્રહ, નિપાત, નિધિ, નિષેધ
• અધિ/ : અધિકાર, અધ્યક્ષ, અધિપતિ, અધિનિયમ
• અતિ/: અતિસાર, અત્યાદર, અતિકાય, અતિજ્ઞાન
• સુ/ : સુદૂર, સુભાષિત, સુલક્ષણ, સુદીર્ઘ
• ઉદ્દ/ : ઉત્ક્રાંતિ, ઉન્મેલા, ઉત્કંઠા, ઉન્માદ, ઉલ્લંઘન
• અભિ/ : અભીષ્ટ (અભિ + ઈષ્ટ), અભિમુખ, અભિષેક, અભિનવ, અભીપ્સા (અભિ + ઇસા), અભ્યન્નતિ (અભિ + ઉન્નતિ)
• પ્રતિ/ : પ્રતિપક્ષી, પ્રત્યુમન (પ્રતિ + ઉદ્ગમન), પ્રતિબિંબ, પ્રત્યુત્તર (પ્રતિ + ઉત્તર), પ્રતિષ્ઠા
• પરિ/ : પરિવર્તન, પરિસ્થિતિ, પરીક્ષા (પરિ + ઈક્ષા), પર્યટન (પરિ + અટન)
• ઉપ/ : ઉપયોગ, ઉપહાર (ઉપ + આહાર), ઉપાચાર્ય (ઉપ + આચાર્ય), ઉપાધિ (ઉપ + આધિ)

(2) પરપ્રત્યયઃ અનીય, ઈકઇકા, ઈત, ઈન, ઈ/ ઈની, ઈમ, ઈમા, ઈય/કીય, ઇલ, તિ, મતી વતી, વી/વિની જેવા શબ્દની પાછળ લાગતા પરપ્રત્યયો.

• અનીય/ : મનનીય, દર્શનીય, સ્મરણીય
• ઇક/ઇકા/ : ઈક' પ્રત્યયમાં ‘ઇ’ હ્રસ્વ છે ને શબ્દને લાગતાં આગળના (પહેલા) સ્વરની વૃદ્ધિ ને છેવટના સ્વરનો લોપ થાય છે
વૈજ્ઞાનિક (વિજ્ઞાન + ઇક),
સામાજિક (સમાજ + ઇક),
ઐતિહાસિક (ઇતિહાસ + ઇક),
ભૌગોલિક (ભૂગોલ + ઇક),
અંબિકા, કણિકા, માર્ગદર્શિકા
ધનિક, પથિક, રસિક, ક્રમિકમાં એક પ્રત્યય અલગ પ્રકારનો છે.
• ઈતી/ : આજ્ઞાંકિત, સુશોભિત, ગણિત, અતીત (અતિ + ઈત). ઉપરાંત "નીત' પ્રત્યય લાગતો હોય તેવા શબ્દો : નવનીત, પરિણીત
• ઈન/ : મધ્યકાલીન, નવીન, ગ્રામીણ, પ્રાચીન, કુલીન (કઠિન, નલિન શબ્દોમાં ઈન’)
• ઈ/ઇની/ : (સંસ્કૃતમાં ઈન પ્રત્યય છે, પુંલ્લિંગમાં એનો બઈ થાય ને સ્ત્રીલિંગમાં “ઇની′ થાય છે.)
માની – માનિની, સંસ્કારી, નલિની, પક્ષી, પ્રવાહી, વિદ્યાર્થિની
• ઇમ/ઇમા/ : કૃત્રિમ, અંતિમ, પશ્ચિમ ગરિમા, નીલિમાં
• ઇષ્ઠ/ : સ્વાદિષ્ટ, ધર્મિષ્ઠ, કનિષ્ઠ
• ઈય/કીય/ : આત્મીય, પ્રજાકીય, રાજકીય

• મતી/વતી/ : ચારુમતી, પુષ્પાવતી, કલાવતી
• વી/વિની/ : (સંસ્કૃતમાં વિનું પ્રત્યય છે, જેનું પુંલ્લિંગ “વી અને સ્ત્રીલિંગ "વિની થાય છે.) તેજસ્વિની, તેજસ્વી, માયાવી, માયાવિની

5. જોડણીભેદે અર્થભેદ

પરિણામ - ફળ
પરિમાણ - માપ

શમાવવું - શાંત કરવું
સમાવવું - સમાવેશ કરવો

સંભારવું - યાદ કરવું
સંભાળવું - ધ્યાન રાખવું

સ્વગત - મનમાં કહેવું
સ્વાગત - આવકાર

અહિ - સાપ
અહીં - આ જગાએ

આર - કાંજી
આળ - આરોપ

અપેક્ષા - ઈચ્છા,
ઉપેક્ષા - તિરસ્કાર

અબજ - સો કરોડ
અજબ - આશ્ચર્યકારક

ઋત - દૈવી નિયમ
ઋત - રુ

કુલ - એકંદર
કૂલ - કિનારો

કેશ - વાળ
કેસ - મુકદ્દમો

કોશ - ભંડાર
કોસ - દોઢ માઈલ, ગાઉ

દારુ - દેવદારનું ઝાડ
દારૂ - મદિરા

દિન - દિવસ
દીન - ગરીબ

ખાધ - ખોટ
ખાદ્ય - ખાવાનું

ગૂણ - કોથળો
ગુણ - લક્ષણ, માર્ક

ગ્રહ - નવગ્રહ પૈકી એક
ગૃહ - ઘર

ચિર - લાંબા કાળનું
ચીર - રેશમી વસ્ત્ર

જિત - જિતાયેલું
જીત - જય

જુઓ - દેખો
જૂઓ - 'જૂનું' બ.વ.

રાશિ - ઢગલો
રાશી - ખરાબ

દ્વિપ - હાથી
દ્વીપ - બેટ, ટાપુ

નશો - કેફ
નસો - શરીરની “નસ'નું બ.વ.

પાણિ - હાથ
પાણી - જળ

પુર - શહેર
પૂર - પૂરેપૂરું

પુષ્ટ - જાડું
પૃષ્ટ - પુછાયેલું, પૃષ્ઠ - પાનું, પીઠ

પુંજ - ઢગલો
પૂંજ - મીઠું

શૂર - પરાક્રમી
સૂર - અવાજ, સુર - દેવ

સંગ - સોબત
સંઘ - ટોળું

5. જોડણીભેદે અર્થભેદ

પરિણામ - ફળ
પરિમાણ - માપ

શમાવવું - શાંત કરવું
સમાવવું - સમાવેશ કરવો

સંભારવું - યાદ કરવું
સંભાળવું - ધ્યાન રાખવું

સ્વગત - મનમાં કહેવું
સ્વાગત - આવકાર

અહિ - સાપ
અહીં - આ જગાએ

આર - કાંજી
આળ - આરોપ

અપેક્ષા - ઈચ્છા
ઉપેક્ષા - તિરસ્કાર

અબજ - સો કરોડ
અજબ - આશ્ચર્યકારક

ઋત - દૈવી નિયમ
રૂત - રુ

કુલ - એકંદર
કૂલ - કિનારો

કેશ - વાળ
કેસ - મુકદ્દમો

કોશ - ભંડાર
કોસ - દોઢ માઈલ, ગાઉ

દારુ - દેવદારનું ઝાડ
દારૂ - મદિરા

દિન - દિવસ
દીન - ગરીબ

ખાધ - ખોટ
ખાદ્ય - ખાવાનું

ગૂણ - કોથળો
ગુણ - લક્ષણ, માર્ક

ગ્રહ - નવગ્રહ પૈકી એક
ગૃહ - ઘર

ચિર - લાંબા કાળનું
ચીર - રેશમી વસ્ત્ર

જિત - જિતાયેલું
જીત - જય

જુઓ - દેખો
જૂઓ - 'જૂનું' બ.વ.

રાશિ - ઢગલો
રાશી - ખરાબ

દ્વિપ - હાથી
દ્વીપ - બેટ, ટાપુ

નશો - કેફ
નસો - શરીરની 'નસ'નું બ.વ.

પાણિ - હાથ
પાણી - જળ

પુર - શહેર
પૂર - પૂરેપૂરું

પુષ્ટ - જાડું
પૃષ્ટ - પુછાયેલું, પૃષ્ઠ - પાનું, પીઠ

પુંજ - ઢગલો
પૂંજ - મીઠું

શૂર - પરાક્રમી
સૂર - અવાજ, સુર - દેવ

સંગ - સોબત
સંઘ - ટોળું

સારુ - ને માટે
સારું - શુભ, ભલે

વધુ - વધારે
વધૂ - વહુ, પત્ની

શત - સો
સત - સાચું

શાન - ભભકો
સાન - સમજણ

શાળ - ડાંગર
સાળ - કાપડ વણવાનું ઓજાર

ઈનામ - બક્ષિસ
ઈમાન - પ્રામાણિકતા

ઉપહાર - ભેટ
ઉપાહાર - નાસ્તો

કઠોર - કઠણ
કઠોળ - દ્વિદળ અનાજ

સૂજ - સોજો
સૂઝ - સમજ

અકસ્માત્ - એકાએક
અકસ્માત - અણધાર્યો બનાવ

અફર - અચલ
અફળ - નિષ્ફળ

અપેક્ષા - આશા
ઉપેક્ષા - તિરસ્કાર

અભિનય - અદાકારી
અભિનવ - તદ્દન નવું

આકરું - કઠણ
આકળું - ઝટ ગુસ્સે થનાર

અસ્ત્ર - ફેંકવાનું હથિયાર
શસ્ત્ર - હાથમાં પકડીને કાપવાનું હથિયાર

શાન્ત - શાંતિવાળું
સાન્ત - અંતવાળું

કઠોર - કઠણ
કઠોળ - એક અનાજ

કમર - કેડ
કમળ - એક ફૂલ

કુજન - ખરાબ માણસ
કૂજન - મધુર ગાવું તે

ખચિત - જડેલું
ખચીત - અવશ્ય

પસંદ - ગમતું
પ્રસન્ન - ખુશ

પ્રસાદ - પ્રભુકૃપા
પ્રાસાદ - મહેલ

ટુક - ટુકડો
ટૂક - ટોચ

તકદીર - નસીબ
તકસીર - ભૂલ

સંચિત - ભેગું કરેલું
સચિંત - ચિંતાયુક્ત

નિધન - મૃત્યુ
નિર્ધન - ગરીબ

નિશ્ચિંત - ચિંતા વગરનું
નિશ્ચિત - નક્કી

નાસતો - દોડતો
નાસ્તો - શિરામણ, બ્રેકફાસ્ટ

સંધિ અને તેના પ્રકાર

સ્વરૂપ અને અર્થ સંધિનો અર્થ જોડાણ થાય છે. જ્યારે બે કે તેથી વધુ શબ્દો જોડાય છે, ત્યારે પ્રથમ શબ્દનો છેલ્લો અક્ષર બીજા શબ્દના પહેલા અક્ષર સાથે ભળે છે. બંને શબ્દોના આ જોડાણને “સંધિ' કહેવામાં આવે છે.

સંસ્કૃતમાં સંધિ ત્રણ પ્રકારની છે :

• 1. સ્વરસંધિ,
• 2. વ્યંજન સંધિ અને
• 3. વિસર્ગસંધિ.

ગુજરાતીમાં તદ્ભવ શબ્દોમાં એક પદમાં બે સ્વર સાથે આવે તો પણ સંધિ થતી નથી. દા. ત., ઘર + ઉપયોગી = ઘર-ઉપયોગી જ બોલીએ છીએ; “ધરોપયોગી’ નહિ. ગુજરાતી પ્રત્યયોમાં વિસર્ગ ન હોવાથી, વિસર્ગસંધિનો સમાવેશ વ્યંજન સંધિમાં જ કર્યો છે.

પ્રકારો સંધિના બે પ્રકાર છે:

• 1. સ્વરસંધિ અને
• 2. વ્યંજન સંધિ.

(1) સ્વરસંધિઃ બે સ્વરો જોડાય તેને સ્વરસંધિ કહે છે.

દા. ત., એક + અન્ત / એક્ + અ + અન્ત \( (\text{અ} + \text{અ} = \text{આ}) \) = એક્+ આન્ત = એકાન્ત

\( \downarrow \)
\( \downarrow \)
\( \uparrow \) સ્વર + સ્વર

(2) વ્યંજન સંધિઃ બે વ્યંજનો કે વ્યંજન અને સ્વર જોડાય તેને વ્યંજન સંધિ કહે છે.

દા. ત., સમ્- માન / સમ્+ માન = સમ્માન / સંમાન

\( \downarrow \)
\( \downarrow \)
\( \uparrow \) વ્યંજન + વ્યંજન

દા. ત., જગત્ + આધાર / જગત્ + આધાર = જગદ્+ આધાર = જગદાધાર

\( \downarrow \)
\( \downarrow \)
\( \uparrow \) વ્યંજન + સ્વર

1. સ્વરસંધિ

(1) બે સજાતીય સ્વરો જોડાય ત્યારે તે બંનેને સ્થાને દીર્ઘ સ્વર થાય છે.*

અ + અ = આ દા. ત., સ્વ + અર્થ = સ્વાર્થ; સૂર્ય + અસ્ત = સૂર્યાસ્ત

અ + આ = આ દા. ત., રાજ્ય + આશ્રય = રાજ્યાશ્રય; દેવ + આલય = દેવાલય

આ + અ = આ દા. ત., વિદ્યા + અર્થી = વિદ્યાથી; ભાષા + અત્તર = ભાષાન્તર

આ + આ = આ દા. ત., દયા + આનંદ = દયાનંદ; સેવા + આશ્રમ = સેવાશ્રમ

ઇ + ઇ = ઈ દા. ત., કવિ + ઇન્દ્ર = કવીન્દ્ર હરિ ઇચ્છા = હરિચ્છા

ઇ + ઈ = ઈ દા. ત., પરિ + ઈક્ષા = પરીક્ષા; કવિ + ઈશ્વર = કવીશ્વર

ઈ + ઇ = ઈ દા. ત., યોગી + ઇન્દ્ર = યોગીન્દ્ર; દેવી + ઇચ્છા = દેવીચ્છા

ઈ + ઈ = ઈ દા. ત., રજની + ઈશ = રજનીશ

ઉ + ઉ = ઊ દા. ત., સુ + ઉક્તિ = સૂક્તિ; ગુરુ + ઉત્તર = ગુરુત્તર

ઉ + ઊ = ઊ દા. ત., સિંધુ + ઊર્મિ = સિંધૂર્મિ; બહુ + ઊર્ધ્વ = બહૂ્ર્વ

ઊ + ઉ = ઊ દા. ત., વધુ + ઉત્કર્ષ = વધૂત્કર્ષ; ચમૂ + ઉલ્લાસ = ચમૂલ્લાસ (ચમૂ = સેના)

ઊ + ઊ = ઊ દા. ત., વધૂ+ ઊર્મિ = વધૂમિ; ભૂ+ ઊર્જિત = ભૂર્જિત

(2) અ કે આ પછી ઇ કે ઈ (હસ્વ કે દીર્ઘ) આવે તો તે બંનેને સ્થાને “એ” થાય છે.

અ + ઇ = એ દા. ત., માનવ + ઇન્દ્ર = માનવેન્દ્ર ઉપ + ઇન્દ્ર = ઉપેન્દ્ર

અ + ઈ = એ દા. ત., પરમ + ઈશ્વર = પરમેશ્વર; માનવ + ઈશ = માનવેશ

આ + ઇ = એ દા. ત., યથા + ઇષ્ટ = યથેષ્ટ; કલા + ઇન્દુ = કલેન્દુ

આ + ઈ = એ દા. ત., મહા + ઈશ્વર = મહેશ્વર; રમા + ઈશ = રમેશ

(3) અ કે આ પછી ઉ કે ઊ આવે તો તે બંનેને સ્થાને "ઓ' થાય છે.

અ + ઉ = ઓ દા. ત., સૂર્ય + ઉદય = સૂર્યોદય; પ્રસંગ + ઉચિત = પ્રસંગોચિત

અ + ઊ = ઓ દા. ત., પ્રણય + ઊર્મિ = પ્રણયોર્મિ; નવ + ઊઢા = નવોઢા

આ + ઉ = ઓ દા. ત., ગંગા + ઉદક = ગંગોદક; વિદ્યા + ઉપાસના = વિદ્યોપાસના

આ + ઊ = ઓ દા. ત., મહા + ઊર્મિ = મહોર્મિ, કલા + ઊર્મિ = કલોર્મિ

(4) અ કે આ પછી એ કે ઐ આવે તો તે બંનેને સ્થાને “ઐ” થાય છે.

અ + એ = ઐ દા. ત., પુત્ર + એષણા = પુત્રૈષણા; એક + એક = એકેક

અ + ઐ = ઐ દા. ત., રસ + ઐક્ય = રસૈક્ય; હૃદય + ઐક્ય = હૃદયૈક્ય

આ + એ = ઐ દા. ત., તથા + એવ = તથૈવ; સદા + એવ = સદૈવ

આ + ઐ = ઐ દા. ત., મહા + ઐશ્વર્ય = મહૈશ્વર્ય; જનતા + ઐક્ય = જનતૈક્ય

(5) અ કે આ પછી ઓ કે ઔ આવે તો તે બંનેને સ્થાને “ઔ” થાય છે.

અ + ઓ = ઔ દા. ત., ગુણ + ઓઘ = ગુણૌધ; ઉષ્ણ + ઓદન = ઉષ્ણોદન

અ + ઔ = ઔ દા. ત., પરમ + ઔદાર્ય = પરમૌદાર્ય; વન + ઔષધિ = વનૌષધિ

આ + ઓ = ઔ દા. ત., મહા + ઓજસ્વી = મહોજસ્વી; ગંગા + ઓઘ = ગંગૌઘ

આ + ઔ = ઔ દા. ત., વિદ્યા + ઔત્સુક્ય = વિદ્યોત્સુક્ય; મહા + ઔષધ = મહૌષધ

(8) અ કે આ પછી ઋ આવે તો તે બંનેને સ્થાને “અર્” થાય છે.

અ + ઋ = અર્ દા. ત., સપ્ત + ઋષિ = સપ્તર્ષિ બ્રહ્મ + ઋષિ = બ્રહ્મર્ષિ

આ + ઋ = અર્ દા. ત., મહા + ઋષિ = મહર્ષિ; રાજા - ઋષિ = રાજર્ષિ

(7) ઋ પછી વિજાતીય સ્વર આવે તો ઋનો “ર્” થાય છે.*

પિતૃ + અર્થ = પિતૃ + અર્થ = પિત્રર્થ

પિતૃ + આજ્ઞા = પિતૃ + આજ્ઞા = પિત્રાજ્ઞા

માતૃ + ઇચ્છા = માતૃ + ઇચ્છા = માતૃચ્છા

પિતૃ + ઉપદેશ = પિતૃ + ઉપદેશ = પિત્રુપદેશ

(8) ‘ઇ’ કે “ઈ પછી કોઈ પણ વિજાતીય સ્વર આવે ત્યારે ‘ઇ’ કે ‘ઈ’ ને સ્થાને ‘યૂ' થાય છે.

(1) પ્રતિ + અક્ષ = પ્રત્ + ઇ + અક્ષ = પ્રત્ + યુ + અક્ષ = પ્રત્યક્ષ

(3) ઈતિ + આદિ = ઇત્ + ઇ + આદિ = ઇત્ + યુ + આદિ = ઇત્યાદિ

(4) દેવી + ઐશ્વર્ય = દેવુ + ઇ + ઐશ્વર્ય = દેવુ + યુ + ઐશ્વર્ય = દેવ્યેશ્વર્ય

એ જ રીતે, અતિ + અન્ત = અત્યંત; અતિ + આચાર = અત્યાચાર; વિ + ઉત્પન્ન = વ્યુત્પન્ન

(9) ઉ કે ઊ પછી કોઈ પણ વિજાતીય સ્વર આવે ત્યારે “ઉ” કે “ઊરને સ્થાને “વુ” થાય છે.*

(1) સુ + અચ્છ = સુ + ઉ + અચ્છ = સુ + વ + અચ્છ = સ્વચ્છ

(2) સુ + અલ્પ = સુ + ઉ + અલ્પ = સુ + વ્ + અલ્પ = સ્વલ્પ

(3) ગુરુ + આજ્ઞા = ગુરુ + ઉ + આજ્ઞા = ગુરુ + વ + આજ્ઞા = ગુર્વાજ્ઞા

(4) સુ + આગત = સુ + ઉ + આગત = સુ + વ + આગત = સ્વાગત

(10) એ, ઐ, ઓ, ઔ પછી કોઈ પણ વિજાતીય સ્વર આવે તો “એને સ્થાને “અયૂ', “'ને સ્થાને આવ્યું, “ઓને સ્થાને “અવું અને “ઓને સ્થાને “આવું થાય છે.

(1) સંચે + અ = સંયૂ + અ + અ = સંય્ + અય્ + અ = સંચય

એ જ રીતે વિજે + અ = વિજય; ને + અન = નયન

(2) ગૈ + અક = ગૈ + ઐ + અક = ગ્ + આય + અક = ગાયક

એ જ રીતે નૈ + અક = નાયક

(3) શ્રો + અન = શ્રુ + ઓ + અન = શ્ર + અવ્ + અન = શ્રવણ

એ જ રીતે ગો – ઇશ્વર = ગવીશ્વર; પો + અન = પવન

(4) પો + અક = પ + એ + અક = પ + આવ્ + અક = પાવક

એ જ રીતે નો + ઇક = નાવિક

2. વ્યંજનસંધિ

(1) “સથી શરૂ થતા શબ્દ પહેલાં જોડાયેલા શબ્દમાં “અ” કે “આ સિવાયનો સ્વર આવે તો સૂનો થાય.

દા. ત.,

• વિ + સંગ = વિષમ; અભિ + સિક્ત = અભિષિક્ત;
• સુ + સુપ્ત = સુષુપ્ત; અભિ + સેક = અભિષેક
• સુ + સમા = સુષમા

(2) “શું” પછી “પૂ” કે “છું′ આવે તો ‘સુ’ નો “શું” થાય.

2. વ્યંજનસંધિ

• નિસ્ + ચિન્ત = નિશ્ચિત (નિશ્ચિન્ત);
• નિસ્ + છંદ = નિશ્છંદ; નિસ્ + છલ = નિચ્છલ;
• દુર્ + ચરિત = દુશ્ચરિત; નિસ્ + ચલ = નિશ્ચલ

(3) “ર્” પછી “તું” કે “થે આવે તો “સુનો “સુ” જ રહે છે.

દા. ત.,

• ધનુર્ + ટંકાર = ધનુર્ધકાર

(5) “સ” પછી “શું”, “” કે “હું આવે તો પહેલા શબ્દને અંતે "સનો વિસર્ગ અથવા અનુક્રમે “શું” “પુ કે “સુ” થાય છે.

દા. ત.,

• નિસ્ + શબ્દ = નિઃશબ્દ કે નિશબ્દ;
• નિસ્ + શસ્ત્ર = નિઃશસ્ત્ર કે નિશસ્ત્ર;
• નિસ્ + સ્વાર્થ = નિઃસ્વાર્થ કે નિસ્વાર્થ;
• નિસ્ + સંતાન = નિઃસંતાન કે નિસંતાન;
• નિસ્ + સત્ત્વ = નિઃસત્ત્વ કે નિસ્તત્ત્વ;
• નિસ્ + શ્વાસ = નિઃશ્વાસ કે નિશ્વાસ

(6) “સની પહેલાં “ઇ” કે “ઉ” આવે ને “સુની પછી “ફ, “ખ”, “પુ” કે “ફ આવે તો ‘સુનો “” થાય છે.

દા. ત.,

• નિસ્ + ફળ = નિષ્ફળ;
• નિસ્ + કામ = નિષ્કામ;
• ધનુર્ + કોટિ = ધનુષ્કોટિ;
• દુર્ + પ્રાપ્ય = દુષ્પ્રાપ્ય;
• દુર્ + કાળ = દુષ્કાળ

(7) “સની પહેલાં “ઇ′ કે “ઉ” સિવાયનો સ્વર આવે ને “સની પછી “ફ, “ખું, “” કે “ફ આવે તો “સુનો વિસર્ગ થાય છે.

દા. ત.,

• અધર્ + પાત = અધઃપાત;

કેટલાક અપવાદ છે:

• નમસ્ + કાર = નમસ્કાર;
• તિરસ્ + કાર = તિરસ્કાર;
• પુરસ્ + કાર = પુરસ્કાર)

(8) “સુની પૂર્વે “અ” અને પછી ઘોષ (મૃદુ) વ્યંજન આવે તો સૂનો “ઉ”; પછી પૂર્વેના “અ” સાથે મળી ‘ઉ’નો “ઓ' થાય.

દા. ત.,

• અધર્ + ગતિ = અધઉ + ગતિ = અધોગતિ
• મનસ્ + હર = મનઉ + હર = મનોહર
• અધર્ + મુખ = અધઉ + મુખ = અધોમુખ
• મનસ્ + રથ = મનઉ + રથ = મનોરથ

(9) “સની પૂર્વે “અ” કે “આ” સિવાયનો સ્વર અને પછી સ્વર કે ઘોષ (મૃદુ) વ્યંજન આવે તો “સુનો “૨” થાય છે.

દા. ત.,

• નિસ્ + ભય = નિર + ભય = નિર્ભય
• ધનુર્ + વિધા = ધનુર્ + વિધા = ધનુર્વિધા
• દુસ્ + આચાર = દુર્ + આચાર = દુરાચાર

(10) “રની પછી “શું” કે “' આવે તો “રનો શું થાય છે.

દા. ત.,

• પુનર્+ ચ = પુનશ્ચ + ચ = પુનશ્ચ
• અંતર્ + ચક્ષુ = અંતર્ + ચક્ષુ = અંતશ્ચક્ષુ

(11) “ની પછી “તું” કે “થે આવે તો “ર’નો “સુ” થાય છે.

દા. ત.,

• અન્તર્ + તત્ત્વ = અન્તસ્ + તત્ત્વ = અન્તસ્તત્વ
• અન્તર્ + તાપ = અન્તસ્ + તાપ = અન્તસ્તાપ

(12) “ર” પછી શું ” કે “હું આવે તો “રૂનો વિસર્ગ થાય છે.

દા. ત.,

• અન્તર્ + શોક = અન્તઃ + શોક = અન્તઃ શોક (કે અન્તશોક)
• અત્તર + સંતાપ = અન્તઃ + સંતાપ = અન્તઃસંતાપ (કે અન્તસંતાપ)
• અન્તર્ + શાન્તિ = અન્તઃ શાન્તિ (કે અત્તરશાન્તિ).

(13) “ર”ની પૂર્વે ઇ કે “ઉ” આવે અને “રની પછી “ફ, “ખૂ”, “ કે “ફ' આવે તો “રનો ‘ થાય.

દા. ત.,

• ચતુર્ + પાદ = ચતુષ + પાદ = ચતુષ્પાદ
• ચતુર + ફલક = ચતુષ + ફલક = ચતુષ્કલક

(14) “રની પૂર્વે ઇ કે “ઉ′ સિવાયનો સ્વર આવે અને “રની પછી “ફ, ખું, “ કે “ફ’ આવે તો “રનો વિસર્ગ થાય.

દા. ત.,

• પુનર્ + કથન = પુનઃ + કથન = પુનઃકથન
• પુનર્ + પરીક્ષા = પુનઃ + પરીક્ષા = પુનઃપરીક્ષા
• પુનર્ + પ્રાપ્તિ = પુનઃપ્રાપ્તિ; પુનર્ + પ્રક્ષ = પુનઃપ્રક્ષ

(15) "ની પછી બીજો "ર આવે તો પહેણી લોપ થાય છે અને “ર” પૂર્વેનો સ્વર દીર્ઘ થાય છે.

દા. ત.,

• નિસ્ + રસ = નિર્ + રસ = નીરસ;
• નિસ્ + રોગી = નિર્ + રોગી = નીરોગી
• પુનર્+ રચના = પુન-રચના અથવા પુનર્જનના

(જોકે પુનર્ + રચના = પુનર્રચના લખાય છે તે ધ્યાનમાં રાખો.)

(18) “૨’ની પછી કોઈ પણ ઘોષ (મૃદુ) વ્યંજન આવે ત્યારે “રમાં કંઈ ફેરફાર થતો નથી; બંને શબ્દો સાથે લખીને એ “રની પછીના અક્ષર ઉપર “ર” રેકરૂપે મુકાય છે.

દા. ત.,

• અન્તર્ + યામી = અન્તર્યામી;

(17) પદને અંતે “, “જુ કે “શું” આવે, તો તેનો “ફ થઈ જાય છે.

દા. ત.,

• વાર્ચ + પતિ = વાફ + પતિ = વાક્ષતિ;
• દિક્ + પાલ = દિફ + પાલ = દિક્ષાલ
• વણિર્ + પુત્ર = વણિક + પુત્ર = વણિપુત્ર

(18) અનુનાસિક સિવાયના કોઈ પણ સ્પર્શવ્યંજન પછી અઘોષ (કઠોર) વ્યંજન આવે ત્યારે સ્પર્શવ્યંજનને બદલે તેના વર્ગનો પહેલો વ્યંજન મુકાય છે.

દા. ત.,

• આપ + કાલ = આપતું + કાલ = આપત્કાલ;
• શર + પ્રકોપ = શસ્ત્રકોપ

(19) અનુનાસિક સિવાયના કોઈ પણ સ્પર્શવ્યંજન પછી સ્વર કે ઘોષ (મૂદ) વ્યંજન આવે તો સ્પર્શવ્યંજનની જગ્યાએ તેના વર્ગનો ત્રીજો વ્યંજન મુકાય છે.

દા. ત.,

• વાસ્ + દાન = વાક + દાન = વાગ્દાન
• અ + જ = અન્ + જ = અજ

(20) કોઇ પણ સ્પર્શવ્યંજન પછી અનુનાસિક આવે તો તે સ્પર્શવ્યંજનને બદલે તેના વર્ગનો અનુનાસિક થાય છે.

દા. ત.,

• દિફ + મૂઢ = દિક્યૂઢ;
• વાક્ + ય = વાડ્મય

(21) “તું” વર્ગના વ્યંજન પછી ‘ વર્ગનો વ્યંજન કે “શું આવે તો “તું” વર્ગના વ્યંજનને બદલે તેને મળતો "" વર્ગનો વ્યંજન થાય છે.

દા. ત.,

• ઉ + જ્વલ = ઉજૂ + ક્વલ = ઉજ્વલ

(22) “” વર્ગના વ્યંજન પછી હું આવે, તો ‘ત વર્ગના વ્યંજનનો “' થાય છે.

દા. ત.,

• તત્ + લીન = તલ્ + લીન = તલ્લીન

(23) અનુનાસિક સિવાયના સ્પર્શવ્યંજન પછી “શું” આવે, તો “શુનો “છૂ' થાય છે.

દા. ત.,

• ચિદ્ર + શક્તિ = ચિતુ + શક્તિ = ચિચ + છક્તિ = ચિચ્છક્તિ
• શ્રીમત્ + શંકરાચાર્ય = શ્રીમછંકરાચાર્ય

(24) “, “૨” કે “” અને “નની વચ્ચે “ક વર્ગનો વ્યંજન, “ વર્ગનો વ્યંજન, ”, “૨’, “', “હું” કે સ્વર આવે અથવા કંઈ ન આવે તો “‘નો “ણું” થાય છે. (પરંતુ ‘ પદને અંતે આવે તો “નનો “ણું” થતો નથી.)

દા. ત.,

• પ્ર + નામ = પ્ર + ણામ = પ્રણામ
• પરિ + નીત = પરિ + ણીત = પરિણીત
• રમ્ + અનીય = રમણીય

સમાનાર્થી, વિરૂદ્ધાર્થી, જોડણી સ્વાધ્યાય

1. સંધિ છોડો:

Question 1. લોકેષણા

Answer: લોક + એષણા

Exam Tip: For breaking Sandhi, identify the two distinct words forming the compound and apply the appropriate Sandhi rule in reverse.

Question 2. સદેવ

Answer: સદા + એવ

Exam Tip: Look for the vowel change (e.g., 'આ' + 'એ' becoming 'એ') to correctly separate the original words.

Question 3. જીર્ણોદ્ધાર

Answer: જીર્ણ + ઉદ્ધાર (ઉ + હાર)

Exam Tip: When breaking Sandhi, remember that a combined 'ઓ' sound often indicates the joining of 'અ/આ' with 'ઉ/ઊ'.

Question 4. સ્વેચ્છાચાર

Answer: સ્વેચ્છા(સ્વ + ઇચ્છા) + આચાર

Exam Tip: Complex Sandhi might involve breaking into multiple parts; ensure each part is a meaningful word.

Question 5. સ્વાધ્યાય

Answer: સ્વ + અધ્યાય

Exam Tip: Identify common prefixes and suffixes that frequently appear in Sandhi compounds.

Question 6. મનોહર

Answer: મન (મન) + હર

Exam Tip: The 'ઓ' sound in the middle of a word can often be formed from a 'ન' changing to a 'ર' and then combining with 'હ'.

Question 7. નિર્દોષ

Answer: નિ (નિ) + દોષ

Exam Tip: Recognize prefixes like 'નિ' that indicate negation or absence when breaking Sandhi.

Question 8. ઉપનિષદ

Answer: ઉપનિ (નિ) + સદ

Exam Tip: Be aware of the historical context of words, as Sanskrit roots often follow consistent Sandhi rules.

Question 9. પરોપકાર

Answer: પર + ઉપકાર

Exam Tip: When 'અ' or 'આ' combines with 'ઉ' or 'ઊ' to form 'ઓ', this often signals a vocalic Sandhi.

Question 10. નિર્બળ

Answer: નિ (નિ) + બળ

Exam Tip: The 'ર્' in a word can sometimes be an indicator of a 'ર' prefix or a Sandhi involving 'નિ'.

Question 11. પરિણતિ

Answer: પરિ + નતિ

Exam Tip: Look for changes in consonant sounds (like 'ણ' from 'ન') which are common in specific Sandhi types.

Question 12. વિષમ

Answer: વિ + સમ્

Exam Tip: The conversion of 'સ' to 'ષ' often indicates a Sandhi involving 'ઇ' or 'ઉ' preceding 'સ'.

Question 13. ચંદ્રાતિ

Answer: ચંદ્ર + આકૃતિ

Exam Tip: A long vowel like 'આ' in the middle of a word can be a result of two similar short vowels combining in Sandhi.

Question 14. સ્વચ્છંદ

Answer: સ્વ + છંદ

Exam Tip: The doubling of a consonant, like 'ચ્છ' from 'છ', is a strong indicator of Sandhi.

Question 15. તદાકાર

Answer: તત્ + આકાર

Exam Tip: Recognize transformations of final consonants (e.g., 'ત્' to 'દ્') when followed by a vowel or voiced consonant.

Question 16. સંસાર

Answer: સમ્ + સાર

Exam Tip: The prefix 'સં' often arises from 'સમ્' when followed by certain consonants.

Question 17. પ્રત્યુત્તર

Answer: પ્રતિ + ઉત્તર

Exam Tip: The 'ય' sound often appears when 'ઇ' or 'ઈ' combines with another vowel in Sandhi.

Question 18. મવંતર

Answer: મનુ + અંતર

Exam Tip: The 'વ' sound can result from 'ઉ' or 'ઊ' combining with another vowel in Sandhi.

2. સંધિ જોડો:

Question 1. અનુ + સંગ

Answer: અનુષંગ

Exam Tip: Pay attention to how 'સ' changes to 'ષ' when preceded by 'અનુ' in Sandhi.

Question 2. દુર્ + બુદ્ધિ

Answer: દુર્બુદ્ધિ

Exam Tip: The 'ર્' in 'દુર્' usually combines with the following consonant, often causing it to double.

Question 3. ધનુર્ + ધર

Answer: ધનુર્ધર

Exam Tip: Understand how 'ર્' transforms or integrates with the subsequent consonant, particularly with aspirated sounds.

Question 4. અંતર્ + અંગ

Answer: અંતરંગ

Exam Tip: When 'ર્' is followed by a vowel, it often merges into the vowel, forming a continuous sound without a distinct 'ર્'.

Question 5. પુનર્ + લગ્ન

Answer: પુનર્લગ્ન

Exam Tip: The 'ર્' preceding a consonant can sometimes remain as a half-consonant, creating a stronger emphasis on the following consonant.

Question 6. પુન + પ્રતિષ્ઠા

Answer: પુનઃપ્રતિષ્ઠા

Exam Tip: The final 'ન' of a prefix can change to a visarga (ઃ) before certain consonants, especially 'પ્ર'.

Question 7. ઉદ્ + ચાર

Answer: ઉચ્ચાર

Exam Tip: When 'દ્' is followed by 'ચ', it often transforms into 'ચ્', resulting in a doubled 'ચ્' sound.

Question 8. પદ્ધ + રિપુ

Answer: પરિપુ

Exam Tip: Understand how a dental stop like 'દ્' can assimilate to a following liquid sound like 'ર'.

Question 9. પરિ+ નીતા

Answer: પરિણીતા

Exam Tip: Note the change from 'ન' to 'ણ' when preceded by 'ર', a common occurrence in specific Sandhi rules.

Question 10. વિચાર + અનીય

Answer: વિચારણીય

Exam Tip: The suffix 'અનીય' often transforms to 'અણીય' after words ending in 'ર', changing 'ન' to 'ણ'.

Question 11. પ્રતિ + અંગ

Answer: પ્રત્યંગ

Exam Tip: The 'ઇ' at the end of 'પ્રતિ' changes to 'ય્' when followed by a vowel 'અ'.

Question 12. અભિ + અંતર

Answer: અભ્યંતર

Exam Tip: When 'ઇ' is followed by a dissimilar vowel 'અ', the 'ઇ' transforms into 'ય'.

Question 13. અધ(અધ:) + ગતિ

Answer: અધોગતિ

Exam Tip: A visarga (ઃ) often changes to 'ઓ' when followed by a voiced consonant like 'ગ'.

Question 14. સર્વ + ઉત્તમ

Answer: સર્વોત્તમ

Exam Tip: The 'અ' at the end of 'સર્વ' combines with 'ઉ' of 'ઉત્તમ' to form 'ઓ'.

Question 15. વાક + બાણ

Answer: વાગ્માણ

Exam Tip: The final 'ક્' of 'વાક' changes to 'ગ્' when followed by a voiced consonant 'બ'.

Question 16. અતિ + ઉક્તિ

Answer: અત્યુક્તિ

Exam Tip: The 'ઇ' at the end of 'અતિ' changes to 'ય્' when followed by the vowel 'ઉ'.

Question 17. પ્ર + ઇક્ષક

Answer: પ્રેક્ષક

Exam Tip: Note how 'અ' and 'ઇ' can combine to form 'એ' in Sandhi, as seen here.

Question 18. સુ + સુપ્ત

Answer: સુષુપ્ત

Exam Tip: The 'સ' often changes to 'ષ' when preceded by 'ઉ' in Sandhi, especially in prefixes.

સમાસ અને તેના પ્રકાર

વિગ્રહ: સમાસનો પહેલો શબ્દ તે પૂર્વપદ ને એ પછીનો શબ્દ તે ઉત્તરપદ. પૂર્વપદ અને ઉત્તરપદને છૂટાં પાડી અર્થ બતાવવાની ક્રિયા તે સમાસનો વિગ્રહ. જેના પર અર્થનો આધાર હોય એવાં બે કે તેથી વધારે પદો જોડાઈને એક પદ બને તેને સમાસ કહે છે. નવા રચાયેલા પદને સામાસિક કે સમસ્ત પદ કહે છે.

કાર્ય સમાસ સ્વતંત્ર પદ છે અને એના વપરાશથી ભાષામાં સરળતા, સચોટતા તથા સંક્ષેપ આવે છે. શબ્દોના કરકસરભર્યા ઉપયોગથી બોલવામાં સરળતા રહે છે અને અર્થની વિવિધ છાયાઓ ભાષામાં પ્રગટે છે.

પ્રકાર: બે કે વધુ પદો જોડાતાં સમાસ બને છે. પણ એ જોડાયેલાં પદો વચ્ચે વિવિધ સંબંધ હોય છે, એને આધારે સમાસના જુદા જુદા પ્રકારો પડે છે.

(1) ફાગણ-ચૈત્રની સવારોમાં ટપટપ મહુડાં ટપક્યાં કરે.

• ફાગણની સવારોમાં ટપટપ મહુડાં ટપક્યાં કરે.
• ચૈત્રની સવારોમાં ટપટપ મહુડાં ટપક્યાં કરે.

બંને પદ વાક્ય સાથે સ્વતંત્ર, સીધો સંબંધ ધરાવે છે. બંને પદ મુખ્ય છે. આવા સમાસને સર્વપદપ્રધાન સમાસ કહે છે.

(2) બધા મહાપુરુષો ટાઇમટેબલ રાખતા.

• બધા મહા ટાઇમટેબલ રાખતા.
• બધા પુરુષો ટાઇમટેબલ રાખતા.

અહીં એક પદ (પુરુષો) વાક્ય સાથે સ્વતંત્ર, સીધો સંબંધ ધરાવે છે, જ્યારે બીજું પદ (મહા) અન્ય પદને આધારે રહેલં ગૌણ પદ . આવા સમાસને એકપદપ્રધાન સમાસ કહે છે.

સમાસ અને તેના પ્રકાર

(3) The phrase 'મુશળધાર વરસાદ' (heavy rain) is an example where a compound word works differently.

નર્મદાને કાંઠે મુશળધાર વરસાદ પડ્યો. (It rained heavily on the banks of Narmada.)
નર્મદાને કાંઠે મુશળ વરસાદ પડ્યો. (Heavy rain fell on the banks of Narmada.)
નર્મદાને કાંઠે ધાર વરસાદ પડ્યો. (A sharp rain fell on the banks of Narmada.)

Here, none of the individual words in the compound (મુશળધાર - 'mushaldhar' - heavy/torrential) have a direct, independent meaning in relation to the sentence. Instead, the entire compound word 'મુશળધાર' acts as a modifier for 'વરસાદ' (rain). Such a compound, where another word is dominant, is called an Anyapadpradhan Samas (non-primary word dominant compound).

Based on the relationship between the words that join together, the types of compound words are as follows:

1. દ્વન્દ્ર (Dvandra)
2. તત્પુરુષ (Tatpurush)
3. મધ્યમપદલોપી (Madhyamapadlopi)
4. કર્મધારય (Karmadharaya)
5. ઉપપદ (Upapad)
6. બહુવ્રીહિ (Bahuvrihi)

(1) દ્વન્દ્ર (Dvandra)

When two or more words of equal importance join together, the resulting compound word is called a Dvandra Samas. These words are usually linked by conjunctions like 'અને' (and), 'કે' (or), or 'અથવા' (or) when broken down.

This compound word is a Sarvapadpradhan Samas (compound where all words are primary).

Examples:

• દાળચોખા - દાળ અને ચોખા (Dalchokha - Dal and Chokha)
• સ્ત્રીપુરુષ - સ્ત્રી અને પુરુષ (Stree-Purush - Woman and Man)
• સુખદુઃખ - સુખ અને દુઃખ / સુખ કે દુઃખ (Sukh-Dukh - Happiness and Sorrow / Happiness or Sorrow)
• ઊંચનીચ - ઊંચ કે નીચ (Unch-Nich - High or Low)
• સ્ત્રીપુરુષબાળકો - સ્ત્રીઓ અને પુરુષો અને બાળકો (Stree-Purush-Balako - Women and Men and Children)

(2) તત્પુરુષ (Tatpurush)

When two words with a grammatical relationship (like cases) join to form a compound, it is called a Tatpurush Samas. In this compound, the first word (purvapada) is secondary, and the last word (uttarapad) is primary.

This compound word is an Ekapadpradhan Samas (compound where one word is primary).

Example:

• ધર્મનિષ્ઠા - ધર્મમાં નિષ્ઠા; ધર્મ પ્રત્યે નિષ્ઠા (Dharmanishtha - Devotion in Dharma; Devotion towards Dharma)

(3) મધ્યમપદલોપી (Madhyamapadlopi)

This compound is formed when two words have a grammatical relationship, but some linking words need to be added to break it down. These intermediate words are then dropped in the compound, hence "Madhyamapadlopi" (middle word omission).

Examples:

• કાગળદાબણિયું - કાગળ દાબવા માટેનું દાબણિયું (Kagaldabaniyu - A paperweight used to press paper)
• રેવાશંકર - રવામાં (રવામ) પ્રસ્થાપિત શંકર (Revashankar - Shankar established in Rava)
• મેઘધનુષ - મેઘને કારણે રચાતું ધનુષ (Meghdhanush - A bow formed due to clouds)
• રાતવાસો - રાત પડતાં કરેલો વાસો (Ratvaso - A stay made when night falls)
• સભાગૃહ - સભા માટે નિયત ગૃહ (Sabhagruh - A house designated for an assembly)

(4) કર્મધારય (Karmadharaya)

A compound where the first word acts as an adjective for the second word is called a Karmadharaya Samas.

This compound word is an Ekapadpradhan Samas (compound where one word is primary).

Examples:

• લંબગોળ - લાંબું ગોળ (Lambgol - Long and round)
• એકમાત્ર - માત્ર એક (Ekmatra - Only one)
• વામ્બાણ - વાવાણી રૂપી બાણ (Vambaan - An arrow-like speech)
• નાલાયક - (લાયક નહિ તે) (Nalayak - Not worthy)
• મહાસિદ્ધિ - મહા સિદ્ધિ (Mahasiddhi - Great achievement)

(Four things to remember: adjective + noun / noun + adjective / adjective + adjective / or Karmadharaya Samas formed by comparison.)

(5) ઉપપદ (Upapad)

When two words form a compound where the second word is a verb-root (derived from a verb) and the entire compound acts as an adjective for another word in the sentence, it is called an Upapad Samas.

This compound word is an Anyapadpradhan Samas (non-primary word dominant compound).

Examples:

• હરામખોર - હરામ(અણહકોનું ખાનાર (Haramkhor - One who eats what is forbidden/unjustly earned)
• સત્યવાદી - સત્ય વદનાર (બોલનાર) (Satyavadi - One who speaks truth)
• મુઠ્ઠીભર - મુઠ્ઠી ભરાય એટલું (Muththibhar - As much as a handful)
• નર્મદા - નમ(વાળી)ન આપનાર (Narmada - One who gives delight)

(6) બહુવ્રીહિ (Bahuvrihi)

When the compound is formed from two words having a noun-adjective relationship, a comparison relationship, or a mutual grammatical relationship, and the resulting compound acts as an adjective for another word in the sentence, it is called a Bahuvrihi Samas.

When breaking down this compound, one uses pronoun forms like 'જેને' (to whom), 'જેનાથી' (by whom), 'જેના-વડે' (through whom), 'જેના માટે' (for whom), 'જેમાંથી' (from whom), 'જેનો' (whose masculine), 'જેની' (whose feminine), 'જેનું' (whose neuter), or 'જેનાં' (whose plural neuter), or 'જેમાં' (in which).

In this compound, none of the individual words are primary; instead, some other word in the sentence is dominant.

This compound word is an Anyapadpradhan Samas (non-primary word dominant compound).

Examples:

• પાણીપંથો - પાણીના જેવો છે પંથ જેનો તે (અશ્વ) (Panipantho - One whose path is like water (a horse))
• કૃતાર્થ - કૃત છે અર્થ જેનો તે (રાજા) (Krutarth - One whose purpose is achieved (a king))
• ઉદ્ભવ - ઊંચી છે ગ્રીવા જેની તે (દૃષ્ટિ) (Udbhav - One whose neck is high (a viewpoint))
• નિઃશંક - નિર્ગત છે શંકા જેમાંથી તે (વચન) (Nishshank - One from whom doubt is gone (a statement))
• દશાનન - દશ છે આનન જેનાં તે (રાવણ) (Dashanan - One who has ten faces (Ravana))
• નિરાશ - નિર્ગત (નષ્ટ) થઈ ગઈ છે આશા જેની તે (વ્યક્તિ) (Nirash - A person whose hope is gone/destroyed)
• બહુધાન્યા - બહુ છે ધાન્ય જેમાં તે (ધરતી) (Bahudhanya - Land that has much grain)

સમાસ અને તેના પ્રકાર સ્વાધ્યાય

Question 1. નીચેના સમાસોનો વિગ્રહ કરી ઓળખાવોઃ (Identify and split the following compound words:)
1. માતા-પિતા
2. ગર્ભશ્રીમંત
3. ધોડાગાડી
4. ટપાલપેટી
5. સિંહાસન
6. કાજળકાળી
7. ધુરંધર
8. મહાબાહુ
9. માનવસેવા
10. લાલપીળું
11. હાથચાલાકી
12. દહીંવડાં
13. અન્નપાણી
14. દેવમંદિર
15. સત્યાગ્રહ
16. ગજાનન
Answer:
1. માતા-પિતા = માતા અને પિતા - દ્વન્દ્ર (Mata-Pita = Mother and Father - Dvandra)
2. ગર્ભશ્રીમંત = ગર્ભથી શ્રીમંત - તત્પુરુષ (Garbhashrimant = Rich from birth - Tatpurush)
3. ધોડાગાડી = ધોડા વડે ચાલતી ગાડી - મધ્યમપદલોપી (Dhodagadi = A cart driven by a horse - Madhyamapadlopi)
4. ટપાલપેટી = ટપાલની પેટી - તત્પુરુષ (Tapalpeti = Mailbox - Tatpurush)
5. સિંહાસન = સિંહની આકૃતિવાળું આસન - મધ્યમપદલોપી (Simhasan = A seat shaped like a lion - Madhyamapadlopi)
6. કાજળકાળી = કાજળ જેવી કાળી - કર્મધારય (Kajalkali = Black like kohl - Karmadharaya)
7. ધુરંધર = ધુરાને ધારણ કરનાર - ઉપપદ (Dhurandhar = One who bears the burden - Upapad)
8. મહાબાહુ = મહા છે બાહુ જેના તે - બહુવ્રીહિ (Mahabahu = One who has great arms - Bahuvrihi)
9. માનવસેવા = માનવોની સેવા - તત્પુરુષ (Manavseva = Service of humans - Tatpurush)
10. લાલપીળું = લાલ અને પીળું - દ્વન્દ્ર (Lalpilu = Red and Yellow - Dvandra)
11. હાથચાલાકી = હાથની ચાલાકી - તત્પુરુષ (Hathchalaki = Dexterity of hands - Tatpurush)
12. દહીંવડાં = દહીં ભેળવેલાં વડાં - મધ્યમપદલોપી (Dahiwada = Vada mixed with curd - Madhyamapadlopi)
13. અન્નપાણી = અન્ન અને પાણી - દ્વન્દ્ર (Annapani = Food and Water - Dvandra)
14. દેવમંદિર = દેવનું મંદિર - તત્પુરુષ (Devmandir = Temple of God - Tatpurush)
15. સત્યાગ્રહ = સત્ય માટે આગ્રહ - તત્પુરુષ (Satyagraha = Insistence for truth - Tatpurush)
16. ગજાનન = ગજના આનન જેવું છે તે - બહુવ્રીહિ (Gajanan = One who has an elephant's face - Bahuvrihi)
In simple words: Break down each compound word into its original parts and identify what type of compound it is based on how the parts relate to each other.

Exam Tip: To identify compound words, try to break them down into their component words and understand the relationship between them. This helps in correctly classifying their type.

Question 2. નીચેના શબ્દોના સમાસના પ્રકાર લખો: (Write the type of compound word for the following words:)
1. ખાડાટેકરા
2. અત્યાગ્રહ
3. આવકવેરો
4. હતાશ
5. સિદ્ધાંતનિષ્ઠ
6. જીવલેણ
7. કમલપુષ્પ
8. ઓછાબોલી
9. જ્ઞાનમાત્ર
10. ચીંથરેહાલ
11. આબોહવા
12. લોકસભા
13. સત્યનિષ્ઠા
14. આવજા
15. ઋણમુક્ત
16. નકામી
Answer:
1. ખાડાટેકરા - દ્વન્દ્ર (Khadatekra - Dvandra)
2. અત્યાગ્રહ - કર્મધારય (Atyagrah - Karmadharaya)
3. આવકવેરો - તત્પુરુષ (Avakvero - Tatpurush)
4. હતાશ - બહુવ્રીહિ (Hatash - Bahuvrihi)
5. સિદ્ધાંતનિષ્ઠ - બહુવ્રીહિ (Siddhantanishtha - Bahuvrihi)
6. જીવલેણ - ઉપપદ (Jivalein - Upapad)
7. કમલપુષ્પ - કર્મધારય (Kamalpushpa - Karmadharaya)
8. ઓછાબોલી - ઉપપદ (Ochhaboli - Upapad)
9. જ્ઞાનમાત્ર - કર્મધારય (Gyanmatra - Karmadharaya)
10. ચીંથરેહાલ - બહુવ્રીહિ (Chitharehal - Bahuvrihi)
11. આબોહવા - દ્વન્દ્ર (Abohava - Dvandra)
12. લોકસભા - મધ્યમપદલોપી (Loksabha - Madhyamapadlopi)
13. સત્યનિષ્ઠા - તત્પુરુષ (Satyashnishtha - Tatpurush)
14. આવજા - દ્વન્દ્ર (Avaja - Dvandra)
15. ઋણમુક્ત - તત્પુરુષ (Runmukta - Tatpurush)
16. નકામી - બહુવ્રીહિ (Nakami - Bahuvrihi)
In simple words: For each word, decide which type of compound word it is, like whether it shows a relationship of 'and', 'of', or describes a characteristic.

Exam Tip: Practice identifying the underlying meaning and structural relationships between words in a compound to correctly classify its type.

Question 3. તમારા પાઠ્યપુસ્તકમાંથી વધુ સમાસ શોધો, તેનો યોગ્ય અર્થ આપતો વિગ્રહ કરો અને તેનો પ્રકાર નિશ્ચિત કરો. (Find more compound words from your textbook, provide their correct meaning and breakdown, and determine their type.)
1. ત્રણમુક્ત
2. ખાદીભંડાર
3. કન્યાકેળવણી
4. સપ્તપદી
5. કર્ણપ્રિય
Answer:
1. ત્રણમુક્ત - ઋણમાંથી મુક્ત - તત્પુરુષ (Ranmukta - Free from debt - Tatpurush)
2. ખાદીભંડાર - ખાદીનું વેચાણ કરતો ભંડાર - મધ્યમપદલોપી (Khadibhandar - A store selling Khadi - Madhyamapadlopi)
3. કન્યાકેળવણી - કન્યાને ધ્યાનમાં લઈને અપાતી કેળવણી - મધ્યમપદલોપી (Kanyakelavani - Education given with focus on girls - Madhyamapadlopi)
4. સપ્તપદી - સાત પગલાં ચાલવાની લગ્નવિધિ - દ્વિગુ (Saptapadi - A marriage ritual of taking seven steps - Dvigu)
5. કર્ણપ્રિય - કર્ણને જે વધુ પ્રિય છે તે - બહુવ્રીહિ (Karnapriya - That which is more dear to the ear - Bahuvrihi)
In simple words: Look for combined words in your book. Break them apart to understand what they mean and then name the type of compound word they are.

Exam Tip: When identifying compound words from text, look for combined words that express a single concept or idea. Then, try to separate them to find their individual meanings and grammatical relationships.

પરીક્ષાલક્ષી સ્વાધ્યાય

Question 1. નીચેના શબ્દોના ધ્વનિઘટકો છૂટા પાડો (Separate the phonemes of the following words):
1. સ્ત્રી
2. દૃષ્ટિ
3. મુઠ્ઠી
4. ફુગ્ગો
5. મિથ્યા
6. વ્યક્તિ
7. નિર્ભય
8. વ્રત
9. સ્વાસ્થ્ય
10. સજ્જન
11. આશ્રમ
12. મૃત્યુ
13. ઉત્સવ
14. ધર્માદા
15. અધ્યાત્મ
Answer:
1. સ્ત્રી = સ્ + ત્ + ર્ + ઈ
2. દૃષ્ટિ = દ્ + ઋ + ષ્ + ટ્ + ઇ
3. મુઠ્ઠી = મ્ + ઉ + ઠ્ + ઠ્ + ઈ
4. ફુગ્ગો = ફ્ + ઉ + ગ્ + ગ્ + ઓ
5. મિથ્યા = મ્ + ઇ + થ્ + ય્ + આ
6. વ્યક્તિ = વ્ + ય્ + અ + ક્ + ત્ + ઇ
7. નિર્ભય = ન્ + ઇ + ર્ + ભ્ + અ + ય્ + અ
8. વ્રત = વ્ + ર્ + અ + ત્ + અ
9. સ્વાસ્થ્ય = સ્ + વ્ + આ + સ્ + થ્ + ય્ + અ
10. સજ્જન = સ્ + અ + જ્ + જ્ + અ + ન્ + અ
11. આશ્રમ = આ + શ્ + ર્ + અ + મ્ + અ
12. મૃત્યુ = મ્ + ર્ + ત્ + ય્ + ઉ
13. ઉત્સવ = ઉ + ત્ + સ્ + અ + વ્ + અ
14. ધર્માદા = ધ્ + અ + ર્ + મ્ + આ + દ્ + આ
15. અધ્યાત્મ = અ + ધ્ + ય્ + આ + ત્ + મ્ + અ

Exam Tip: To correctly separate phonemes, break down each syllable into its constituent consonants and vowels, ensuring accurate representation of diacritics and conjuncts.

Question 2. નીચેના શબ્દોની સાચી જોડણી વિકલ્પમાંથી શોધીને લખો (Find the correct spelling for the following words from the options and write it):
1. અનૂકુળ
(a) અનુકૂળ
(b) અનૂકૂળ
(c) અનુકુળ
2. નિષ્ક્રીય
(a) નિષ્ક્રિય
(b) નિષ્ક્રિય
(c) નિષ્ક્રીય
3. વિશુધ્ધ
(a) વિશુદ્ધ
(b) વિશુધ્ધ
(c) વીશૂદ્ધ
4. પરીણિત
(a) પરિણિત
(b) પરિણીત
(c) પરીણીત
5. અભિરૂચિ
(a) અભીરુચી
(b) અભિરુચિ
(c) અભિરુચી
6. ઉદ્યોગિક
(a) ઉદ્યોગીક
(b) ઓધોગિક
(c) ઔદ્યોગીક
7. ઉર્મિલ
(a) ઉર્મિલ
(b) ઊર્મિલ
(c) ઊર્મીલ
8. માર્ગદર્શિકા
(a) માર્ગદર્શિકા
(b) માર્ગદશિકા
(c) મગદશિકા
9. વિસ્તિર્ણ
(a) વિસ્તીર્ણ
(b) વસ્તીર્ણ
(c) વીસ્તિર્ણ
10. નિરાપરાધ
(a) નિરપરાધ
(b) નિરુપરાધ
(c) નીરાપરાધ
11. પ્રત્યુતર
(a) પ્રત્યુત્તર
(b) પ્રત્યુત્તર
(c) પ્રવ્રુત્તર
12. પરિસ્થીતિ
(a) પરિસ્થિતિ
(b) પરીસ્થિતિ
(c) પરીસ્થીતી
13. વિદ્યાર્થીનિ
(a) વિદ્યાર્થિની
(b) વિદ્યાર્થિની
(c) વિધ્યાર્થિની
14. સમાજીક
(a) સામાજીક
(b) સામાજિક
(c) સમજીક
15. વિભૂતી
(a) વિભૂતિ
(b) વિભૂતી
(c) વિભુતિ
Answer:
1. (a) અનુકૂળ
2. (a) નિષ્ક્રિય
3. (a) વિશુદ્ધ
4. (b) પરિણીત
5. (b) અભિરુચિ
6. (c) ઔદ્યોગીક
7. (b) ઊર્મિલ
8. (a) માર્ગદર્શિકા
9. (a) વિસ્તીર્ણ
10. (a) નિરપરાધ
11. (a) પ્રત્યુત્તર
12. (a) પરિસ્થિતિ
13. (a) વિદ્યાર્થિની
14. (b) સામાજિક
15. (a) વિભૂતિ

Exam Tip: Pay close attention to the use of short (હ્રસ્વ) and long (દીર્ઘ) vowels, as well as the correct placement of conjunct consonants and anunasik (nasalization) marks, as these are common sources of spelling errors in Gujarati.

Question 3. નીચેના શબ્દોની સાચી સંધિ વિકલ્પોમાંથી શોધીને જોડો (Find the correct sandhi (conjunction) for the following words from the options and combine them):
1. પુરુષ + ઉત્તમ
(a) પુરુષોત્તમ
(b) પુરૂષોત્તમ
(c) પુરુષત્તમ
2. પુન(પુન:) + અવલોકન
(a) પુનરાવલોકન
(b) પુનરવલોકન
(c) પુનરુવલોકન
3. દુર્ + બુદ્ધિ
(a) દૂબૃદ્ધિ
(b) દુરબુધ્ધિ
(c) દુબુદ્ધિ
4. ગુણ + દોષ
(a) ગુણદોષ
(b) ગુર્દોષ
(c) સંધિ થતી નથી
5. સુ + આગત
(a) સ્વગત
(b) સ્વાગત
(c) સાગત
6. નિ(નિ) + વિકાર
(a) નર્વિકાર
(b) નિર્વિકાર
(c) નિવકાર
7. અનુ + સંગ
(a) અનુસંગ
(b) અનુષંગ
(c) અનુસંગ
8. અંતર + રંગ
(a) અંતરંગ
(b) અંતરરંગ
(c) આંતરંગ
9. સકસ્રમ્ + ધરા
(a) સ્ત્રગ્ધરા
(b) સ્ત્રગ્ધરા
(c) સગધરા
10. નિસ્ + ન
(a) નિર્ણય
(b) નીર્ણય
(c) નિરણય
11. પુરસ્ + કાર
(a) પુરસ્કાર
(b) પુરષ્કાર
(c) પુરસ્કાર
12. પો + એક
(a) પોક
(b) પાવક
(c) પોક
13. પ્રતિ + એક
(a) પ્રતિએક
(b) પ્રતીક
(c) પ્રત્યેક
14. સુ + અચ્છ
(a) સ્વચ્છ
(b) સ્વાચ્છ
(c) શ્વાસ
15. ગુરુ + ઉત્તર
(a) ગુરુત્તર
(b) ગુરૂત્તર
(c) ગૌરવતર
Answer:
1. (a) પુરુષોત્તમ
2. (a) પુનરાવલોકન
3. (c) દુબુદ્ધિ
4. (c) સંધિ થતી નથી
5. (b) સ્વાગત
6. (b) નિર્વિકાર
7. (b) અનુષંગ
8. (a) અંતરંગ
9. (a) સ્ત્રગ્ધરા
10. (a) નિર્ણય
11. (a) પુરસ્કાર
12. (b) પાવક
13. (c) પ્રત્યેક
14. (a) સ્વચ્છ
15. (a) ગુરુત્તર

Exam Tip: Understanding the rules of Sandhi (conjunction) is vital. Look for changes in vowels or consonants that occur when words combine, as well as exceptions where no combination takes place.

Question 4. નીચેના શબ્દોના સમાસ વિકલ્પોમાંથી શોધીને લખો: (Find and write the type of compound word for the following words from the options:)
1. માતૃતુલ્ય
(a) તત્પુરુષ
(b) ઉપપદ
(c) કર્મધારય
2. રીતરિવાજ
(a) ઉપપદ
(b) મધ્યમપદલોપી
(c) દ્વન્દ્ર
3. રાવણવધ
(a) ઉપપદ
(b) બહુવ્રીહિ
(c) તત્પુરુષ
4. શિલાલેખ
(a) મધ્યમપદલોપી
(b) ઉપપદ
(c) કર્મધારય
5. પંચાંગ
(a) દ્વિગુ
(b) તત્પુરુષ
6. ખાદીભંડાર
(a) બહુવ્રીહિ
(b) મધ્યમપદલોપી
(c) કર્મધારય
7. કૃતાર્થ
(a) દ્વન્દ્ર
(b) મધ્યમપદલોપી
(c) બહુવ્રીહિ
8. સર્વજ્ઞ
(a) તત્પુરુષ
(b) બહુવ્રીહિ
(c) ઉપપદ
9. ગાયમાતા
(a) કર્મધારય
(b) દ્વન્દ્ર
(c) ઉપપદ
10. ભાસ્કર
(a) ઉપપદ
(b) બહુવ્રીહિ
(c) મધ્યમપદલોપી
11. બેભાન
(a) કર્મધારય
(b) બહુવ્રીહિ
12. સહસ્ત્રલિંગ
(a) કર્મધારય
(b) દ્વન્દ્ર
(c) દ્વિગુ
13. વ્યક્તિવિશેષ
(a) મધ્યમપદલોપી
(b) કર્મધારય
(c) ઉપપદ
14. સિંહાસન
(a) કર્મધારય
(b) બહુવ્રીહિ
(c) મધ્યમપદલોપી
15. અન્નપાણી
(a) દ્વન્દ્ર
(b) દ્વિગુ
(c) તત્પુરુષ
Answer:
1. (a) તત્પુરુષ
2. (c) દ્વન્દ્ર
3. (c) તત્પુરુષ
4. (a) મધ્યમપદલોપી
5. (a) દ્વિગુ
6. (c) કર્મધારય
7. (c) બહુવ્રીહિ
8. (c) ઉપપદ
9. (a) કર્મધારય
10. (a) ઉપપદ
11. (b) બહુવ્રીહિ
12. (c) દ્વિગુ
13. (b) કર્મધારય
14. (c) મધ્યમપદલોપી
15. (a) દ્વન્દ્ર

Exam Tip: Carefully analyze the relationship between the words in the compound. For example, 'Dvigu' refers to number-based compounds, 'Upapad' involves a verb root, and 'Karmadharaya' typically has an adjective-noun relationship.

Question 5. નીચેના શબ્દોમાં કયો પ્રત્યય રહેલો છે, તે વિકલ્પને આધારે શોધીને લખો: (Identify which prefix/suffix is present in the following words, based on the options:)
1. રાજચંદ્ર
(a) પરપ્રત્યય
(b) પૂર્વપ્રત્યય
(c) એક પણ પ્રત્યય નહિ
2. નિવૃત્તિ
(a) પરપ્રત્યય
(b) પૂર્વપ્રત્યય
(c) એક પણ પ્રત્યય નહિ
3. ઉદાસીન
(a) પરપ્રત્યય
(b) પૂર્વપ્રત્યય
(c) એક પણ પ્રત્યય નહિ
4. ફોજદાર
(a) પરપ્રત્યય
(b) પૂર્વપ્રત્યય
(c) એક પણ પ્રત્યય નહિ
5. સ્વજન
(a) પરપ્રત્યય
(b) પૂર્વપ્રત્યય
(c) એક પણ પ્રત્યય નહિ
6. અસ્તિત્વ
(a) પરપ્રત્યય
(b) પૂર્વપ્રત્યય
(c) એક પણ પ્રત્યય નહિ
7. વ્યર્થ
(a) પરપ્રત્યય
(b) પૂર્વપ્રત્યય
(c) એક પણ પ્રત્યય નહિ
8. અભિમુખ
(a) પરપ્રત્યય
(b) પૂર્વપ્રat્યય
(c) એક પણ પ્રત્યય નહિ
9. મધ્યકાલીન
(a) પરપ્રત્યય
(b) પૂર્વપ્રત્યય
(c) એક પણ પ્રત્યય નહિ
10. સ્વાદિષ્ઠ
(a) પરપ્રત્યય
(b) પૂર્વપ્રત્યય
(c) એક પણ પ્રત્યય નહિ
11. પ્રવાહી
(a) પરપ્રત્યય
(b) પૂર્વપ્રત્યય
(c) એક પણ પ્રત્યય નહિ
12. પ્રત્યુત્તર
(a) પરપ્રત્યય
(b) પૂર્વપ્રત્યય
(c) એક પણ પ્રત્યય નહિ
13. વિખ્યાત
(a) પરપ્રત્યય
(b) પૂર્વપ્રત્યય
(c) એક પણ પ્રત્યય નહિ
14. ગતિભંગ
(a) પરપ્રત્યય
(b) પૂર્વપ્રત્યય
(c) એક પણ પ્રત્યય નહિ
15. જીવલો
(a) પરપ્રત્યય
(b) પૂર્વપ્રત્યય
(c) એક પણ પ્રત્યય નહિ
Answer:
1. (c) એક પણ પ્રત્યય નહિ
2. (b) પૂર્વપ્રત્યય
3. (a) પરપ્રત્યય
4. (a) પરપ્રત્યય
5. (c) એક પણ પ્રત્યય નહિ
6. (a) પરપ્રત્યય
7. (b) પૂર્વપ્રત્યય
8. (b) પૂર્વપ્રત્યય
9. (a) પરપ્રત્યય
10. (a) પરપ્રત્યય
11. (a) પરપ્રત્યય
12. (b) પૂર્વપ્રત્યય
13. (b) પૂર્વપ્રત્યય
14. (c) એક પણ પ્રત્યય નહિ
15. (a) પરપ્રત્યય
In simple words: Check if the word has a part added to the beginning (prefix) or the end (suffix), or if it's a standalone word with no such additions.

Exam Tip: To identify prefixes and suffixes, try to separate the root word. Prefixes come before the root, and suffixes come after it. Some words may not have either.

Question 6. નીચેના શબ્દ-જોડકાના જોડણીભેદે થતો અર્થભેદ જણાવો? (Explain the difference in meaning due to spelling variations for the following word pairs?)
1. વિદ્યાર્થિની – વિધાર્થીની
2. સમ – શમ
3. વારવું – વાળવું
4. વંધ – વંધ્ય
5. વધુ – વધૂ
6. લક્ષ્ય - લક્ષ
7. મૂરત – મુરત
8. મારુ – મારું
9. ભાલુ - ભાલું
10. ભવન – ભુવન
11. બેવખત – બે વખત
12. ફંડ – હિંદ
13. પૃષ્ટ – પૃષ્ઠ
14. પુરી – પૂરી
15. નિવૃત્તિ – નિવૃતિ
Answer:
1. વિદ્યાર્થિની - ભણનારી છોકરી (Vidyarthini - a female student)
વિદ્યાર્થીની - “વિદ્યાર્થીની છઠ્ઠી વિભક્તિ (Vidyarthini - the possessive case of 'student')
2. સમ - સરખું; સોગન (Sam - equal; oath)
શમ - શાંતિ (Sham - peace)
3. વારવું - અટકાવવું; રોકવું (Varvu - to stop; to prevent)
વાળવું - વાંકું કરવું (Valvu - to bend; to make crooked)
4. વંધ - વંદન કરવા યોગ્ય (Vandh - worthy of salutation)
વંધ્ય - વાંઝિયું (Vandhya - barren)
5. વધુ - વધારે (Vadhu - more)
વધૂ - વહુ (Vadhū - daughter-in-law)
6. લક્ષ્ય - લક્ષ આપવા જેવું (Lakshya - worthy of attention)
લક્ષ - લાખ; ધ્યાન (Laksh - lakh; attention)
7. મૂરત - મૂર્તિ (Murat - idol)
મુરત - મુહૂર્ત (શુભવેળા) (Murat - auspicious time)
8. મારુ - પ્રીતમ (Maru - beloved)
મારું - “હું’ની છઠ્ઠી વિભક્તિ (Māru - the possessive case of 'I')
9. ભાલુ- રીંછ (Bhalu - bear)
ભાલું - એક હથિયાર (Bhalu - a weapon)
10. ભવન - મકાન (Bhavan - building)
ભુવન - જગત (Bhuvan - world)
11. બેવખત - અયોગ્ય સમયે (Bevakhat - at an inappropriate time)
બે વખત - બે વાર (Be vakhat - two times)
12. ફંડ - ઉઘરાણું (Fund - collection)
હિંદ - કાવતરું (Hind - conspiracy)
13. પૃષ્ટ - પુછાયેલું (Prusht - asked)
પૃષ્ઠ - પીઠ, પાનું (Prushth - back, page)
14. પુરી - નગરી (Puri - city)
પૂરી - એક તળેલી વાનગી (Puri - a fried dish)
15. નિવૃત્તિ - નિરાંત, ફુરસદ (Nivritti - leisure, free time)
નિવૃતિ - શાંતિ, સંતોષ (Nivruti - peace, contentment)
In simple words: See how a small change in spelling, often a vowel sound, completely changes the meaning of the word in each pair.

Exam Tip: Pay careful attention to the small differences in spelling, especially in the length of vowels (short 'i' vs. long 'i', short 'u' vs. long 'u'), as these can completely change the word's meaning in Gujarati.